Yaponiya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Tireless Contributor Barnstar.gif
Laboratoriya.jpg
Məqalənin laboratoriya səhifəsi
Məqalənin təkmilləşdirilməsi üçün kömək edin!

Koordinatlar: 35°00′00″ şm. e. 136°00′00″ ş. u. / 35.00000° şm. e. 136.00000° ş. u. / 35.00000; 136.00000

Yaponiya
yap. 日本国
Nippon-koku
Yaponiya bayrağı Yaponiya gerbi
Bayrağı Gerbi
Yaponiya – xəritədə yeri
Paytaxt Tokio
Böyük şəhərlər Tokio
Rəsmi dil yoxdur[1]
Milli dil:
Yapon dili
Regional dillər:
Aynu dili
Ryukyu dili
Şərqi yapon dili
Qərbi yapon dili
digər yapon dialektləri
Etnik qruplar 98.5% yaponlar
0.5% koreyalılar
0.4% çinlilər
0.2% filippinlilər
0.2% braziliyalılar
0.1% vyetnamlılar
0.1% digərləri[2]
İdarəetmə forması Unitar parlamentli konstitusiyalı monarxiya
İmperator Akihito
Baş nazir Şinzo Abe
Yaranması
 - Milli Yaranma Günü E.ə. 11 fevral 660[3]
 - Meyci konstitusiyası 29 noyabr 1890
 - İndiki konstitusiya 3 may 1947
 - San-Fransisko sülh müqaviləsi 28 aprel 1952
Ərazi
• Ümumi
• Su sahəsi (%-lə)

377 972[4] km² (62-ci)
0.8
Əhali
• Təxmini sayı (2016)
• Siyahıyaalma (2010)
Əhali sıxlığı

126 820 000[5] nəfər (10-cu)
128 056 026[6] nəfər
337.1 nəfər/km²  (36-cı)
ÜDM (AQP)
  • Cəmi (2015)
  • Adam başına

$4,843 trilyon[7]  (4-cü yer)
$38.216[7]  (29-cu yer)
ÜDM (nominal)
  • Cəmi (2015)
  • Adam başına

$4,210 trilyon[7]  (3-cü yer)
$33.223[7]  (25-ci yer)
İnsan inkişafı indeksi (2014) 0.891[8]  (çox yüksək) (20-ci)
Pul vahidi Yapon yeni / En 円 (¥)
Saat qurşağı JST (UTC+9) (UKV)
İnternet domeni .jp
Telefon kodu +81

Yaponiya (yap. 日本 Nippon [nip̚põ̞ɴ] və ya Nihon [nihõ̞ɴ]; keçmiş adı 日本国 Nippon-koku və ya Nihon-koku, "Yaponiya dövləti") — Şərqi Asiyada yerləşən ada ölkəsi. Yaponiya Sakit okeanda, Yapon dənizinin, Şərqi Çin dənizinin, Çinin, Şimali Koreyanın, Cənubi Koreyanın və Rusiyanın şərqində yerləşir, şimalda Oxot dənizinə, cənubda Şərqi Çin dəniziTayvan adasına qədər uzanır. "Yaponiya" adının "günəş" mənası kanci ilə bağlıdır və Yaponiya tez-tez "Gündoğan ölkə" adı ilə çağırılır.

Yaponiya 6.852 adadan ibarət stratovulkanik arxipelaqdır. Yaponiyanın ən böyük dörd adası — Honşu, Hokkaydo, KyuşuŞikoku adası ölkə ərazisinin təxminən 97 %-ni əhatə edir. Yaponiyanın əhalisi 126 milyon nəfərdir və bu göstəriciyə görə dünyada 10-cu yerdədir. Təxminən 37,8 milyon nəfərin yaşadığı və bir-birinə yaxın olan bir neçə şəhərdən ibarət olan Keihin regionu (həmçinin TokioYokohama aqlomerasiyası kimi tanınır) əhalisinə görə son 60 il ərzində dünyanın ən böyük şəhər aqlomerasiyasıdır.[9] Tokio və ətrafındakı bir neçə prefekturanı əhatə edən Böyük Tokioda 35 milyondan çox insan yaşayır, bu isə buranı dünyada ən böyük mitropolit bölgə və dünyada ən böyük GDP bölgəsi edir.

Aparılmış arxeoloji qazıntı işləri Yaponiyanın Üst Paleolit dövründə məskunlaşıldığını göstərir. Yaponiya haqqında məlumat verən ilk mənbə I əsrə aid olan Çin tarixi mətnləridir. Digər regionlardan, xüsusilə Çindən böyük təsir, həmçinin izolyasiya dövrü, daha sonra Qərbi Avropanın təsiri Yaponiya tarixini xarakterizə edir. XII əsrdən 1868-ci ilə qədər Yaponiya imperatorun naminə fəaliyyət göstərən feodal şoqunlar tərəfindən idarə olunmuşdur. Yaponiya XVII əsrin əvvəllərində uzun müddət davam izolyasiya dövrünə daxil olmuş, bu izolyasiya 1853-cü ildə ABŞ donanmasının Yaponiyaya Qərbi Avropaya açılması barədə təzyiq etməsinə qədər davam etmişdir. Təxminən 20 il davam edən daxili konfliktdən və üsyandan sonra 1868-ci ildə İmperator Meyci ölkənin hökmdarı olmuş və Yaponiya imperiya, imperator isə xalqın müqəddəs simvolu elan edilmişdir. XIX əsrin sonlarında, XX əsrin əvvəllərində — Yaponiyanın hərbi gücünün artdığı dövrdə Birinci Çin-yapon müharibəsi, Rus-yapon müharibəsiBirinci dünya müharibəsində əldə olunmuş qələbələr Yaponiyaya imperiya ərazisini genişləndirməyə imkan yaratmışdır. 1937-ci ildə baş vermiş İkinci Çin-yapon müharibəsi 1941-ci ildə İkinci dünya müharibəsinin bir hissəsinə çevrilmiş, lakin Yaponiya İmperiyasının müharibəyə qatılması 1945-ci ildə HiroşimaNaqasaki şəhərlərinə atom bombalarının atılması, sonda isə məğlub olması ilə nəticələnmişdir. 1947-ci ildə ölkənin yeni konstitusiyası qəbul olunandan bəri Yaponiya imperator və seçkilərlə seçilmiş qanunverici orqan — Yaponiya parlamenti tərəfindən idarə olunan unitar, konstitusiyalı monarxiyaya malik ölkədir.

Yaponiya BMT, G7, G8G20-nin üzvüdür. Yaponiya böyük gücdür.[10][11][12] Yaponiya nominal ÜDM-ya görə dünyanın ən güclü 4-cü, alıcılıq gücünün tarazlığına görə isə dünyanın ən güclü 3-cü iqtisadiyyatına malikdir. Dövlət həm də dünyanın ən böyük 5-ci ixracatçısı və dünyanın ən böyük 5-ci idxalçısıdır. Yaponiya rəsmi olaraq müharibə elan etməmək istədiyini konstitusiyasında göstərsə də, Yaponiya dünyanın ən böyük 8-ci hərbi büdcəsinə malikdir[13] və silahlı qüvvələrindən ancaq özünü və sülhü qorumaqda istifadə etdiyini bildirir. Yaponiya yüksək yaşayış normasına və İnsan İnkişafı İndeksinə malik inkişaf etmiş ölkədir, əhali yüksək yaşayış imkanlarından yararlanır. Ölkə körpə ölümünün ən az müşahidə olunduğu 3-cü ölkədir.[14][15][16] Yaponiya Ölkə Brend İndeksində 1-ci,[17] Qlobal Sülh İndeksində isə Asiya ölkələri arasında 1-ci yerdədir.[18]

Etimologiya[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Yaponiya (ekzonim)

Azərbaycan sözü olan Yaponiya sözünün, yapon sözü olan 日本 (yapon dilində Nippon qulaq as və ya Nihon qulaq as kimi tələffüz olunur) sözünün qədim mandarin dili və U dilindəki tələffüzündən törəndiyi güman olunur. Yaponlar özlərini Nihoncin (日本人?), dillərini isə Nihonqo (日本語?) adlandırırlar.

Meyci islahatından İkinci dünya müharibəsinin sonuna qədər ölkənin tam adı Dai Nippon Teikoku (大日本帝國?) ("Böyük Yaponiya İmperiyası") idi. Müasir dövrdə Nippon-koku və ya Nihon-koku (日本国?) adından istifadə olunur: yapon dilində Yaponiya kimi izahedici işarəsi olmayan ölkə adlarına "ölkə", "dövlət", "xalq" mənasını verən koku (?) sözü artırılır.

Niçi (?) "günəş" və ya "gün" deməkdir; hon (?) isə "təməl" və ya "mənşə" mənasını verir. Sözün ümumi mənası "günəşin mənşəyi" və ya "günəşin doğması" deməkdir (çinlilərin yanaşmasına görə günəş Yaponiyada doğur); buna görə də Qərbdə Yaponiya üçün "Gündoğan ölkə" adından da istifadə olunur. Nihon sözünün rəsmi istifadəsindən əvvəl Yaponiya Va (?) və ya Vakoku (倭国?) kimi tanınmışdır.[19]

"Yaponiya" sözü qədim ticarət yolları vasitəsilə Qərbə gəlmişdir. Yaponiya sözünün qədim mandarin və ya U dilindəki tələffüzünü Marko Polo (吳語) Cipangu kimi qeyd etmişdir. U dilinin dialekti olan müasir Şanxay dialektində 日本 (Yaponiya) işarələrinin tələffüzü [zəʔpən] şəklindədir. Qədim malay dilində Yaponiya üçün istifadə olunmuş Cepanq sözü çin dilinin cənub sahilinin dialektlərindən (güman ki, Fukkin və ya Ninqpo dialektləri[20]) alınmışdır. XVI əsrdə Malakkaya gələn Portuqaliya tacirləri bu malay sözü ilə tanış olmuşdular. Bu sözü ilk dəfə Avropaya gətirənlər portuqallar idi.[21] İngilis dilində bu söz ilk dəfə Gaipan şəklində 1565-ci ildə qeydə alınmışdır.[22]

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Yaponiya tarixi

Tarixöncəsi və qədim tarix[redaktə | əsas redaktə]

Horyu-ci buddizm məbədinin əsas zalı və beşmərtəbəli paqodası dünyanın ən qədim taxta tikililərindən biridir (Yaponiyanın Milli Xəzinəsi və YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahılarındadır).

Paleolit mədəniyyəti Yaponiya arxipelağının təxminən e.ə. 30.000-cu illərdə məskunlaşıldığını göstərir. E.ə. 14.000-cü ilə qədər (Comon dövrünün başlanğıcı) Yaponiyada Mezolit dövrü davam etmişdir. Neolit dövründə yarımoturaq həyat tərzi həyat keçirən, ovçuluq və yığıcılıqla məşğul olan müasir yamatoların və aynuların əcdadları peyda olmuşdur.[23][24] Onlar pit-hauzlarla və ibtidai kənd təsərrüfatları ilə xarakterizə olunurlar.[25] Bu dövrə aid tapılmış bəzədilmiş gil qablar dünyada dulusçuluq sənətinin salamat qalmış ən qədim nümunələridir. Təxminən e.ə. 300-cü ildə yayoilər Yaponiya adalarına gəlmiş və comonlarla qaynayıb-qarışmışdırlar.[26] E.ə. 500-cü ildə başlayan Yayoi dövründə yerli əhali ÇinKoreya vasitəsilə çəltik yetişdirmək,[27] yeni tərz dulusçuluq,[28] metallurgiya kimi məşğuliyyətlərlə tanış olmuşdur.[29]

Yaponiya yazılı tarixdə ilk dəfə Çin tarixi haqqında olan "Han kitabı"nda peyda olmuşdur.[30] "Üç krallığın qeydləri"nə görə Yaponiya adalarında ən güclü krallıq III əsrdə peyda olmuşdu və Yamataikoku adlanırdı. Yaponiya buddizm ilə ilk dəfə Koreyadakı Bekçe krallığı vasitəsilə tanış olmuşdur, amma bu dinin Yaponiyadakı sonrakı inkişafı əsasən Çin ilə əlaqədardır.[31] İlk vaxtlarda bu dinə qarşı müqavimət olsa da, hakim sinif buddizmi Yaponiyada yaya bilmişdir və Asuka dövrünün (592-710) əvvəllərində buddizm geniş şəkildə yayılmışdır.[32]

Nara dövründə (710-784) Heyco sarayında (müasir Nara şəhəri) mərkəzləşdirilmiş güclü Yaponiya dövlətinin yaradılması qeyd edilir. Nara dövrü ədəbiyyatın peyda olması, eləcə də buddizm incəsənəti və memarlığın inkişafı ilə xarakterizə olunur.[33] 735737-ci illərdə çiçək xəstəliyi səbəbindən Yaponiya əhalisinin 1/3 hissəsinin öldüyü güman olunur.[34] 784-cü ildə İmperator Kammu Kyotonun 794-cü ildə paytaxt elan edilməsindən əvvəl paytaxtı Naradan Naqaoka-kyoya köçürmüşdür.

Monqolların Yaponiya yürüşləri zamanı samuraylar monqollar ilə qarşılaşırlar. Kamikadze (baş vermiş iki tayfun) sayəsində Yaponiyanın monqol donanmasından xilas olduğu rəvayət olunur.

Heyan dövrünün (7941185) əvvəllərində — Yaponiyanın yerli mədəniyyətinin açıq-aşkar meydana çıxdığı dövrdə incəsənət, şeriyyət və nəsrin inkişafı ilə seçilir. Murasaki Şikibunun "Gencinin hekayəsi" romanı və müasir Yaponiyanın milli himni olan "Kimiqayo" bu dövrdə yazılmışdır.[35]

Heyan dövründə buddizmin iki məzhəbi yayılırdı: Sayçonun yaydığı Tendai buddizmi və Kukainin yaydığı Şinqon buddizmi. XI əsrin ikinci yarısında Yaponiyada Təmiz torpağın buddizmi (Codo-şu, Codo Şinşu) geniş populyarlıq qazanmışdır.

Feodalizm dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Yaponiyada feodalizm dövrü döyüşçü hakim sinifin — samurayların peyda olması və üstünlük təşkil etməsi ilə səciyyələnir. 1185-ci ildə Qenpey müharibəsində ("Heykenin hekayəsi"də adı çəkilir) Tayra klanın məğlub olmasından sonra samuray Minamoto no Yoritomo şoqun təyin olunmuş və Kamakurada güc bazası yaratmışdır. Onun ölümündən sonra Hoco klanı hakimiyyətə gəlmişdir. Kamakura dövründə (11851333) Yaponiya Çin vasitəsilə buddizmin Dzen cərəyanı ilə tanış olmuşdur və bu cərəyan samuray sinfi arasında geniş yayılmışdır.[36] Kamakura şoqunluğu 12741281-ci illərdə monqol işğallarını dəf etmişdir, amma sonda İmperator Qo-Dayqo tərəfindən devrilmişdir. Qo-Dayqo 1336-cı ildə Aşikaqa Takauci tərəfindən məğlubiyyətə uğradılmışdır.

Samuray ən kiçik təhqirə görə adi insanı öldürə bilərdi. Edo dövrü, 1798.

Aşikaqa Takauci Kyotoda — Muromaçidə yeni şoqunluq yaratmışdır. Bu, Muromaçi dövrünün (13361573) başlanğıcıdır. Aşikaqa Yoşimitsunun dövründə Aşikaqa şoqunluğu böyük əzəmətə nail olmuşdur və Dzen buddizmi əsasında yaranmış mədəniyyət (Miyabi incəsənəti) müvəffəqiyyətə nail olmuşdur. Bu mədəniyyət daha sonra inkişaf edərək Hiqaşiyama mədəniyyətinə çevrilmişdir və XVI əsrə qədər çiçəklənməyə davam etmişdir. O biri tərəfdən, Aşikaqa şoqunluğu feodal qoşun başçılarını (daimyo) nəzarətdə sağlaya bilməmişdir. Nəticədə, 1467-ci ildə bir əsr davam edəcək Senqoku dövrünün ("Döyüşən dövlətlər") başlanğıcı olan vətəndaş müharibəsi (Onin müharibəsi) başlamışdır.[37]

XVI əsrdə portuqaliyalı tacirlər və Yezuit missionerləri ilk dəfə Yaponiyaya çatmış və Yaponiya ilə Qərb arasında ticarətmədəniyyət mübadiləsinin əsasını qoymuşdurlar. Bu, Oda Nobunaqaya Qərb texnologiyası və silahları ilə tanış olmağa imkan yaratmış və onlardan digər daimyolara hücum etməkdə istifadə etmişdir. Onun güc birləşdirməsi Azuçi-Momoyama dövrünün (15731603) başlanğıcı oldu. 1582-ci ildə Odanın öldürülməsindən sonra varisi Toyotomi Hideyoşi 1590-cı ildə ölkəni birləşdirmiş, 15921597-ci illərdə Koreyaya iki uğursuz yürüş etmişdir.

Yaponiyanın yenidən işlənmiş xəritəsi.

Hideyoşinin oğlunun naibi olan Tokuqava İyeyasu mövqeyindən istifadə edərək siyasi və hərbi dəstək əldə etmişdir. Açıq müharibə başladıqda İyeyasu 1600-cü ildə Sekiqahara döyüşündə rəqib klanları məğlub etmişdir. İyeyasu 1603-cü ildə şoqun elan edilmiş və Edoda (müasir Tokio) Tokuqava şoqunluğunun əsasını qoymuşdur.[38] Tokuqava şoqunluğu müstəqil daimyolara nəzarət etmək üçün buke şohatto kimi tədbirləri həyata keçirmişdir.[39] 1639-cu ildə izolyanist sakoku ("qapalı ölkə") siyasəti təxminən iki əsr yarım davam etmiş və bu dövr tarixə Edo dövrü (1603-1868) kimi düşmüşdür.[40] Ranqaku kimi tanınan Qərb elmlərinin öyrənilməsi Decima və Naqasakidəki holland anklavı vasitəsilə davam etmişdir. Edo dövründə həm də kokuqaku ("milli təhsil") inkişaf etmişdir.[41]

Müasir dövr[redaktə | əsas redaktə]

31 mart 1854-cü ildə kommodor Metyu Kelbreyt və ABŞ hərbi donanmasının "Qara gəmilər"i Kanaqava müqaviləsi əsasında Yaponiyanı xarici dünyaya açılmağa məcbur etmişdir. Bu hadisədən sonra Bakumatsu dövründə Qərb ölkələri bağlanan bənzər müqavilələr iqtisadi və siyasi böhranlara səbəb olmuşdur. Şoqunun hakimiyyətdən əl çəkməsi Boşin müharibəsini başlatmış və mərkəzləşdirilmiş dövlət formal olaraq imperatorun hakimiyyəti altında birləşdirilmişdir (Meyci islahatı).[42]

Tokuqava şoqunluğunun sonlarında keçirilmiş Meyci islahatının adı ilə bağlı olan İmperator Meyci (18681912)

Qərbin məhkəmə, siyasi və hərbi quruluşunu mənimsəyənilən dövrdə Yaponiya Kabineti Gizli Şura təşkil etmiş, Meyci konstitusiyasını təqdim etmiş və Yaponiya parlamentini toplamışdır. Meyci islahatı Yaponiya imperiyasını sənayecə inkişaf edən dünya gücünə çevirmişdir və ölkəni qlobal təsirini artırmaq üçün hərbi gücdən istifadə etməsinə vadar etmişdir. Birinci Çin-yapon (18941895) və Rus-yapon (1904–1905) müharibələrində əldə edilmiş qələbələrdən sonra Yaponiya Tayvana, KoreyayaSaxalin adasının cənub yarısına nəzarət etməyə başlamışdır.[43] Yaponiya əhalisinin sayı 1873-cü ildə 35 milyon nəfər olduğu halda, 1935-ci ildə bu göstərici 70 milyon nəfərə çatmışdır.[44]

Çin generalları Birinci Çin-yapon müharibəsində (1894-1895) yaponlara təslim olarkən.

XX əsrin əvvəllərində qısa müddət davam edən "Tayşo demokratiyası" dövründə ekspansionizm və militarizm daha çox əhəmiyyət kəsb etməyə başlamışdır. Birinci dünya müharibəsi qələbə qazanan tərəfdə olan Yaponiyaya dünyaya təsirini və ərazisini artırmağa imkan yaratmışdır. Genişləndirmə siyasətinə davam edən Yaponiyanın 1931-ci ildə Mancuriyanı işğal etməsi beynəlxalq reaksiyaya və Yaponiyanın 1933-cü ildə Millətlər Liqasından ayrılmasına səbəb olmuşdur. 1936-cı ildə Yaponiya Nasist Almaniyası ilə Antikomintern paktını imzalamışdır və 1940-cı ildə Üçlər paktı Yaponiyanı Ox güclərindən birinə çevirmişdir.[45] 1941-ci ildə Yaponiya Sovet-yapon tərəfsizlik paktını qəbul etmişdir.[46]

2 sentyabr 1945-ci ildə yaponların Tokio körfəzində müttəfiqlərə rəsmən təslim olması, İkinci dünya müharibəsinin sonu.

Yaponiya imperiyasının 1937-ci ildə Çinin digər ərazilərinin işğal etməsi ilə İkinci Çin-yapon müharibəsi (19371945) başlatmışdır. İmperial Yaponiya ordusu tez Çinin paytaxtı Nankin şəhərini tutmuş və Nankin qətliamını törətmişdir.[47] 1940-cı ildə Yaponiyanın Fransız Çinhindisini işğal etməsindən sonra ABŞ Yaponiyaya neft embarqosu qoymuşdur.[48] 7-8 dekabr 1941-ci ildə Yaponiya gözlənilmədən ABŞ-a qarşı Pörl Harbor hücumunu təşkil etmiş, Böyük Britaniyanın mülkləri olan Honkonq, Sinqapur və Malayaya hücum etmiş və ABŞ-a müharibə elan etmişdir. Bu hadisələr ABŞBöyük Britaniyanı Sakit okean cəbhəsinə qoşulmağa məcbur etmişdir.[49][50] SSRİ-nin Mancuriyanı işğal etməsindən və ABŞ-ın 1945-ci ildə HiroşimaNaqasaki şəhərlərinə atom bombaları atmasından sonra Yaponiya 15 avqust 1945-ci ildə qeyd-şərtsiz təslim olmuşdur.[51] Müharibə nəticəsində Yaponiya və Böyük Şərqi Asiya Ortaq Rifah Ərazisində milyonlarla insan ölmüş, sənaye və infrastruktur məhv olmuşdur. Müttəfiqlər (ABŞ-ın başçılığı altında) milyonlara etnik yaponu koloniyalardan vətəninə qaytarmış, Yaponiyanın Asiyadakı hərbi düşərgələrini ləğv etmiş və işğal olunmuş ərazilərin müstəqilliyini bərpa etmişdir.[52] Müttəfiqlər müharibə cinayətlərində imzaları olan Yaponiya liderlərini mühakimə etmək üçün 3 may 1946-cı ildə Uzaq Şərq beynəlxalq hərbi tribunalını təşkil etmişdir. Bakterial tədqiqatlarda iştirak edənlər və müharibəyə səbəb olmuş imperiya ailəsinin üzvləri tələblərə baxmayaraq Müttəfiq Qüvvələrin Ali Komandanı tərəfindən bəraət qazandırılmışdır.[53]

1947-ci ildə Yaponiya liberal demokratiyanı vurğulayan yeni konstitusiya qəbul etmişdir. 1952-ci ildə imzalanmış San-Fransisko sülh müqaviləsi ilə müttəfiqlərin Yaponiya işğalı başa çatmışdır[54] və Yaponiya 1956-cı ildə BMT-nin üzvü olmuşdur. Yaponiya daha sonra tərəqqiyə nail olaraq 2010-cu ildə Çin tərəfindən geridə buraxılana qədər dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatına malik olmuşdur. XXI əsrin əvvəllərində tədrici iqtisadi yenilənmə başlamışdır.[55] 11 mart 2011-ci ildə Yaponiyada tarixdə qeydə alınmış ən güclü zəlzələ baş vermişdir və bu fəlakət Fukuşima nüvə fəlakətinə səbəb olmuşdur.[56]

Hökumət və siyasət[redaktə | əsas redaktə]

Yaponiya konstitusiyalı monarxiyadır və imperatorun hakimiyyəti məhduddur. Formal dövlət başçısı kimi o, konstitusiya tərəfindən "xalq birliyinin və dövlətin simvolu" kimi müəyyənləşdirilir. Hakimiyyət baş nazirin və digər seçilmiş parlament üzvlərinin əlində cəmlənmişdir və Yaponiya xalqına suverenlik hüququ verilir.[57] Akihito Yaponiyanın hal-hazırkı imperatorudur; Vəliəhd şahzadə Naruhito Xrizantemo taxtının növbəti varisidir.

Yaponiyanın qanunverici orqanı Yaponiya parlamentidir və parlament Tokio şəhərinin Çiyoda xüsusi rayonunda oturur. Parlament ikipalatalıdır, 480 yerə malik Nümayəndələr palatasından və 242 yerə sahib Məsləhətçilər palatasından ibarətdir. Seçki hüququ 18 yaşından böyük olan şəxslər üçün keçərlidir[58] və səsvermə gizli yolla aparılır.[57] Yaponiya parlamentində əsas yerləri sosial liberal Yaponiya Demokratik Partiyası (YDP) və mühafizəkar Liberal Demokratiya Partiyası (LDP) tutur. Liberal Demokratiya Partiyası 1993-1994-cü illərdəki 11 aylıq müddət və 2009-2012-ci illər istisna olmaqla 1955-ci ildən seçkilərdə daim uğur qazanır. Liberal Demokratiya Partiyası Nümayəndələr palatasında 294 yerə, Məsləhətçilər palatasında 83 yerə malikdir.

Yaponiya baş naziri hökumətin əsas başçısıdır və Yaponiya parlamenti tərəfindən üzvləri arasından müəyyənləşdirildikdən sonra imperator tərəfindən təyin olunur. Yaponiya baş naziri Kabinet başçısıdır və dövlət nazirlərini müəyyənləşdirir və ya işdən azad edir. LDP partiyasının 2012-ci il ümumi seçkilərindəki qələbəsindən sonra 26 dekabr 2012-ci ildə[59] Şinzo Abe Yoşihiko Nodanın yerini tutaraq baş nazir olmuşdur və bu vəzifəyə ikinci dəfə seçilmişdir. Baş nazirin formal olaraq imperator tərəfindən təyin olunmasına baxmayaraq, Yaponiya konstitusiyası aşkar şəkildə imperatordan parlament tərəfindən seçilmiş şəxsi bu vəzifəyə təyin etməsini tələb edir.[57]

Tarixən Çindən təsirlənmiş Yaponiyanın qanun sistemi Edo dövründə "Kucikata Osadameqaki" kimi mətnlərin vasitəsilə müstəqil inkişaf etmişdir.[60] XX əsrin sonlarında Yaponiyanın məhkəmə sistemi əsasən Avropanın qanun sistemindən (xüsusilə Almaniya) təsirlənmişdir. Məsələn, Yaponiya hökuməti 1896-cı ildə Almaniya vətəndaşlıq qanunnaməsi əsasında qanunnamə hazırlamışdır və bu qanunnamə İkinci dünya müharibəsindən sonra da bəzi dəyişikliklərlə qüvvədə qalmışdır.[61] Yazılı hüquq Yaponiya parlamenti və imperator ştampı ilə müəyyənləşdirilir. Yaponiyanın məhkəmə sistemi üç yarusa bölünür: Ali məhkəmə və ondan aşağı səviyyədə yerləşən üç məhkəmə.[62] Yaponiya yazılı hüququnun əsas hissəsi Altı kodeks adlanır.[63]

Xarici siyasət və ordu[redaktə | əsas redaktə]

YÖQ-nin əsgərləri hərbi təlimdə iştirak edərkən.

Yaponiya G8, APEC və "ASEAN Plus Three" üzvüdür və Şərqi Asiya sammitinin iştirakçısıdır. Yaponiya 2007-ci ilin martında Avstraliya ilə,[64] 2008-ci ilin oktyabrında Hindistan ilə təhlükəsizlik paktı imzalamışdır.[65] Yaponiya rəsmi inkişaf yardımının 5-ci ən böyük ianəçisidir (2014-cü ildə 9.2 milyard ABŞ dolları).[66]

Yaponiyanın ABŞ ilə yaxın iqtisadi və hərbi münasibətləri var; ABŞ-Yaponiya təhlükəsizlik alyansı bu dövlətlərin xarici əlaqələrində təməl daşı rolunu oynayır.[67] 1956-cı ildən BMT-nin üzvü olan Yaponiya müxtəlif vaxtlarda (ümumilikdə isə 20 il) BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasının üzvü olmuşdur (sonuncu dəfə 2009-cu və 2010-cu illərdə). Yaponiya əhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü olmağa çalışan G4 ölkələrindən biridir.[68]

Yaponiyanın qonşuları ilə bir neçə torpaq mübahisəsi problemi var: Rusiya ilə Cənubi Kuril adaları üzərində, Cənubi Koreya ilə Liankur qayalıqları üzərində, ÇinTayvan ilə Senkaku adaları üzərində və Çinlə Okinotorişima bölgəsi üzərində.[69] Yaponiyanın həmçinin Şimali Koreya ilə qaçırılmış yaponlar məsələsinə və nüvə silahı proqramına görə davam edən konflikti var.[70]

Yaponiya dünyada ən böyük hərbi büdcəyə malik ölkələrdən biridir.[71] Yaponiya İraq müharibəsinə qeyri-döyüşən qüvvələr göndərmişdir, amma onları sonda geri çəkmişdir.[72] Yaponiya Dəniz Özünümüdafiə Qüvvələri (YDÖQ) RIMPAC dəniz təlimlərinin daimi iştirakçısıdır.[73]

Yaponiya ordusunun (Yaponiya Özünümüdafiə Qüvvələri) imkanları Yaponiya konstitusiyasının 9-cu maddəsi ilə məhdudlanır. Konstitusiyaya görə, Yaponiya müharibə elan etməkdən və ya silahlı qüvvələrini beynəlxalq münaqişələrdə istifadə etməkdən imtina edir. Buna uyğun olaraq, Yaponiya Özünümüdafiə Qüvvələri Yaponiyadan kənarda fəaliyyət göstərməyən ordudur.[74] YÖQ müdafiə naziri tərəfindən nəzarət olunur, Yaponiya Quru Özünümüdafiə Qüvvələri (YQÖQ), Yaponiya Dəniz Özünümüdafiə Qüvvələri (YDÖQ) və Yaponiya Hava Özünümüdafiə Qüvvələrindən (YHÖQ) ibarətdir. Yaponiya ordusu hazırda sülhməramlı əməliyyatlarda istifadə olunur; qüvvələrinin İraqda cəbhə boyu düzülməsi İkinci dünya müharibəsindən sonra Yaponiya ordusunun okeanın o tayındakı ilk istifadəsi kimi qeyd olunur.[72]

2014-cü ilin mayında baş nazir Şinzo Abe Yaponiyanın İkinci dünya müharibəsindən bəri müəyyənləşdirdiyi qeyri-fəallığı davam etdirmək və regionun təhlükəsizliyi haqqında məsuliyyəti götürmək istədiyini demişdir. O, Yaponiyanın açar rolu oynamaq istədiyini bildirmiş, qonşu ölkələrə Yaponiyanın dəstəyini təklif etmişdir.[75]

İnzibati bölgü[redaktə | əsas redaktə]

Mövzunun ətraflı baxılması: Yaponiyanın inzibati bölgüsü

Yaponiya 47 prefekturadan ibarətdir, hər bir prefektura seçilmiş qubernator, qanunverici orqan və inzibati bürokratiya tərəfindən nəzarət olunur. Bundan əlavə prefekturalar böyük şəhərlərə, kiçik şəhərlərə və qəsəbələrə bölünür.[76] Hal-hazırda Yaponiyada inzibati dəyişikliklər tez-tez baş verir: şəhərlər və qəsəbələr bir-biriləri ilə birləşdirilir. Bu proses nəticəsində altprefektura inzibati regionlarının azalacağı və bu azalma sayəsində inzibati xərclərin azalacağı güman olunur.[77]

Hokkaydo Aomori Akita İvate Yamaqata Miyaqi Fukuşima Niiqata Toçiqi Qunma İbaraki Naqano Saitama Çiba Tokio Kanaqava Toyama İşikava Gifu Fukui Yamanaşi Şizuoka Aiçi Şiqa Kyoto Mie Nara Hyoqo Osaka Vakayama Tottori Okayama Şimane Hiroşima Yamaquçi Kaqava Tokuşima Ehime Koçi Fukuoka Oita Naqasaki Miyazaki Kaqoşima Okinava Tokio Kanaqava Osaka VakayamaRegions and Prefectures of Japan 2 az.svg
About this image

Coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Yapon arxipelaqının topoqrafik xəritəsi.

Yaponiya Şərqi Asiyanın Sakit okean sahili boyunca uzanan 6.852 adadan ibarətdir. Sahil xəttinin uzunluğu təqribən 30 min km təşkil edir.[78] Tərkibinə daxil olan bütün adaları hesaba qatdıqda ölkə 24° və 46° şimal en dairələri arasında və 122° və 146° şərq uzunluqları arasında yerləşir. Əsas adaları, şimaldan cənuba olmaqla, Hokkaydo, Honşu, ŞikokuKyuşudur. Okinava prefekturasının da daxil olduğu Ryukyu adaları Kyuşu adasının cənubu ilə əlaqələnir. Ümumilikdə bütün adalar birlikdə Yapon arxipelaqını əmələ gətirir.[79]

Yaponiyanın 73 %-i meşəlik, dağlıq və sənaye, kənd təsərrüfatı və yaşayış üçün əlverişsiz ərazilərdən ibarətdir.[2][80] Nəticədə, məskunlaşılmış ərazilər əsasən sahil zonalarına cəmlənmişdir və sahil zonalarındakı yaşayış məntəqələri əhalinin sayına görə fərqlənir. Yaponiya dünyada əhalinin ən sıx məskunlaşdığı ölkələrdən biridir.[81]

Yaponiya adaları Sakit okean Odlu qövsündəki vulkanik zonada yerləşir. Adalar Silur dövrünün ortalarından Pleystosen dövrünə qədər davam etmiş okeanaltı tektonik fəaliyyətlərin nəticəsidir. Bu tektonik fəaliyyətlər Filippin tavasının materik mənşəli AmurOkinava tavalarının cənubuna doğru subduksiyası və Sakit okean tavasının Oxot tavasının şimalına doğru subduksiyası ilə xarakterizə olunur. Yaponiya əslində Avroasiya materikinin şərq sahilinə bitişik idi. 15 milyon il əvvəl hərəkət edən tavalar Yaponiyanı materikdən ayıraraq şərqə doğru "sürükləmişdir" və Yapon dənizinin əmələ gəlməsinə səbəb olmuşdur.[82]

Yaponiyada 108 fəaliyyətdə olan vulkan yerləşir. XX əsr boyunca Hokkaydodakı Şova-şinzan və Beyonesu qayalıqlarındakı Myocin-şo kimi bir neçə yeni vulkan püskürmüşdür. Tez-tez tsunami ilə nəticələnən dağıdıcı zəlzələlər hər əsrdə bir neçə dəfə meydana çıxmışdır.[83] 1923-cü ildə Böyük Kanto zəlzələsi 140.000 nəfərin ölümünə səbəb olmuşdur.[84] Digər baş vermiş dağıdıcı zəlzələr Böyük Hanşin zəlzələsi (1995) və Tohoku zəlzələsidir (2011). Tohoku zəlzələsi 11 mart 2011-ci ildə baş vermiş və dəhşətli tsunamiyə səbəb olmuşdur.[85][56] Odlu qövsdəki mövqeyinə görə Yaponiya zəlzələtsunamilərə meyilli ölkədir və inkişaf etmiş ölkələr arasında ən böyük təbii fəlakət riskinə malik dövlətdir.[86]

İqlim[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Yaponiyanın iqlimi
Payız fəslində Koya dağında yerləşən Konqobu-ci məbədinin ağcaqayın ağaclarının yarpaqları, YUNESKO-nun Ümumdünya irsi.

Yaponiyanın iqlimi əsasən mülayimdir, amma cənubdan şimala getdikcə iqlim dəyişir. Yaponiyada 6 başlıca iqlim zonası yerləşir: Hokkaydo, Yapon dənizi, Mərkəzi dağlıq, Daxili Yapon dənizi, Sakit okeanRyukyu adaları. Ölkənin ən şimal bölgəsi olan Hokkaydoda rütubətli kontinental iqlim hakimdir, qış uzun və soyuq, yay isə sərin keçir. Yağıntının miqdarı çox deyil, amma qışda adalarda qalın qar təbəqələri yaranır.[87]

Honşu adasının qərb sahilində yerləşən Yapon dənizi zonasında şimal-qərb küləkləri adalarda bərk qar yağmaya səbəb olur. Yayda region Sakit okean bölgəsindən daha sərin keçir, amma fön küləklərinə görə bəzən çox isti temperaturlar qeydə alına bilir. Mərkəzi dağlıq zonada tipik rütubətli kontinental iqlim müşahidə olunur: yayqış arasında, gecə və gündüz arasında böyük temperatur amplitudaları qeydə alınır. Yağıntının miqdarı azdır, amma qış qarlı keçir. ÇukoquŞikoku regionlarında yerləşən dağlar Daxili Yapon dənizi zonasına mövsümi küləklərin daxil olmasının qarşını alır və il boyunca iqlimin mülayim keçməsinə şərait yaradır.[87]

Sakit okean sahilində rütubətli subtropik iqlim hakimdir. Qış mülayim keçir, bəzən isti, bəzən də qarla müşahidə olunur. Rütubətli yaylar mövsümi cənub-şərq küləklərinin bir nəticəsi kimi qəbul olunur. Ryukyu adaları subtropik iqlimə malikdir, qışyay isti keçir. Yağıntının miqdarı xeyli çoxdur (xüsusilə yağış mövsümlərində).[87]

Yaponiyanın orta qış temperaturu 5,1 °C, orta yay temperaturu 25,2 °C təşkil edir.[88] Yaponiyada ən yüksək temperatur 16 avqust 2007-ci ildə qeydə alınmışdır: 40,9 °C.[89] Əsas yağış mövsümü mayın əvvəllərində Okinavada başlayır və yağış cəbhəsi iyulun sonunda Hokkaydoya çatana qədər şimal doğru yavaş-yavaş hərəkət edir. Honşunun böyük hissəsində yağış mövsümü iyunun ortalarında başlayır və təxminən altı həftə çəkir. Yayın sonunda, payızın əvvəlində tayfunlar özləri birlikdə xeyli yağıntı gətirir.[90]

Biomüxtəliflilik[redaktə | əsas redaktə]

Yaponiya adaların iqlimini və coğrafiyasını özündə əks etdirən 9 meşə ekoregionuna malikdir. RyukyuBonin adalarındakı rütubətli tropik meşələr, əsas adaların mülayim regionlarında mülayim qarışıq meşələr, şimalda yerləşən adaların soyuq bölgələrində mülayim iynəyarpaqlı meşələr yerləşir.[91] Yaponiya təbiətində 90.000-dən çox heyvan növü qeydə alınmışdır: qonur ayı, yapon əntəri, yapon yenotabənzər iti, yapon siçanı, nəhəng yapon salamandrası və s.[92] Florafauna üçün əhəmiyyətli təbiət ərazilərini qorumaqdan ötrü Yaponiyada böyük milli park şəbəkəsi yaradılmışdır. Yaponiyada həmçinin 37 Ramsar yeri yerləşir.[93][94] Dörd yer isə görkəmli təbiət dəyərlərinə görə YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısına salınmışdır.[95]

Ətraf mühit[redaktə | əsas redaktə]

İkinci dünya müharibəsindən sonra iqtisadiyyatın sürətlə inkişaf etdiyi dövrdə hökumət və şirkətlər ətraf mühitə olan diqqətə az əhəmiyyət vermişdilər. Bunun nəticəsində 1950-ci və 1960-ci illərdə ətraf mühitin çirklənməsi hər yerə yayılmışdır. Bu problemlə bağlı narahatçılıqların artacağından narahat olan hökumət 1970-ci illərdə ətraf mühitin qorunması haqqıda bir neçə qanun təqdim etmişdir.[96] 1973-cü ildəki neft böhranı və təbii sərvətlərinin azlığı Yaponiyanı enerjidən səmərəli istifadə etməyə məcbur edir.[97] Hazırda Yaponiyanın qarşıda dayanan və həllini gözləyən əsas ətraf mühit məsələləri havanın çirklənməsi (NOx, zəhərli qazlar), tullantıların idarə edilməsi, suyun evtrofikasiyası, təbiətin qorunması, iqlim dəyişikliyi, kimyəvi maddələrin idarə edilməsi və ətraf mühitin beynəlxalq əməkdaşlıqla qorunmasıdır.[98]

2015-ci ilin iyun ayında kömürlə fəaliyyət göstərən 40-dan çox müəssisənin tikilməsi planlaşdırılmışdır. NGO Climate Action Network Yaponiyanı öz "Günün fossili" mükafatının qalibi elan etmişdir.[99]

Yaponiya, dövlətlərin ətraf mühitə olan öhdəçiliyini müəyyənləşdirən Ekologiya Effektivliyi İndeksində 26-cı yerdədir.[100] Kyoto protokolu imzalamış tərəf və 1997-ci ildə sözügedən konfransa ev sahibliyi etmiş ölkə kimi Yaponiyanın karbon dioksidin ayrılmasını azaltmaq və iqlim dəyişikliyinin qarşını almaq kimi öhdəçilikləri vardır.[101]

İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Yaponiya iqtisadiyyatı
Tokio fond birjası Asiyanın ən böyük fond birjalarından biridir.[102]

İqtisadiyyat tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Müasir Yaponiya iqtisadiyyatı Edo dövründə böyüməyə başlamışdır. Edo dövrünün salamat qalmış elementləri su və quru yolları, eləcə də Osaka düyü brokerlərinin fyuşers kimi maliyyə vasitələri aiddir.[103] 1868-ci ildə başlamış Meyci dövründə Yaponiya bazar iqtisadiyyatından faydalanaraq inkişaf etmişdir.[104] Müasir dövrün bir çox müəssisəsi bu dövrdə peyda olmuş və Yaponiya Asiyanın ən inkişaf etmiş dövləti olmuşdur.[105] 1960-cı illərdən 1980-ci illərə qədər Yaponiya iqtisadiyyatı olduqca inkişaf etmişdir ("Yaponiya iqtisadiyyatının möcüzəsi"): 1960-cı və 1970-ci illərdə 7,5 % və 1980-ci illərdə və 1990-cı illərin əvvəllərində isə 3,2 % ortalamasına çatmaq mümkün olmuşdur.[106]

İqtisadiyyatın inkişafı 1990-cı illərdə ("İtirilmiş onillik") baş vermiş Yaponiya iqtisadi köpüyünə görə yavaşlamağa başlamışdır. İqtisadiyyatı yenidən dirçəltmək səyləri uğursuz olmuşdur və ardınca 2000-ci ildə dotkom köpüyü baş vermişdir.[2] İqtisadiyyat 2005-ci ildə bərpa olunmağa başlanmışdır; ÜDM 2005-ci ildə ABŞAvropa ölkələrinin göstəricilərini keçərək 2,8 % artmışdır.[107]

2012-ci ildən Yaponiya ÜDM baxımından ABŞÇindən sonra dünyanın ən güclü 3-cü milli iqtisadiyyatına,[108] alıcılıq qabiliyyəti pariteti baxımından isə ABŞ, ÇinHindistandan sonra dünyanın ən güclü 4-cü milli iqtisadiyyatına malikdir.[7] 2014-cü ildə Yaponiyanın dövlət borcunun illik Ümumi Daxili Məhsulun 200 %-dən çox olduğu hesablanmışdır (bu göstəriciyə görə dünyada birincidir).[109]

İxracat[redaktə | əsas redaktə]

Dünyanın ən böyük avtomobil şirkətlərindən biri olan Toyota tərəfindən istehsal olunmuş hibrid avtomobil. Yaponiya dünyada ən böyük ikinci avtomobil istehsalçısıdır.[110]

Yaponiyanın böyük iqtisadi təcrübəsi var və ölkədə texnologiya sahəsində tanınmış bir çox şirkət yerləşir: nəqliyyat vasitələri, elektrik avadanlıqları, dəzgah, əlvanpolad metallar, gəmi, parça, kimyəvi maddələr, qida emalı və s. şirkətləri. Yaponiya torpaqlarının 13 %-i kənd təsərrüfatı üçün istifadə olur. Yaponiya qlobal balıq ovunun təxminən 15 %-ni həyata keçirir və balıq ovuna görə dünyada sadəcə Çindən geri qalır.[2] 2010-cu ilin məlumatına görə Yaponiyanın işçi qüvvəsi 65,9 milyon nəfərdən ibarətdir.[111] Yaponiya aşağı işsizlik səviyyəsinə malikdir (təxminən cəmi 4 %). 2007-ci ilin məlumatına görə, Yaponiya əhalisinin təqribən 17 %-i — 20 milyon nəfəri yoxsulluq səviyyəsindən aşağıdadır.[112] Yaponiyada tikilən evlər şəhər bölgələrindəki məhdud torpaq ehtiyatları ilə xarakterizə olunur.[113]

2005-ci ildə Yaponiyanın adambaşına düşən ixracat dəyəri 4.210 $ idi. 2012-ci ilin məlumatına görə, Yaponiyanın əsas ixracat bazarları Çin (18,1 %), ABŞ (17,8 %), Cənubi Koreya (7,7 %), Tailand (5,5 %) və Honkonqdur (5,1 %). Yaponiyanın əsas ixrac etdiyi mallar nəqliyyat vasitələri, avtomaşınlar, dəmirpolad məmulatlar, yarımkeçiricilər və avtohissələrdir.[114] 2012-ci ilin məlumatına əsasən Yaponiyanın əsas idxalat bazarları Çin (21,3 %), ABŞ (8,8 %), Avstraliya (6,4 %), Səudiyyə Ərəbistanı (6,2 %), Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (5 %), Cənubi Koreya (4,6 %) və Qətərdir (4 %).[2]

İdxalat[redaktə | əsas redaktə]

Yaponiyanın idxal etdiyi əsas mallar mexaniki avadanlıqlar və alətlər, qalıq yanacaqlar, ərzaq (əsasən mal əti), kimyəvi maddələr, parça və sənaye üçün xammaldır.[115] Cuniçiro Koizuminin baş nazir olduğu dövrdə bir sıra islahatlar keçirilmişdir və Yaponiyaya qoyulan xarici kapital qoyuluşu artmışdır.[116]

Biznesin rahatlığı indeksində Yaponiya 189 ölkə arasında 27-ci yerdədir və inkişaf etmiş ölkələr arasında vergidən ən az gəlir götürən ölkələrdən biridir. Kapitalizmin Yaponiya variantında bir çox aydın cəhət vardır: keyretsu sahibkarları nüfuzludurlar, daimi məşğulluq və təcrübəyə əsaslanan karyera irəliləyişi Yaponiyanın iş mühitində geniş yayılmışdır.[115][117] Yaponiya şirkətləri "The Toyota Way" kimi menecment metodları ilə tanınır, səhmdar aktivizmi isə geniş yayılmamışdır.[118]

Yaponiyanın ən tanınmış şirkətlərinə Toyota, Nintendo, NTT DoCoMo, Canon, Honda, Takeda Pharmaceutical, Sony, Panasonic, Toshiba, Sharp, Nippon Steel, Nippon Oil və Seven & I Holdings Co. aiddir.[119] Yaponiyada dünyanın ən böyük banklarından bir neçəsi yerləşir və Tokio fond birjası (Nikkei 225 və TOPIX indekslərinə görə tanınır) bazar kapitallaşmasına görə dünyanın ikinci ən böyük fond birjasıdır.[120] 2006-cı ildə "Forbes" jurnalının tərtib etdiyi "Forbes Global 2000" siyahısında Yaponiyanın 326 şirkəti (16,3 %) yer almışdı.[121] 2013-cü ildə Yaponiya şistli təbii qaz idxal edəcəyini açıqlamışdır.[122]

Elm və texnologiya[redaktə | əsas redaktə]

Honda Kolleksiya Zalında sərgilənən Honda P4.

Yaponiya elmi tədqiqatlar, xüsusilə texnologiya, mexanizm və tibbi tədqiqatlar sahələrində lider ölkələrdən biridir. Yaponiyada 700.000-ə yaxın tədqiqatçı fəaliyyət göstərir. Tədqiqat və inkişafa 130 milyard ABŞ dolları ayrılmışdır və bu göstəriciyə görə dünyada üçüncü yerdədir.[123] Yaponiya fundemental elmi tədqiqatlar səhəsində aparıcı ölkələrdən biridir: indiyə qədər fizika, kimyatibb sahələrində 21 Nobel laureatı olmuşdur, üç nəfər isə Filds medalına layiq görülmüşdür.[124][125] Yaponiyanın görkəmli texnoloji töhfələri elektronika, maşınqayırma, mexaniki avadanlıqlar, inşaat mühəndisliyi, sənaye robototexnikası, optika, kimyəvi maddələr, yarımkeçiricilərmetal sahələrinə aid edilir. Yaponiya robot istehsalında və istifadəsində aparıcı ölkələrdən biridir: 2013-cü ildə Yaponiya bütün dünyada istehsal olunmuş sənaye robotlarının 20 %-ni (300.000/1,3 milyon) istehsal etmişdir.[126] Əslində Yaponiyanın bu sahədəki göstəricisi əvvəllər daha yüksək idi: 2000-ci ildə bütün istehsal edilmiş sənaye robotlarının yarısı Yaponiya tərəfindən istehsal olunmuşdu.[127]

Yaponiya Aerokosmik Tədqiqatlar Agentliyi (JAXA) Yaponiyanın kosmik agentliyidir. Agentlik kosmos, planetaviasiya tədqiqatlarına rəhbərlik edir, kosmik raketlərin və süni peyklərin istehsal olunmasında iştirak edir. JAXA Beynəlxalq kosmik stansiyasının iştirakçılarından biridir: Yaponiya Eksperiment Modulu (Kibo) 2008-ci ildə uğurla stansiya ilə birləşmişdir.[128] Kosmosun tədqiqatı üçün nəzərdə tutduğu proqrama əsasən Yaponiyanın əsas kosmik hədəfləri Akatsuki kosmik aparatını Veneraya göndərmək,[129][130] BepiColombo layihəsini 2016-cı ildə həyata keçirmək[131] və 2030-cu ilə qədər Ayda baza tikməkdir.[132]

14 sentyabr 2007-ci ildə Yaponiya hazırladığı "SELENA" (ing. Selenological and Engineering Explorer) zondunu H-IIA (Model H2A2022) daşıyıcı raketi vasitəsilə Taneqaşima Kosmik Mərkəzindən Aya göndərmişdir. SELENA Yaponiyada əsasən "Şahzadə Kaquyanın nağılı" hekayəsindəki Ay şahzadəsi Kaquayaya görə Kaguya adı ilə tanınır.[133] Kaguya Apollon proqramından sonra ən böyük Ay missiyasıdır. Proqramın əsas hədəfi Ayın mənşəyi və geoloji tarixi haqqında məlumatlar əldə etməkdir. Zond 4 oktyabrda[134][135] 100 km yüksəklikdə Ayın oribitinə daxil olmuşdur.[136] Zondun missiyası 11 iyun 2009-cu ildə JAXA tərəfindən qəsdən Aya düşürülüb məhv edildikdən sonra başa çatmışdır.[137]

Enerji[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Yaponiyada enerji

2011-ci ilin məlumatına əsasən Yaponiya enerjisinin bir hissəsini neftdən, 21,3 %-ini daş kömürdən, 21,4 %-ini təbii qazdan, 4,0 %-ini atom enerjisindən və 3,3 %-ini hidroelektrik enerjidən əldə edir. 2011-ci ildə atom enerjisi Yaponiyanı elektrik ehtiyacının 9,2 %-ni təşkil etsə də, əvvəlki ildə bu göstərici 24,9 % idi.[138] Amma 2012-ci ilin mayında ölkənin bütün atom enerjisi təchizatları sıradan çıxarılmışdır, çünki 2011-ci ilin martında Fukişima radiasiya fəlakəti baş vermişdir. Lakin hökumət ictimai fikri nəzərə alaraq azı 50 reaktoru geri qaytarmağa çalışmışdır.[139] 2015-ci ilin əvvəllərində Sendaydə iki reaktor yenidən işə düşmüşdür.[140] Yaponiya mühim daxili təbii resurslara malik deyil və buna görə də başqa ölkələrdən enerji idxal etməyə məcburdur.[141] Bu səbəbdən də Yaponiya mənbələrini müxtəlifləşdirməyə və enerji səmərəliliyinin yüksək dərəcələrini qoruyub saxlmağa çalışır.[142]

Nəqliyyat[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Yaponiyada nəqliyyat
Sürətli N700 Tokyado-şinkansen qatarı, Şin-Yokohama stansiyası, Kanaqava prefekturası.

Yaponiyanın yol xərcləri əhatəli olmuşdur.[143] Ümumi uzunluğu 1,2 milyon kilometr olan yol şəbəkəsi nəqliyyatın əsasını təşkil edir.[144] Məhdud ödənişli avtomobil yolları əsas şəhərləri əlaqələndirir və rüsumtoplayan məntəqələr tərəfindən nəzarət olunur. Yeni və istifadə olunmuş avtomobillər ucuzdur; avtomobil mülkiyyətçiliyindən və yanacaqdan əldə olunan gəlir enerjinin məhsuldarlığını artırmaqda istifadə olunur. Lakin keçdiyi bütün məsafənin cəmi 50 faizində, Yaponiya avtomobilin istifadəsinə görə G8 ölkələri arasında ən aşağı göstəriciyə malik ölkədir.[145]

1987-ci ildəki özəlləşdirmədən bəri Yaponiya dəmiryol şirkətlərinin çoxu regional və yerli sərnişindaşıma bazarında rəqabət içərisindədir. Yaponiyanın əsas dəmiryol şirkətləri Japan Railways Group, Kintetsu Corporation, Seibu Railway və Keio Corporation şirkətləridir. Maksimum sürətləri 240–320 km/saat olan Şinkansen qatarları Yaponiyanın əsas şəhərlərini birləşdirir. Yaponiya qatarları təhlükəsizliyinə və dəqiqliyinə görə tanınır.[146][147] Tokio ilə Osaka şəhərləri arasında yeni Maglev xəttinin salınması təklifi müasir mərhələdədir.[148] Yaponiyada 175 hava limanı yerləşir;[2] Yaponiyanın ən böyük hava limanı olan Tokio hava limanı (və ya Haneda hava limanı) Asiyanın ikinci ən işlək hava limanıdır.[149] Yaponiyanın digər ən böyük hava limanları Narita hava limanı, Kansai hava limanı və Çubu hava limanıdır.[150] Naqoya limanı Yaponiyanın ən böyük və işlək limanıdır. Ölkənin ticarət dəyərinin 10 %-i bu limanın payına düşür.[151]

Demoqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalələr: Yaponiya əhalisiYaponlar
Yaponiyanın etnik azlıqlarından biri olan aynular.
Meyci məbədində yapon toyu.

Yaponiyanın əhalisi təxminən 126,9 milyon nəfərdir[2] və əhalinin 80 %-i Honşu adasında yaşayır. Əhali mədəni və linqvistik cəhətdən homogendir:[152] Yaponiya əhalisinin 98,5 %-i etnik yapondur,[2] qalan hissəsini isə xarici ölkələrdən gəlmiş əcnəbi işçilər təşkil edir.[152] Əhalinin qeyri-yapon hissəsi əsasən zayniçi koreyalıları,[153] zayniçi çinliləri, filippinlilər, braziliyalılar[154]perululardan ibarətdir.[155] 2003-cü ilin məlumatına görə Yaponiyada 134.700 qeyri-latın amerikalı və 345.500 latın amerikalı mühacir yaşayır. Latın amerikalıların 274.700 nəfəri braziliyalıdır (onların çoxu yapon oğulları və həyat yoldaşları ilə buraya gəliblər[154]) və onlar Yaponiyada ən böyük qərb icmasıdırlar.[156]

Yerli xalqlardan ən çox üstünlük təşkil edənlər yamatolar, aynular,[157] ryukyular, eləcə də burakumin[158] kimi kiçik etnik qruplardır. Əhalinin bir hissəsi yamatolar arasında qaynayıb-qarışmışdır (məsələn, Oqasavara adalarının əhalisi kimi[159]). 2009-cu ildə ölkə sərhədləri daxilində doğulmayan və qeyri-yapon əhali ümumi əhalinin cəmi 1,7 %-ni təşkil edirdi.[160] Yaponiya etnik homogenliyinə görə seçilir və vətəndaşları üçün etnik və ya irqi statistikalar tərtib etmir. Sonuncu bir statistikaya görə Yaponiya çoxmillətli dövlət olsa da,[161] Yaponiyanın böyük hissəsi ölkəni monokultural dövlət kimi görür. Yaponiyanın keçmiş baş naziri Taro Aso ölkəni xarakterizə edərkən "bir irq, bir sivilizasiya, bir dil və bir mədəniyyət" ifadəsindən istifadə etmişdir.[162]

Gözlənilən həyat müddətinə görə Yaponiya dünyada ən yaxşı ikinci göstəriciyə malikdir: 2010-2015-ci illərdə doğulan şəxslər üçün 83,5 il.[15][16] İkinci dünya müharibəsindən sonra baş vermiş bebi-bumun bir nəticəsi kimi Yaponiya əhalisi qocalmaqdadır və doğum göstəriciləri aşağıdır. 2012-ci ildə əhalinin 24,1 %-i 65 yaşından yuxarı olduğu halda, 2050-ci ildə bu göstəricinin 40 %-ə çatacağı gözlənilir.[163]

Demoqrafik quruluşdakı dəyişikliklər bir neçə sosial nəticəyə səbəb olmuşdur. Xüsusən əmək qabiliyyətli əhalinin potensial azalması və ictimai təqaüd planı kimi sosial müdafiə xərclərinin artması bu nəticələrə aiddir.[164] Evlənməyən və övlad sahibi olmayan yapon gənclərinin sayı artır.[165] 2011-ci ildə, son beş ildə Yaponiya əhalisinin 204.000 nəfər azalaraq 126,24 milyon nəfər olduğu məlum olmuşdur. Bu, 1947-ci ildən bəri qeydə alınmış ən böyük azalmadır.[166] Bu azalmada ən böyük pay 2011-ci ildə təxminən 16.000 nəfərin ölümünə və 2.600 nəfərin (2014-cü ilin məlumatı) hələ də itkin olmasına səbəb olan Tohoku zəlzələsinin payına düşür.[167]

2050-ci ildə Yaponiya əhalisinin 95 milyon nəfərə düşəcəyi güman olunur.[163][168] Demoqrafiyaçılar və hökumət layihəçiləri hazırda bu problemin öhdəsindən gəlmək üçün qızğın debat içərisindədirlər.[165] Təklif olunan çıxış yolları kimi immiqrasiya və doğuma həvəsləndirməkdir. Beləliklə, gənc işçilərin qocalan əhaliyə yardımçı olacağı güman olunur.[169][170] Yaponiya hər il naturalizasiya (yap. 帰化) vasitəsilə 15.000 yeni vətəndaş qəbul edir.[171] Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının hesabatına görə, 2012-ci ildə Yaponiya ancaq 18 mühacirin ölkədə məskunlaşmasına şərait yaratmışdır.[172] Halbuki, ABŞ-ın eyni ildə həmin göstəricisi 76.000 nəfər idi.[173]

Yaponiya yüksək intihar göstəricilərindən əziyyət çəkir.[174][175] 1997-2009-cu illər aralığında intiharların sayı hər il bir qayda olaraq 30.000-ni keçmişdi.[176] İntihar edən şəxslərin böyük hissəsi 30 yaşından aşağıdır.[177]


Din[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Yaponiyada din
YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısına düşmüş və Yaponiyanın Üç Məşhur Peyzajından biri olan İtsukuşima məbədinin toriisi (Hiroşima şəhərinin yaxınlığı).

Yaponiya konstitusiyasının 20-ci maddəsinə görə Yaponiyada hər kəs istədiyi dinə etiqad etməkdə sərbəstdir. Yaponiyada təxminən 100.000-ə yaxın şintoizm məbədi yerləşir.[178] Təxminlərə görə Yaponiya əhalisinin 84-96 %-i buddizm və ya şintoizm (həmçinin hər iki dinin sinkretizminə) dininə etiqad edir[2][179] Amma bu statistika ancaq məbəd üzvlərinin sayına əsaslandığından (Danka sistemi), əsl rəqəmin bundan daha çox olduğu güman olunur. Digər tədqiqatlara görə əhalinin ancaq 30 %-i özünü dindar hesab edir.[180] Edvin Rayşauer və Marius Yansenə görə Yaponiya əhalisinin təxminən 70-80 %-i heç bir dinə inanmır.[181]

Bununla belə, dini tədbirlərdə, dini festivallarda, Yeni ilin ilk məbəd ziyarəti kimi hadisələrdə iştirak edənlərin sayı hələ də çoxdur. Çində yaranmış daosizmkonfutsiçilik dinləri Yaponiya adət-ənənələrinə və yerli əhalinin dini inancına təsir göstərmişdir.[182] Yaponiya küçələri Milad bayramında, Tanabata festivalında və Obon günündə bəzədilir. Yaponiya əhalisinin 1 %-dən azı xristiandır.[183] Ölkədə yayılmış digər dinlərə islam, hinduizm, siqhizmiudaizmdir. XIX əsrin ortalarında Yaponiyada bir çox din yayılmışdır.[184]

Dil[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalələr: Yaponiya dilləriYapon dili

Yaponiya əhalisinin 99 %-i yapon dilindən ana dili kimi istifadə edir.[2] Yapon dili aqqlütinativ dil olub nəzakətli və kübar sistemə malik olması ilə seçilir və bu, Yapon cəmiyyətinin iyerarxik təbiətinin göstəricisidir. Yapon dilində tez-tez sayğı şəkilçilərindən istifadə olunur. Dilin yazıya alınması üçün kancidən (Çin mənşəli işarələr) və iki cür kanadan (sillabik işarələr: hiraqanakatakana), eləcə də, latın əlifbasındanərəb rəqəmlərindən istifadə olunur.[185]

Yapon dili ilə yanaşı, Ryukyu adalarında danışılan Ryukyu dilləri (Amami, Kuniqami, Okinava, Miyako, Yaemaya, Yonaquni) yapon dili ailəsinə daxildir. Çox az uşaq bu dilləri öyrənir,[186] amma son dövrlərdə yerli hökumətlər ənənəvi dillərin təsirini artırmaq üçün çıxış yolları axtarmağa çalışırlar. Regionda yapon dilinin Okinava dialektindən də istifadə olunur. Yapon və ya başqa dillə heç bir qohumluğu olmayan Aynu dilinin Hokkaydoda sadəcə bir neçə yaşlı danışanı qalmışdır və ölü dil olmaq ərəfəsindədir.[187] Dövlət və özəl məktəblərdə dərslər yapon dilində keçirilir, eləcə də, ingilis dili tədris olunur.[188][189]

Təhsil[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Yaponiyada təhsil
Tokio Universitetinin görüntüsü.

Meyci islahatı nəticəsində 1872-ci ildə Yaponiya ibtidai və orta məktəblərlə, universitetlərlə tanış olmuşdur.[190] 1947-ci ildən bəri Yaponiyada icbari təhsil ibtidai və orta məktəblərlə xarakterizə olunur və 9 il çəkir (6 yaşından 15 yaşına qədər). Uşaqların demək olar ki, hamısı təhsillərini üçillik yuxarı orta məktəblərdə davam etdirirlər. Yaponiya Təhsil, Mədəniyyət, İdman, Elm və Texnologiya Nazirliyinə görə, 2005-ci ildə orta məktəb məzunlarının 75,9 %-i universitet, kollec, peşə məktəbi və ya digər ali təhsil müəssisələrinə daxil olmuşdur.[191]

Yaponiyanın ən məşhur universitetləri Tokio UniversitetiKyoto Universitetidir.[192][193] İƏİT tərəfindən nəzarət olunan Beynəlxalq Tələbə Qiymətləndirmə Proqramı 15 yaşlı yapon şagirdlərinin biliyini və qabiliyyətini dünyada ən yaxşı 6-cı göstərici olduğunu açıqlamışdır.[194]

Sağlamlıq[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Yaponiyada sağlamlıq

Yaponlar dünyada uzunömürlü xalqdır: 2013-cü ilin məlumatına görə orta ömür 83,3 ildir.[195] MiçiqanTokio Universitetlərinin professoru Con Kreyton Kembell 2009-cu ildə "New York Times"-a verdiyi müsahibədə yaponları dünyada ən sağlam xalq adlandırmışdı.[196]

Yaponiyada sağlamlıq xidməti milli və yerli hökumətlər tərəfindən təmin edilir. Ödənişli şəxsi tibbi xidmət də təklif olunur. Sığortası olmayan şəxslər işə götürənlər vasitəsilə yerli hökumətlər tərəfindən idarə olunan milli sağlamlıq-sığorta proqramında iştirak edə bilərlər.[197] 1973-cü ildən bəri bütün yaşlılar hökumət dəstəkli sığortaya malikdirlər. Xəstələr istədikləri həkimi və ya sağlamlıq müəssisəsini seçməkdə sərbəstdirlər.[198]

Mədəniyyət[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Yaponiya mədəniyyəti
Kyotodakı Kinkaku-ci və ya "Qızıl pavilyon məbədi" Yaponiyanın Gözoxşayan gözəlliyə malik Xüsusi tarixi yerlər və Xüsusi yerlər siyahısında, eləcə də, YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısındadır. Məbədin 1950-ci ildə bir rahib tərəfindən yandırılması Yukio Mişimanın eyniadlı romanı üçün mövzu olmuşdur.
Ənənəvi kağız qatlama sənəti olan oriqami.

Yaponiya mədəniyyəti ölkənin tarixi köklərindən son dərəcə təsirlənərək inkişaf etmişdir. Müasir mədəniyyət isə Asiya, AvropaŞimali Amerikanın təsiri ilə formalaşmışdır. Ənənəvi Yaponiya mədəniyyəti keramika məmulatları, toxuculuq məhsulları, lakirovanlar və gəlinciklər kimi əl işləri ilə, bunraku, kabuki, noh, rəqs və rakuqo kimi performans sənətləri ilə, çay mərasimi, ikebana, döyüş sənətləri, xəttatlıq, oriqami, onsen, Geyşa, xalq oyunları və digər məşğuliyyətlərlə xarakterizə olunur. Yaponiya nəzərə çarpan və ya nəzərə çarpmayan Mədəniyyət abidələriniMilli xəzinələrini qorumaq və tanıtmaq üçün sistem inkişaf etmişdir.[199] Yaponiyanın 19 yeri YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısına düşmüşdür və bu yerlərdən 15-i mədəni əhəmiyyət daşıyır.[95]

İncəsənət[redaktə | əsas redaktə]

XIX əsrdə çəkilmiş "Kanaqavada böyük dalğa" ukiyo-e qravürü Yaponiya incəsənətinin dünyada ən tanınmış əsərlərindən biridir.

İse məbədləri Yaponiya memarlığının prototipi kimi şöhrət qazanmışdır.[200] Ənənəvi memarlıqda taxtadan geniş istifadə olunur. Ənənəvi evlər olan minkalarda və məbədlərdə tatami ayaqaltılarının və sürüşən qapılarşocilərin istifadə edildiyini görmək olar.[201] Yaponiya heykəltəraşlığında da taxtadan geniş istifadə olunur və Yaponiya rəssamlığı Yaponiya incəsənətinin ən qədim sahələrindən biridir. Ən qədim rəsm əsərləri e.ə. 300-cü ilə aid edilir. Yaponiya rəssamlığının tarixi yerli Yaponiya estetikası ilə xarici ölkə ideyalarının adaptasiyası arasındakı sintezi və rəqabəti göstərir.[202]

Yaponiya mədəniyyəti ilə Avropa mədəniyyətinin qarşılıqlı təsiri əhəmiyyətli nəticələr doğurmuşdur: məsələn, yaponizm cərəyanının tanınmağa başladığı XIX əsrdə, ixrac edilməyə başlayan ukiyo-e qravürlərinin Qərbdə müasir incəsənətin inkişafında, xüsusilə postimpressionizm üzərində nəzərəçarpacaq dərəcədə əhəmiyyəti olmuşdur.[202] Məşhur ukiyo-e rəssamları Hokusay Katsuşika və Utaqava Hiroşiqedir. Ənənəvi taxta blok mətbəəçiliyi ilə Qərb incəsənətinin birləşməsi nəticəsində, hazırda həm Yaponiyada, həm də xarici ölkələrdə məşhur olan komiks formatı — manqa yaranmışdır.[203] Manqa əsasında hazırlanmış animasiyalar isə anime adı ilə tanınır. Yaponiyanın istehsal etdiyi video oyun konsolları 1980-ci illərdən bəri məşhurluğunu qoruyur.[204]

Musiqi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Yaponiya musiqisi

Yaponiya musiqisi eklektik və çoxşaxəlidir. Koto kimi bir çox musiqi aləti IX-X əsrlərdə ixtira olunmuşdur. Ənənəvi yapon dram teatr sənəti Nohun tarixi XIV əsrə, gitarayabənzər şamisen kimi çalğı alətlərinin istifadə olunduğu populyar xalq musiqisinin tarixi isə XVI əsrə gedib çıxır.[205] Yaponiya Qərb klassik musiqisi ilə XIX əsrdə tanış olmuşdur və hazırda Yaponiya mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. İmperiya sarayında ifa olunmuş yapon klassik musiqi janrı qaqaku Qərb bəstəkarlarının əsərlərindən təsirlənmişdir.[206]

Yaponiyanın tanınmış klassik bəstəkarları Toru Takemitsu və Rentaro Takidir. İkinci dünya müharibəsindən sonra Yaponiyada populyar musiqi AmerikaAvropadan təsirlənərək inkişaf etmiş və nəticədə, 1990-cı illərdə J-pop və ya Yaponiya populyar musiqisi adlı yeni musiqi janrı formalaşmışdır.[207] Yaponiyanın mədəni həyatında karaoke böyük məşhurluq qazanmışdır. Mədəni Əlaqələr Agentliyinin 1993-cü ildə apardığı sorğuda məlum olmuşdur ki, həmin il karaoke oxuyan yaponların sayı ikebanaçay mərasimi kimi ənənəvi məşğuliyyətlərlə məşğul olan yaponların sayından çox olmuşdur.[208]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

"Gencinin hekayəsi" romanının XII əsrə aid əlyazması, Milli xəzinə.

Yaponiya ədəbiyyatının ən qədim nümunələri "Kociki""Nihon Şoki" xronikaları və "Manyoşu" ədəbi antologiyasıdır. Bu əsərlər VIII əsrdə Çin işarələri ilə yazılmışdır.[209][210] Heyan dövrünün əvvəllərində kana (hiraqanakatakana) kimi tanınan yeni fonoqram sistemi inkişaf etmişdir. "Bambukkəsənin hekayəsi" ən qədim yapon hekayəsi hesab olunur.[211]Heyan dövrününün saray həyatı Sey Şonaqonun "Yastıq kitabı" əsərində təsvir olunur. Murasaki Şikibunun yazdığı "Gencinin hekayəsi" romanı dünyanın ilk romanı hesab edilir.[212][213]

Edo dövrü boyunca çonin ("şəhərlilər") təbəqəsi samuray aristokratiyasını ədəbiyyat sahəsində istehsalçı və istehlakçı kimi ötüb qabaqlaya bilmişdilər. Məsələn, İhara Saykakunun əsərlərinin məşhurluğu oxucu kütləsində və müəlliflikdəki dəyişiklikləri göstərirdi. Matsuo Başo ənənəvi Kakinşu poeziyasını haykay (hayku) ilə dirçəltmişdir və poetik səyahət oçerki olan "Oku no Hosomiçi"ni yazmışdır.[214] Meyci dövründə ənənəvi ədəbi formaların düşüşü baş vermişdir və Yaponiya ədəbiyyatı Qərb ədəbiyyatına inteqrasiya etməyə başlamışdır. Natsume Soseki və Mori Oqai Yaponiyanın ilk "müasir" roman yazıçıları olmuşdurlar. Onları Ryunosuke Akutaqava, Cuniçiro Tanizaki, Yukio MişimaHaruki Murakami izləmişdirlər. Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına cəmi iki yapon sahib çıxmışdır: Yasunari Kavabata (1968) və Kenzaburo Oe (1994).[211]

Mətbəx[redaktə | əsas redaktə]

Ryokanda (yapon mehmanxanası) qəlyanaltı.
Əsas məqalə: Yapon mətbəxi

Yaponiya mətbəxi təməl qida növləri, səciyyəvi olaraq yapon düyüsü və ya əriştələri, sous və okazu (balıq, tərəvəztofudan hazırlanan yemək) ilə xarakterizə olunur. Müasir dövrün əvvəllərində istifadə olunmağa başlanan qırmızı ət kimi inqredientlər əvvəllər Yaponiyada geniş istifadə olunmamışdır. Yaponiya mətbəxi yeməklərin mövsümiliyinə[215] və prezentasiyasına, inqredientlərin keyfiyyətinə görə tanınır. Milli mətbəxlə yanaşı regional mətbəxlər də ənənəvi reseptləri və yerli inqredientləri ilə seçilir. Mişlen bələdçisisi tərəfindən restoranları ən çox ulduz alan ölkə Yaponiyadır.[216]

İdman[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Yaponiyada idman
Sumo güləşçiləri hakimin ətrafında.

Ənənəvi idman növü olan sumo Yaponiyanın milli idman növü hesab edilir.[217] Ölkədə yapon döyüş sənətləri olan cüdo, karate və kendo ilə məşğul olan xeyli insan var. Meyci islahatından sonra Yaponiya bir çox qərb idman növü ilə tanış olmuşdur və bu idman növləri təhsil sistemi vasitəsilə yayılmağa başlamışdır.[218] 1964-cü ildə Yaponiyanın paytaxtı Tokio şəhərində Yay Olimpiya Oyunları keçirilmişdir. Yaponiya iki dəfə Qış Olimpiya Oyunlarına ev sahibliyi etmişdir: 1972-ci ildə Sapporoda1998-ci ildə Naqanoda.[219] Tokio 2020-ci ildə ikinci dəfə Yay Olimpiya Oyunlarına ev sahibliyi edəcək və Yay Olimpiya Oyunlarına iki dəfə ev sahibliyi edən ilk Asiya şəhəri olacaq.[220] Yaponiya Asiyanın ən uğurlu reqbi komandasına malikdir: Reqbi üzrə Asiya çempionatını hamıdan çox — 6 dəfə qazanmış, yenicə təşkil olunmuş Reqbi üzrə Sakit okean dövlətləri çempionatının 2011-ci ildə qalibi olmuşdur. 2019-cu ildə Yaponiyada Reqbi üzrə dünya çempionatı keçiriləcək.[221]

Beyzbol hazırda ölkədə ən məşhur idman növüdür. Yaponiyanın ən üst peşəkar beyzbol liqası olan Nippon Peşəkar Beyzbolu (NPB) 1936-cı ildə təşkil edilmişdir.[222] 1992-ci ildə Yaponiya Peşəkar Futbol Liqasının (J. Liqası) qurulmasından bəri futbol da populyarlıq əldə etmişdir.[223] 1981-ci ildən 2004-cü ilə qədər Yaponiya Qitələrarası Kubokun keçirildiyi məkan olmuşdur və Yaponiya 2002-ci ildə Cənubi Koreya ilə birlikdə Futbol üzrə dünya çempionatına ev sahibliyi etmişdir.[224] Yaponiya milli futbol komandası Asiyanın ən müvəffəqiyyətli futbol komandalarından biridir: Asiya Kubokunu 4 dəfə qazanmışdır.[225] Bundan əlavə, Yaponiyanın qadınlardan ibarət milli futbol komandası 2011-ci ildə dünya çempionu olmuşdur.[226] Qolf da Yaponiyada məşhur idman növüdür.[227] Ölkədə Super GT seriyası avtoyarışları və Formula Nippon formula yarışları keçirilir.[228] Yaponiya NBA-da bir basketbolçu ilə təmsil olunur: Yuta Tabuse.[229]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "法制執務コラム集「法律と国語・日本語」" (Japanese). Legislative Bureau of the House of Councillors. http://houseikyoku.sangiin.go.jp/column/column068.htm. İstifadə tarixi: 6 yanvar 2016.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 2,9 "CIA Factbook: Japan". Cia.gov. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  3. Əfsanəyə görə Yaponiya bu tarixdə ölkənin ilk imperatoru hesab olunan Cimmu tərəfindən qurulmuşdur.
  4. "Japan Statistical Yearbook 2010". Statistics Bureau. p. 17. https://web.archive.org/web/20160124162258/http://www.stat.go.jp/data/nenkan/pdf/yhyou01.pdf. İstifadə tarixi: 6 yanvar 2016.
  5. Statistics Bureau of Japan (2016-01-20). "Population Estimates by Age (5 Year Age Group) and Sex – August 1, 2015 (Final estimates), January 1, 2016 (Provisional estimates)" (en). Portal Site of Official Statistics of Japan. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2016-01-23 tarixində. https://web.archive.org/web/20160123171827/http://www.e-stat.go.jp/SG1/estat/XlsdlE.do?sinfid=000031359905. İstifadə tarixi: 2016-01-23.
  6. "Population Count based on the 2010 Census Released". Statistics Bureau of Japan. http://www.stat.go.jp/english/data/kokusei/pdf/20111026.pdf. İstifadə tarixi: 6 yanvar 2016.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 "Japan". International Monetary Fund. http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=11&pr1.y=13&c=193%2C941%2C122%2C946%2C124%2C137%2C156%2C181%2C423%2C138%2C935%2C196%2C128%2C142%2C939%2C182%2C172%2C135%2C132%2C576%2C134%2C936%2C174%2C961%2C532%2C184%2C176%2C144%2C178%2C146%2C436%2C528%2C136%2C112%2C158%2C111%2C542&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a=. İstifadə tarixi: 14 yanvar 2016.
  8. "2015 Human Development Report". 2015. http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf. İstifadə tarixi: 6 yanvar 2016.
  9. Wendell Cox (2 fevral 2015). "LARGEST 1,000 CITIES ON EARTH: WORLD URBAN AREAS: 2015 EDITION". http://www.newgeography.com/content/004841-largest-1000-cities-earth-world-urban-areas-2015-edition. İstifadə tarixi: 24 yanvar 2016.
  10. "The Seven Great Powers". American-Interest. http://www.the-american-interest.com/2015/01/04/the-seven-great-powers/. İstifadə tarixi: 7 yanvar 2016.
  11. T. V. Paul, James J. Wirtz, Michel Fortmann (2005). "Great+power" Balance of Power. United States of America: State University of New York Press, 2005, 59, 282. ISBN 0-7914-6401-6. Accordingly, the great powers after the Cold War are Britain, China, France, Germany, Japan, Russia, and the United States p.59
  12. (January 22, 2014) Great Power Peace and American Primacy: The Origins and Future of a New International Order. United States: Palgrave Macmillan. ISBN 1-137-29948-7.
  13. "SIPRI Yearbook 2012–15 countries with the highest military expenditure in 2011". Sipri.org. http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders. İstifadə tarixi: 7 yanvar 2016.
  14. "WHO Life expectancy". World Health Organization. June 1, 2013. http://apps.who.int/gho/data/node.main.688?lang=en. İstifadə tarixi: 7 yanvar 2016.
  15. 15,0 15,1 "WHO: Life expectancy in Israel among highest in the world". Haaretz. May 2009. http://www.haaretz.com/news/who-life-expectancy-in-israel-among-highest-in-the-world-1.276618. İstifadə tarixi: 7 yanvar 2016.
  16. 16,0 16,1 "Table A.17". United Nations World Population Prospects, 2006 revision. UN. http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf. İstifadə tarixi: 7 yanvar 2016.
  17. FutureBrand | News | FutureBrand launches the Country Brand Index 2014–15
  18. Institute for Economics and Peace (2015). Global Peace Index 2015. Retrieved 5 October 2015
  19. Piggott, Joan R. (1997). The emergence of Japanese kingship. Stanford University Press, 143–144. ISBN 0-8047-2832-1.
  20. Boxer, Charles Ralph (1951). The Christian century in Japan 1549–1650. University of California Press, 1–14. ISBN 1-85754-035-2.
  21. C. R. Boxer, The Christian Century In Japan 1549–1650, University of California Press, 1951p. 11, 28—36, 49—51, ISBN 1-85754-035-2
  22. Mancall, Peter C. (2006). "Of the Ilande of Giapan, 1565", Travel narratives from the age of discovery: an anthology. Oxford University Press, 156–157.
  23. Matsumara, Hirofumi; Dodo, Yukio; Dodo, Yukio (2009). «Dental characteristics of Tohoku residents in Japan: implications for biological affinity with ancient Emishi». Anthropological Science 117 (2): 95–105. doi:10.1537/ase.080325. 
  24. Hammer, Michael F.; Karafet, TM; Park, H; Omoto, K; Harihara, S; Stoneking, M; Horai, S et al. (2006). «Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer Y chromosomes». Journal of Human Genetics 51 (1): 47–58. doi:10.1007/s10038-005-0322-0. PMID 16328082. 
  25. Travis, John. "Jomon Genes". University of Pittsburgh. http://www.pitt.edu/~annj/courses/notes/jomon_genes.html. İstifadə tarixi: 8 yanvar 2016.
  26. Denoon, Donald; Hudson, Mark (2001). Multicultural Japan: palaeolithic to postmodern. Cambridge University Press, 22–23. ISBN 0-521-00362-8.
  27. "Road of rice plant". National Science Museum of Japan. http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/5/5-25.html. İstifadə tarixi: 8 yanvar 2016.
  28. "Kofun Period". Metropolitan Museum of Art. http://www.metmuseum.org/toah/hd/kofu/hd_kofu.htm. İstifadə tarixi: 8 yanvar 2016.
  29. "Yayoi Culture". Metropolitan Museum of Art. http://www.metmuseum.org/toah/hd/yayo/hd_yayo.htm. İstifadə tarixi: 8 yanvar 2016.
  30. Takashi, Okazaki (1993). "Japan and the continent", The Cambridge history of Japan, Volume 1: Ancient Japan. Cambridge: Cambridge University Press, 275. ISBN 0-521-22352-0.
  31. (1993) in Brown, Delmer M.: The Cambridge History of Japan. Cambridge University Press, 140–149.
  32. Beasley, William Gerald (1999). The Japanese Experience: A Short History of Japan. University of California Press, 42. ISBN 0-520-22560-0.
  33. Totman, Conrad (2002). A History of Japan. Blackwell, 64–79. ISBN 978-1-4051-2359-4.
  34. Hays, J.N. (2005). Epidemics and pandemics: their impacts on human history. ABC-CLIO, 31. ISBN 1-85109-658-2.
  35. Totman, Conrad (2002). A History of Japan. Blackwell, 79–87, 122–123. ISBN 978-1-4051-2359-4.
  36. Totman, Conrad (2005). A History of Japan (2nd ed.). Blackwell, 106–112. ISBN 1-4051-2359-1.
  37. Sansom, George (1961). A History of Japan: 1334–1615. Stanford University Press, 42, 217. ISBN 0-8047-0525-9.
  38. Turnbull, Stephen (2010). Toyotomi Hideyoshi. Osprey Publishing, 61. ISBN 978-1-84603-960-7.
  39. Totman, Conrad (2005). A History of Japan (2nd ed.). Blackwell, 142–143. ISBN 1-4051-2359-1.
  40. Toby, Ronald P. (1977). «Reopening the Question of Sakoku: Diplomacy in the Legitimation of the Tokugawa Bakufu». Journal of Japanese Studies 3 (2): 323–363. doi:10.2307/132115. 
  41. Ohtsu, M.; Ohtsu, Makoto (1999). «Japanese National Values and Confucianism». Japanese Economy 27 (2): 45–59. doi:10.2753/JES1097-203X270245. 
  42. Totman, Conrad (2005). A History of Japan (2nd ed.). Blackwell, 289–296. ISBN 1-4051-2359-1.
  43. Matsusaka, Y. Tak (2009). "The Japanese Empire", in Tsutsui, William M.: Companion to Japanese History. Blackwell, 224–241. ISBN 978-1-4051-1690-9.
  44. Hiroshi, Shimizu (1999). Japan and Singapore in the world economy : Japan's economic advance into Singapore, 1870–1965. Routledge, 17. ISBN 978-0-415-19236-1.
  45. "The Axis Alliance". iBiblio. http://www.ibiblio.org/pha/policy/pre-war/361125a.html#3. İstifadə tarixi: 9 yanvar 2016.
  46. Totman, Conrad (2005). A History of Japan (2nd ed.). Blackwell, 442. ISBN 1-4051-2359-1.
  47. "Judgment International Military Tribunal for the Far East, Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities)". iBiblio. November 1948. http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html.
  48. Worth, Roland H., Jr. (1995). No Choice But War: the United States Embargo Against Japan and the Eruption of War in the Pacific. McFarland, 56, 86. ISBN 0-7864-0141-9.
  49. "インドネシア独立運動と日本とスカルノ(2)" (Japanese). 馬 樹禮. 産経新聞社. April 2005. http://www.sankei.co.jp/seiron/koukoku/2005/0504/ronbun3-2.html. İstifadə tarixi: 9 yanvar 2016.
  50. "The Kingdom of the Netherlands Declares War with Japan". iBiblio. http://www.ibiblio.org/pha/policy/1941/411208c.html. İstifadə tarixi: 9 yanvar 2016.
  51. Pape, Robert A. (1993). «Why Japan Surrendered». International Security 18 (2): 154–201. doi:10.2307/2539100. 
  52. Watt, Lori (2010). When Empire Comes Home: Repatriation and Reintegration in Postwar Japan. Harvard University Press, 1–4. ISBN 978-0-674-05598-8.
  53. Thomas, J.E. (1996). Modern Japan. Longman, 284–287. ISBN 0-582-25962-2.
  54. Coleman, Joseph (March 6, 2007). "'52 coup plot bid to rearm Japan: CIA". The Japan Times. http://www.japantimes.co.jp/news/2007/03/06/national/52-coup-plot-bid-to-rearm-japan-cia/. İstifadə tarixi: 9 yanvar 2016.
  55. "Japan scraps zero interest rates". BBC News. July 14, 2006. http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5178822.stm. İstifadə tarixi: 9 yanvar 2016.
  56. 56,0 56,1 Fackler, Martin; Drew, Kevin (March 11, 2011). "Devastation as Tsunami Crashes Into Japan". The New York Times. http://www.nytimes.com/2011/03/12/world/asia/12japan.html?ref=world. İstifadə tarixi: 9 yanvar 2016.
  57. 57,0 57,1 57,2 "The Constitution of Japan". Prime Minister of Japan and His Cabinet. November 3, 1946. http://www.kantei.go.jp/foreign/constitution_and_government_of_japan/constitution_e.html. İstifadə tarixi: 10 yanvar 2016.
  58. Sekiguchi, Toko (June 17, 2015). "Japan Lowers Voting Age to 18". Wall Street Journal. Arxivləşdirilib: [2] saytından January 14, 2016 tarixində. http://www.webcitation.org/6eXELem6k. İstifadə tarixi: 24 yanvar 2016.
  59. Fackler, Martin (December 27, 2013). "Ex-Premier Is Chosen To Govern Japan Again". The New York Times (New York). http://www.nytimes.com/2012/12/27/world/asia/shinzo-abe-selected-as-japans-prime-minister.html?_r=1&. İstifadə tarixi: 10 yanvar 2016.
  60. Dean, Meryll (2002). Japanese legal system: text, cases & materials, 2nd, Cavendish, 55–58. ISBN 978-1-85941-673-0.
  61. Kanamori, Shigenari (January 1, 1999). «German influences on Japanese Pre-War Constitution and Civil Code». European Journal of Law and Economics 7 (1): 93–95. doi:10.1023/A:1008688209052. 
  62. "The Japanese Judicial System". Office of the Prime Minister of Japan. http://www.kantei.go.jp/foreign/judiciary/0620system.html. İstifadə tarixi: 10 yanvar 2016.
  63. Dean, Meryll (2002). Japanese legal system: text, cases & materials, 2nd, Cavendish, 131. ISBN 978-1-85941-673-0.
  64. "Japan-Australia Joint Declaration on Security Cooperation". Ministry of Foreign Affairs. http://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/australia/joint0703.html. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2016.
  65. "Joint Declaration on Security Cooperation between Japan and India". Ministry of Foreign Affairs. October 22, 2008. http://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/india/pmv0810/joint_d.html. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2016.
  66. "Statistics from the Development Co-operation Report 2015". OECD. http://www.oecd.org/dac/japan.htm. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2016.
  67. Michael Green. "Japan Is Back: Why Tokyo's New Assertiveness Is Good for Washington". Real Clear Politics. http://www.realclearpolitics.com/articles/2007/03/japan_is_back_why_tokyos_new_a.html. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2016.
  68. "UK backs Japan for UNSC bid". Central Chronicle. Arxivləşdirilib: [3] saytından February 21, 2007 tarixində. https://web.archive.org/web/20070221044357/http://www.centralchronicle.com/20070111/1101194.htm. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2016.
  69. (2008) in Schoenbaum, Thomas J.: Peace in Northeast Asia. Edward Elgar Publishing Limited, 26–29.
  70. Chanlett-Avery, Emma. "North Korea's Abduction of Japanese Citizens and the Six-Party Talks". CRS Report for Congress. Federation of American Scientists. https://fas.org/sgp/crs/row/RS22845.pdf. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2016.
  71. "The 15 countries with the highest military expenditure in 2009". Stockholm International Peace Research Institute. http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2016.
  72. 72,0 72,1 "Tokyo says it will bring troops home from Iraq". International Herald Tribune. June 20, 2006. http://www.iht.com/articles/2006/06/20/news/japan.php. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2016.
  73. "About RIMPAC". Government of Singapore. https://web.archive.org/web/20130806203903/http://www.mindef.gov.sg/imindef/mindef_websites/topics/exrimpac/abt_rimpac.html. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2016.
  74. 正論, may 2014 (171).
  75. "Abe offers Japan's help in maintaining regional security". Japan Herald. http://www.japanherald.com/index.php/sid/222467193/scat/c4f2dd8ca8c78044/ht/Abe-offers-Japans-help-in-maintaining-regional-security. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2016.
  76. McCargo, Duncan (2000). Contemporary Japan. Macmillan, 84–85. ISBN 0-333-71000-2.
  77. Mabuchi, Masaru (May 2001). "Municipal Amalgamation in Japan". World Bank. http://siteresources.worldbank.org/WBI/Resources/wbi37175.pdf. İstifadə tarixi: 6 yanvar 2016.
  78. Общие сведения. — Природные условия, стр. 6. // Япония: карманная энциклопедия. Составители: В. Я. Кофман, Н. Г. Рысина. Москва: Издательский Дом «Муравей-гайд», 2000, 240 стр. ISBN 5897370540
  79. McCargo, Duncan (2000). Contemporary Japan. Macmillan, 8–11. ISBN 0-333-71000-2.
  80. "Japan". US Department of State. http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2016.
  81. "World Population Prospects". UN Department of Economic and Social Affairs. Arxivləşdirilib: [4] saytından March 21, 2007 tarixində. https://web.archive.org/web/20070321013235/http://esa.un.org/unpp/. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2016.
  82. Barnes, Gina L. (2003). "Origins of the Japanese Islands". University of Durham. http://shinku.nichibun.ac.jp/jpub/pdf/jr/IJ1501.pdf. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2016.
  83. "Tectonics and Volcanoes of Japan". Oregon State University. Arxivləşdirilib: [5] saytından February 4, 2007 tarixində. https://web.archive.org/web/20070204064754/http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2016.
  84. James, C.D. (2002). "The 1923 Tokyo Earthquake and Fire". University of California Berkeley. http://nisee.berkeley.edu/kanto/tokyo1923.pdf. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2016.
  85. "USGS analysis as of March 12, 2011". Earthquake.usgs.gov. June 23, 2011. http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2011/usc0001xgp/neic_c0001xgp_wmt.php. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2016.
  86. 2013 World Risk Report
  87. 87,0 87,1 87,2 Karan, Pradyumna Prasad (2005). Japan in the 21st century. University Press of Kentucky, 18–21, 41. ISBN 0-8131-2342-9.
  88. "Climate". JNTO. http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/essential/climate.html. İstifadə tarixi: 12 yanvar 2016.
  89. "Gifu Prefecture sees highest temperature ever recorded in Japan – 40.9". Japan News Review Society. August 16, 2007. http://www.japannewsreview.com/society/national/20070816page_id=1553. İstifadə tarixi: 12 yanvar 2016.
  90. "Essential Info: Climate". JNTO. http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/essential/climate.html. İstifadə tarixi: 12 yanvar 2016.
  91. "Flora and Fauna: Diversity and regional uniqueness". Embassy of Japan in the USA. Arxivləşdirilib: [6] saytından February 13, 2007 tarixində. https://web.archive.org/web/20070213035135/http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm. İstifadə tarixi: 8 yanvar 2016.
  92. "The Wildlife in Japan". Ministry of the Environment. http://www.env.go.jp/nature/yasei/pamph/pamph01/en.pdf. İstifadə tarixi: 8 yanvar 2016.
  93. "National Parks of Japan". Ministry of the Environment. http://www.env.go.jp/en/nature/nps/park/. İstifadə tarixi: 8 yanvar 2016.
  94. "The Annotated Ramsar List: Japan". Ramsar. http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-annolist-japan/main/ramsar/1-30-168^16573_4000_0__. İstifadə tarixi: 8 yanvar 2016.
  95. 95,0 95,1 "Japan – Properties Inscribed on the World Heritage List". UNESCO. http://whc.unesco.org/en/statesparties/jp. İstifadə tarixi: 8 yanvar 2016.
  96. "日本の大気汚染の歴史" (Japanese). Environmental Restoration and Conservation Agency. https://web.archive.org/web/20110501085231/http://www.erca.go.jp/taiki/history/ko_syousyu.html. İstifadə tarixi: 13 yanvar 2016.
  97. Sekiyama, Takeshi. "Japan's international cooperation for energy efficiency and conservation in Asian region". Energy Conservation Center. Arxivləşdirilib: [7] saytından February 16, 2008 tarixində. https://web.archive.org/web/20080216005103/http://nice.erina.or.jp/en/pdf/C-SEKIYAMA.pdf. İstifadə tarixi: 13 yanvar 2016.
  98. "Environmental Performance Review of Japan". OECD. http://www.oecd.org/dataoecd/0/17/2110905.pdf. İstifadə tarixi: 13 yanvar 2016.
  99. Elaine Kurtenbach (June 6, 2015). "At G-7, Japan's energy plan is not all that green". Associated Press.
  100. "Environmental Performance Index: Japan". Yale University. http://epi.yale.edu/epi/country-profile/japan. İstifadə tarixi: 13 yanvar 2016.
  101. "Japan sees extra emission cuts to 2020 goal -minister". World Business Council for Sustainable Development. http://www.wbcsd.org/plugins/DocSearch/details.asp?txtDocTitle=kyoto%20protocol%20japan&txtDocText=kyoto%20protocol%20japan&DocTypeId=-1&ObjectId=MzQ4ODc&URLBack=result.asp%3FtxtDocTitle%3Dkyoto+protocol+japan%26txtDocText%3Dkyoto+protocol+japan%26DocTypeId%3D-1%26SortOrder%3D%26CurPage%3D1. İstifadə tarixi: 13 yanvar 2016.
  102. "Tokyo Stock Exchange ranked third in Asia in 2014". Nikkei Asian Review. 16 January 2015. http://asia.nikkei.com/Markets/Equities/Tokyo-Stock-Exchange-ranked-third-in-Asia-in-2014. İstifadə tarixi: 15 yanvar 2016.
  103. Howe, Christopher (1996). The Origins of Japanese Trade Supremacy. Hurst & Company, 58f. ISBN 1-85065-538-3.
  104. Totman, Conrad (2005). A History of Japan (2nd ed.). Blackwell, 312–314. ISBN 1-4051-2359-1.
  105. McCargo, Duncan (2000). Contemporary Japan. Macmillan, 18–19. ISBN 0-333-71000-2.
  106. Ryan, Liam (January 1, 2000). «The "Asian economic miracle" unmasked: The political economy of the reality». International Journal of Social Economics 27 (7–10): 802–815. doi:10.1108/03068290010335235. 
  107. Masake, Hisane (March 2, 2006). "A farewell to zero". Asia Times. http://www.atimes.com/atimes/Japan/HC02Dh01.html. İstifadə tarixi: 14 yanvar 2016.
  108. Inman, James (January 21, 2011). "China confirmed as World's Second Largest Economy". The Guardian (London). http://www.guardian.co.uk/business/2011/jan/21/china-confirmed-worlds-second-largest-economy. İstifadə tarixi: 14 yanvar 2016.
  109. "World Factbook, Country comparison: Public debt". CIA. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html. İstifadə tarixi: 14 yanvar 2016.
  110. "World Motor Vehicle Production by Country". OICA. http://oica.net/wp-content/uploads/worldprod_country.PDF. İstifadə tarixi: 16 yanvar 2016.
  111. "Background Note: Japan". US State Department. http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm. İstifadə tarixi: 16 yanvar 2016.
  112. Fackler, Martin (April 21, 2010). "Japan Tries to Face Up to Growing Poverty Problem". The New York Times. http://www.nytimes.com/2010/04/22/world/asia/22poverty.html?source=patrick.net. İstifadə tarixi: 16 yanvar 2016.
  113. "2008 Housing and Land Survey". Statistics Bureau. http://www.e-stat.go.jp/SG1/estat/NewListE.do?tid=000001028768. İstifadə tarixi: 16 yanvar 2016.
  114. "Field listings : Exports - COMMODITIES". Central Intelligence Agency. 2014. https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/fields/2049.html. İstifadə tarixi: 16 yanvar 2016.
  115. 115,0 115,1 "Economic survey of Japan 2008". OECD. http://www.oecd.org/document/17/0,3343,en_2649_34111_40353553_1_1_1_1,00.html. İstifadə tarixi: August 25, 2010.
  116. "Foreign investment in Japan soars". BBC. June 29, 2005. http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4632747.stm. İstifadə tarixi: January 16, 2011.
  117. "Japan's Economy: Free at last". The Economist. July 20, 2006. http://www.economist.com/node/7193984?story_id=7193984. İstifadə tarixi: January 23, 2011.
  118. "Activist shareholders swarm in Japan". The Economist. June 28, 2007. http://www.economist.com/node/9414552?story_id=9414552. İstifadə tarixi: January 23, 2011.
  119. "Japan 500 2007". Financial Times. http://www.ft.com/cms/s/0/1b939a9a-2587-11dc-b338-000b5df10621.html. İstifadə tarixi: January 23, 2011.
  120. "Market Data". New York Stock Exchange. January 31, 2006. http://www.nyse.com/events/1170156816059.html. İstifadə tarixi: August 11, 2007.
  121. "The Forbes 2000". Forbes. http://www.forbes.com/lists/2006/18/06f2000_The-Forbes-2000_Rank.html. İstifadə tarixi: January 7, 2011.
  122. Abe Says Japan, Canada Agree to Cooperate on Natural Gas
  123. McDonald, Joe (December 4, 2006). "China to spend $136 billion on R&D". BusinessWeek.
  124. "Japanese Fields Medalists". Kyoto University. 2009. http://www.kyoto-u.ac.jp/en/profile/intro/honor/fields.htm. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2016.
  125. "Japanese Nobel Laureates". Kyoto University. 2009. http://www.kyoto-u.ac.jp/en/profile/intro/honor/nobel.htm/. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2016.
  126. Statistics - IFR International Federation of Robotics
  127. "The Boom in Robot Investment Continues". UN Economic Commission for Europe. October 17, 2000. http://www.unece.org/press/pr2000/00stat10e.htm. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2016.
  128. "Japan Aerospace Exploration Agency Homepage". Japan Aerospace Exploration Agency. August 3, 2006. http://www.jaxa.jp/index_e.html. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2016.
  129. "JAXA | Venus Climate Orbiter "AKATSUKI" (PLANET-C)". Japan Aerospace Exploration Agency. http://www.jaxa.jp/projects/sat/planet_c/index_e.html. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2016.
  130. "ISAS | Venus Meteorology AKATSUKI (PLANET-C)". Institute of Space and Astronautical Science. Japan Aerospace Exploration Agency. http://www.isas.jaxa.jp/e/enterp/missions/planet-c/index.shtml. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2016.
  131. "ESA Science & Technology: Fact Sheet". esa.int. http://sci.esa.int/bepicolombo/47346-fact-sheet/. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2016.
  132. "Japan Plans Moon Base by 2030". MoonDaily. August 3, 2006. http://www.moondaily.com/reports/Japan_Plans_Moon_Base_By_2030_999.html. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2016.
  133. ""KAGUYA" selected as SELENE's nickname". http://www.jaxa.jp/countdown/f13/special/nickname_e.html. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2016.
  134. "Japan Successfully Launches Lunar Explorer "Kaguya"". Japan Corporate News Network. http://www.japancorp.net/Article.Asp?Art_ID=15429. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2016.
  135. "Japan launches first lunar probe". BBC News. September 14, 2007. http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6994272.stm. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2016.
  136. "JAXA, KAGUYA (SELENE) Image Taking of "Full Earth-Rise" by HDTV". Japan Aerospace Exploration Agency. http://www.jaxa.jp/press/2008/10/20081009_kaguya_e.html. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2016.
  137. "Japanese probe crashes into Moon". BBC News. June 11, 2009. http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8094863.stm. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2016.
  138. "Energy". Statistical Handbook of Japan 2013. Statistics Bureau. http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/c0117.htm#c07. İstifadə tarixi: 9 yanvar 2016.
  139. Tsukimori, Osamu (May 5, 2012). "Japan nuclear power-free as last reactor shuts". Reuters. http://www.reuters.com/article/2012/05/05/us-nuclear-japan-idUSBRE84405820120505. İstifadə tarixi: 9 yanvar 2016.
  140. "Japan governor approves Sendai reactor restart". BBC News. November 7, 2014. http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-29947564.
  141. "Can nuclear power save Japan from peak oil?". Our World 2.0. February 2, 2011. http://ourworld.unu.edu/en/can-nuclear-power-save-japan-from-peak-oil/. İstifadə tarixi: 9 yanvar 2016.
  142. "Japan". U.S. Department of State. http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm. İstifadə tarixi: 9 yanvar 2016.
  143. Pollack, Andrew (March 1, 1997). "Japan's Road to Deep Deficit is Paved with Public Works". The New York Times. http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9500E3DC1031F932A35750C0A961958260. İstifadə tarixi: 20 yanvar 2016.
  144. "Transport". Statistical Handbook of Japan 2007. Statistics Bureau. https://web.archive.org/web/20110427071603/http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/c09cont.htm. İstifadə tarixi: 20 yanvar 2016.
  145. "Transport in Japan". International Transport Statistics Database. International Road Assessment Program. http://www.iraptranstats.net/jp. İstifadə tarixi: 20 yanvar 2016.  (abunə tələb olunur)
  146. "About the Shinkansen – Safety". Central Japan Railway Company. http://english.jr-central.co.jp/about/safety.html. İstifadə tarixi: 20 yanvar 2016.
  147. "Corporate Culture as Strong Diving Force for Punctuality- Another "Just in Time"". Hitachi. Arxivləşdirilib: [8] saytından May 13, 2008 tarixində. https://web.archive.org/web/20080513230217/http://www.hitachi-rail.com/rail_now/column/just_in_time/index.html. İstifadə tarixi: 20 yanvar 2016.
  148. "Japan to approve plans for a new super-train". The Independent (London). April 27, 2011. http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/japan-to-approve-plans-for-new-supertrain-2275308.html. İstifadə tarixi: 20 yanvar 2016.
  149. "Year to Date Passenger Traffic". Airports Council International. November 11, 2010. https://web.archive.org/web/20110111152406/http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&cp=1-5-212-218-222_666_2__. İstifadə tarixi: 20 yanvar 2016.
  150. Nakagawa, Dai (2006). Transport Policy and Funding. Elsevier, 63. ISBN 0-08-044852-6.
  151. "Port Profile". Port of Nagoya. http://www.port-of-nagoya.jp/english/about_port.htm. İstifadə tarixi: 20 yanvar 2016.
  152. 152,0 152,1 "'Multicultural Japan' remains a pipe dream". Japan Times. March 27, 2007. http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fl20070327zg.html. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  153. "Japan-born Koreans live in limbo". The New York Times. April 2, 2005. http://www.nytimes.com/2005/04/01/news/01iht-nurse.html. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  154. 154,0 154,1 Onishi, Norimitsu (November 1, 2008). "An Enclave of Brazilians Is Testing Insular Japan". The New York Times. http://www.nytimes.com/2008/11/02/world/asia/02japan.html. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  155. "'Home' is where the heartbreak is for Japanese-Peruvians". Asia Times. October 16, 1999. http://www.atimes.com/japan-econ/AJ16Dh01.html. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  156. "Registered Foreigners in Japan by Nationality". Statistics Bureau. Arxivləşdirilib: [9] saytından August 24, 2005 tarixində. https://web.archive.org/web/20050824195238/http://www.stat.go.jp/data/nenkan/pdf/y0213014.pdf. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  157. Fogarty, Philippa (June 6, 2008). "Recognition at last for Japan's Ainu". BBC. http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7437244.stm. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  158. "The Invisible Race". Time. January 8, 1973. http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,910511,00.html. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  159. McCormack, Gavan. "Dilemmas of Development on The Ogasawara Islands," JPRI Occasional Paper, No. 15 (August 1999).
  160. "Japan to Immigrants: Thanks, But You Can Go Home Now". Time. April 20, 2009.
  161. John Lie Multiethnic Japan (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2001)
  162. "Aso says Japan is nation of 'one race'". The Japan Times. October 18, 2005.
  163. 163,0 163,1 "Statistical Handbook of Japan 2013: Chapter 2—Population". Statistics Bureau. http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/c0117.htm#c02. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  164. Gonzalo Garland et al. "Dynamics of Demographic Development and its impact on Personal Saving : case of Japan", with Albert Ando, Andrea Moro, Juan Pablo Cordoba, in Ricerche Economiche, Vol 49, August 1995
  165. 165,0 165,1 Ogawa, Naohiro. "Demographic Trends and their implications for Japan's future". Transcript of speech delivered on 7 March 1997. Ministry of Foreign Affairs. http://www.mofa.go.jp/j_info/japan/socsec/ogawa.html. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  166. "Japan Population Drops Most Since World War II". January 2, 2012. http://www.bloomberg.com/news/2012-01-02/japanese-population-drops-most-since-world-war-ii-after-quake.html.
  167. Ryall, Julian (January 3, 2012). "Japan's population contracts at fastest rate since at least 1947". The Telegraph. http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/japan/8989372/Japans-population-contracts-at-fastest-rate-since-at-least-1947.html. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  168. Forecast provided by International Futures
  169. Sakanaka, Hidenori (October 5, 2005). "Japan Immigration Policy Institute: Director's message". Japan Immigration Policy Institute. Arxivləşdirilib: [10] saytından September 29, 2007 tarixində. https://web.archive.org/web/20070929222250/http://jipi.gr.jp/english/message.html. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  170. French, Howard (July 24, 2003). "Insular Japan Needs, but Resists, Immigration". The New York Times. http://www.nytimes.com/2003/07/24/international/asia/24JAPA.html?ei=5007&en=53c7315175389e69&ex=1374379200&partner=USERLAND&pagewanted=all&position=. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  171. "帰化許可申請者数等の推移" (Japanese). Ministry of Justice. http://www.moj.go.jp/TOUKEI/t_minj03.html. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  172. "2012 saw record-high 2,545 people apply for refugee status in Japan". Japan Times. March 20, 2013. http://www.japantimes.co.jp/news/2013/03/20/national/2012-saw-record-high-2545-people-apply-for-refugee-status-in-japan/#.UXWOPEpnhIE.
  173. "Presidential Memorandum--Fiscal Year 2012 Refugee Admissions Numbers and Authorizations of In-Country Refugee Status". The White House. September 30, 2011. http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2011/09/30/presidential-memorandum-fiscal-year-2012-refugee-admissions-numbers-and-.
  174. Strom, Stephanie (July 15, 1999). "In Japan, Mired in Recession, Suicides Soar". The New York Times. http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00E1DB173FF936A25754C0A96F958260&sec=health&spon=&scp=29&sq=suicide%20japan&st=cse. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  175. Lewis, Leo (June 19, 2008). "Japan gripped by suicide epidemic". The Times. http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article4170649.ece. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  176. "Bare statistics mask human cost of Japan's high suicide rate". Japan Today. March 31, 2010. http://www.japantoday.com/category/opinions/view/bare-statistics-mask-human-cost-of-japan%E2%80%99s-high-suicide-rate. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  177. Ozawa-de Silva, Chikako (December 2008). «Too Lonely to Die Alone: Internet Suicide Pacts and Existential Suffering in Japan». Cult Med Psychiatry 32 (4): 516–551. doi:10.1007/s11013-008-9108-0. PMID 18800195. 
  178. Breen, Teeuwen in Breen, Teeuwen (2000:1)
  179. Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor (September 15, 2006). "International Religious Freedom Report 2006". US Department of State. http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71342.htm. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2016.
  180. Kisala, Robert (2005). in Wargo, Robert: The Logic Of Nothingness: A Study of Nishida Kitarō. University of Hawaii Press, 3–4. ISBN 0-8248-2284-6.
  181. (1988) The Japanese today: change and continuity, 2nd, Belknap Press of Harvard University Press, 215. ISBN 978-0-674-47184-9.
  182. Totman, Conrad (2005). A History of Japan (2nd ed.). Blackwell, 72. ISBN 1-4051-2359-1.
  183. Kato, Mariko (February 24, 2009). "Christianity's long history in the margins". Japan Times.
  184. (1993) in Clarke, Peter: The World's religions : understanding the living faiths. Reader's Digest, 208. ISBN 978-0-89577-501-6.
  185. Miyagawa, Shigeru. "The Japanese Language". Massachusetts Institute of Technology. http://web.mit.edu/jpnet/articles/JapaneseLanguage.html. İstifadə tarixi: 22 yanvar 2016.
  186. Heinrich, Patrick (January 2004). «Language Planning and Language Ideology in the Ryūkyū Islands». Language Policy 3 (2): 153–179. doi:10.1023/B:LPOL.0000036192.53709.fc. 
  187. "15 families keep ancient language alive in Japan". UN. Arxivləşdirilib: [11] saytından January 6, 2008 tarixində. https://web.archive.org/web/20080106062419/http://www.un.org/works/culture/japan_story.html. İstifadə tarixi: 22 yanvar 2016.
  188. Ellington, Lucien (September 1, 2005). "Japan Digest: Japanese Education". Indiana University. Arxivləşdirilib: [12] saytından April 27, 2006 tarixində. https://web.archive.org/web/20060427225148/http://www.indiana.edu/~japan/digest5.html. İstifadə tarixi: 22 yanvar 2016.
  189. Ambasciata d'Italia a Tokio: Lo studio della lingua e della cultura italiana in Giappone.
  190. Ellington, Lucien (December 1, 2003). "Beyond the Rhetoric: Essential Questions About Japanese Education". Foreign Policy Research Institute. http://www.fpri.org/footnotes/087.200312.ellington.japaneseeducation.html. İstifadə tarixi: 22 yanvar 2016.
  191. "School Education". MEXT. https://web.archive.org/web/20080102112620/http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf. İstifadə tarixi: 22 yanvar 2016.
  192. "TOP – 100". Global Universities Ranking. 2009. http://www.globaluniversitiesranking.org/index.php?option=com_content&view=article&id=94&Itemid=131. İstifadə tarixi: 22 yanvar 2016.
  193. "QS World University Rankings 2010". QS TopUniversities. 2010. http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010. İstifadə tarixi: 22 yanvar 2016.
  194. "OECD's PISA survey shows some countries making significant gains in learning outcomes". OECD. http://www.oecd.org/document/22/0,3343,en_2649_201185_39713238_1_1_1_1,00.html. İstifadə tarixi: 22 yanvar 2016.
  195. (2015) In Search of the Perfect Health System. London: Palgrave, 5. ISBN 978-1-137-49661-4.
  196. Arnquist, Sarah (25 August 2009). "Health Care Abroad: Japan". The New York Times. http://prescriptions.blogs.nytimes.com/2009/08/25/health-care-abroad-japan/.
  197. Rodwin, Victor. "Health Care in Japan". New York University. http://www.nyu.edu/projects/rodwin/lessons.html. İstifadə tarixi: 22 yanvar 2015.
  198. "Health Insurance: General Characteristics". National Institute of Population and Social Security Research. http://www.ipss.go.jp/s-info/e/Jasos/Health.html. İstifadə tarixi: 22 yanvar 2015.
  199. "Administration of Cultural Affairs in Japan". Agency for Cultural Affairs. http://www.bunka.go.jp/english/index.html. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.
  200. (1965) Ise: Prototype of Japanese Architecture. Massachusetts Institute of Technology Press.
  201. (1995) What is Japanese Architecture?: A Survey of Traditional Japanese Architecture with a List of Sites and a Map. Kodansha. ISBN 978-4-7700-1992-9.
  202. 202,0 202,1 Arrowsmith, Rupert Richard (2010). Modernism and the Museum: Asian, African, and Pacific Art and the London Avant-Garde. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-959369-9.
  203. "A History of Manga". NMP International. https://web.archive.org/web/20080102040820/http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga1.html. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.
  204. Herman, Leonard; Horwitz, Jer; Kent, Steve; Miller, Skyler (2002). "The History of Video Games". GameSpot. Arxivləşdirilib: [13] saytından February 3, 2014 tarixində. http://94.23.146.173/ficheros/c46b765443281b81f03f065d35b83111.pdf. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.
  205. Malm, William P. (2000). Traditional Japanese music and musical instruments, New, Kodansha International, 31–45. ISBN 978-4-7700-2395-7.
  206. See for example, Olivier Messiaen, Sept haïkaï (1962), (Olivier Messiaen: a research and information guide, Routledge, 2008, By Vincent Perez Benitez, page 67) and (Messiaen the Theologian, Ashgate Publishing, Ltd., 2010, page 243–65, By Andrew Shenton)
  207. Campion, Chris (August 22, 2005). "J-Pop History". The Observer (London). http://www.guardian.co.uk/music/2005/aug/21/popandrock3. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.
  208. (1998) in Martinez, D.P.: The worlds of Japanese popular culture: gender, shifting boundaries and global cultures, Repr., Cambridge University Press, 76. ISBN 978-0-521-63729-9.
  209. Keene, Donald (2000). Seeds in the Heart: Japanese Literature from Earliest Times to the Late Sixteenth Century. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-11441-7.
  210. "Asian Studies Conference, Japan (2000)". Meiji Gakuin University. http://www.meijigakuin.ac.jp/~ascj/2000/200015.htm. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.
  211. 211,0 211,1 "Windows on Asia—Literature : Antiquity to Middle Ages: Recent Past". Michigan State University. Arxivləşdirilib: [14] saytından October 11, 2007 tarixində. https://web.archive.org/web/20071011065654/http://isp.msu.edu/AsianStudies/wbwoa/eastasia/Japan/literature.html. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.
  212. Totman, Conrad (2005). A History of Japan (2nd ed.). Blackwell, 126–127. ISBN 1-4051-2359-1.
  213. (2003) in Royall, Tyler: The Tale of Genji. Penguin Classics, i–ii, xii. ISBN 0-14-243714-X.
  214. Keene, Donald (1999). World Within Walls: Japanese Literature of the Pre-Modern Era, 1600–1867. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-11467-7.
  215. "A Day in the Life: Seasonal Foods", The Japan Forum Newsletter No.September 14, 1999.
  216. "ミシュランガイド東京・横浜・鎌倉2011」を発行 三つ星が14軒、 二つ星が54軒、一つ星が198軒に" (Japanese). Michelin Japan. November 24, 2010. http://web-cache.stream.ne.jp/www09/michelin/guide/tokyo/. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2016.
  217. "Sumo: East and West". PBS. http://www.pbs.org/independentlens/sumoeastandwest/sumo.html. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.
  218. "Culture and Daily Life". Embassy of Japan in the UK. Arxivləşdirilib: [15] saytından March 17, 2007 tarixində. https://web.archive.org/web/20070317192109/http://www.uk.emb-japan.go.jp/en/facts/culture_dailylife.html#sports. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.
  219. "Olympic History in Japan". Japanese Olympic Committee. http://www.joc.or.jp/english/historyjapan/history_japan_bid.html. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.
  220. IOC selects Tokyo as host of 2020 Summer Olympic Games
  221. "rugbyworldcup.com". http://www.rugbyworldcup.com/rugbyworldcup2019/news/newsid=2069327.html#japan+reaches+rest+asia. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.
  222. Nagata, Yoichi; Holway, John B. (1995). "Japanese Baseball", in Palmer, Pete: Total Baseball, 4th, Viking Press, 547.
  223. "Soccer as a Popular Sport: Putting Down Roots in Japan". The Japan Forum. http://www.tjf.or.jp/takarabako/PDF/TB09_JCN.pdf. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.
  224. "Previous FIFA World Cups". FIFA. http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/index.html. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.
  225. "Team Japan". Asian Football Confederation. http://www.afcasiancup.com/team/en/Japan. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.
  226. "Japan edge USA for maiden title". FIFA. July 17, 2011. http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=255989/match=300144437/summary.html. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.
  227. Varcoe, Fred. "Japanese Golf Gets Friendly". Metropolis. Arxivləşdirilib: [16] saytından September 26, 2007 tarixində. https://web.archive.org/web/20070926215517/http://metropolis.co.jp/tokyo/604/sports.asp. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.
  228. Clarke, Len. "Japanese Omnibus: Sports". Metropolis. Arxivləşdirilib: [17] saytından September 26, 2007 tarixində. https://web.archive.org/web/20070926215524/http://metropolis.co.jp/tokyo/623/sports.asp. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.
  229. "Hoop Dreams – Yuta Tabuse, "The Jordan of Japan"". Consulate General of Japan in New York. December 2004 – January 2005. Arxivləşdirilib: [18] saytından December 3, 2010 tarixində. https://web.archive.org/web/20101203204908/http://www.ny.us.emb-japan.go.jp/en/c/vol_12-4/title_04.html. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2016.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

VikiAnbarda Yaponiya ilə əlaqəli mediafayllar var.

VikiLüğətdə Yaponiya ilə əlaqəli söz izahı var.

VikiXəbərdə Yaponiya ilə əlaqəli xəbərlər var.

Hökumət
Turizm
Ümumi məlumat