Yazı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Şuruppakdan tapılmış gil üzərində mixi yazı, eradan əvvəl 2600-cü il

Yazı-səsli dilin norma ilə qavrayışını təmin edən işarələr qrupu.Yazı insanlar üçün ən böyük kəşflərdən biri hesab olunur.

Yazının meydana gəlməsi insanların uzaq məsafədən bir-biri ilə əlaqə saxlamaq ehtiyacından yaranmışdır. Yazının olmadığı dövrdə isə nitq ilə uzaq məsafələrdə əlaqə saxlamaq çox çətin idi.Yazı isə bunu xeyli asanlaşdırdı.

Yazı müəyyən tarixi inkişaf mərhələləri keçmişdir.Bunlar aşağıdakılardır:

1)Əşyavi yazı: bu yazıda insanlar öz fikirlərini bir-birilərinə əşyaların köməyi ilə çatdırırdılar.Bu zaman əşyaların nəyi ifadə etdiyini başa düşmək çətin olduğundan belə yazıların mənasını çox az adam başa düşürdü.

2)Şəkli(Piktoqrafik) yazı: bu yazıda hansı əşyanı yazmaq nəzərdə tutulurdusa, onun şəkli çəkilirdi.Ət mağazasının vitrinindəki inək kəlləsi, ayaqqabı dükanının qabısına vurulmuş ayaqqabı şəkli və s. buna misaldır.Lakin bir şəklin,məsələn quş şəklinin həm quşu, həm də uçmaq sözünü ifadə etməsi bu yazının da əlverişli olmadığını göstərdi.

3)Fikri(ideoqrafik) yazı: bu yazı növü şəkli yazıya müəyyən mənada oxşasa da, fikri yazıda şəkil müəyyən bir simvol bildirir.Məsələn, əşyavi yazıda göyərçin rəsmi quşu, göz şəkli gözü ifadə etsə də, fikri yazıda bu təsvirlər müvafiq olaraq sülh və görmək anlayışlarını ifadə edir.

4)Hərfi(fonoqrafik) yazı:Bu növ yazının ən mükəmməl formasıdır. Hərfi yazıda bütöv söz yox, sözün ayrı-ayrı hissələri ifadə olunur.

Hərfi yazının iki mərhələsi vardır. İlk mərhələ heca yazısı(sillabik yazı) hesab olunur. Bu yazıda bir neçə səs və ya bir heca bir hərflə ifadə olunurdu. Heca yazısından qədim misirlilər,assuriyalılar istifadə edirdilər. Hərfi yazının digər mərhələsində isə müasir dövrdə də istifadə edilən səsli(fonoqrafik) yazı olmuşdur. Bu yazıda isə bir hərf müvafiq olaraq bir səsi bildirir.

Belə bir hipoteza var ki, inklərin istifadə etdiyi ip düyünləri, kipu, əslində yazı nümunələridir[1].Belə bir hipoteza var ki, inklərin istifadə etdiyi ip düyünləri, kipu, əslində yazı nümunələridir[2].

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Robinson, Andrew The Origins of Writing // David Crowley and Paul Heyer (eds) Communication in History: Technology, Culture, Society (Allyn and Bacon, 2003).

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.

  1. The Khipu Database Project  (ing.)
  2. The Khipu Database Project  (ing.)