Yeni Torpaq

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Yeni Torpaq
rus. Новая Земля
Novaya Zemlya.ru.svg
74°00′00″N 56°00′00″E / 74.00000°N 56.00000°E / 74.00000; 56.00000Koordinatlar: 74°00′00″N 56°00′00″E / 74.00000°N 56.00000°E / 74.00000; 56.00000 (T)
Akvatoriya Şimal Buzlu okean
Ölkə Flag of Russia.svg Rusiya
Sahəsi 83.000 km²
Hündür nöqtəsi 1.547 m
Əhali (2013 ) 2.149 nəf.
Əhali sıxlığı 0,026 nəf./km²
Yeni Torpaq (Yeni Torpaq)
Yeni Torpaq
Commons-logo.svg Yeni Torpaq Commonsda

Yeni TorpaqŞimal Buzlu okeanda yerləşən arxipelaq. Kara dəniziBarens dənizləri arasında qərar tutur. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Arxangelsk vilayəti «Novaya Zemlya» rayonuna daxildir.

Coğrafiya və iqlim[redaktə | əsas redaktə]

Arxipelaq iki iri adadadan və bir sıra xırda adalardan ibarətdir. Şimal adasıCənub adası ən iriləri olub aralarında ən ensiz yeri 2 km olan Matoçkin Şar boğazı yerləşir. Kiçik adalar arasında ən irisi Mejduşarski adasıdır. Şimal adasının şərq qutaracağında Avropanın adada yerləşən ən ucqar nöqtəsi olan Flissinqski burnu yerləşir.

Arxipelaq cənub-qərbdən şimal-şərq qutaracağına qədər 925 km məsafədə uzanır. Arxipelaqın ucqar şimalı Böyük Oranski adalarıdır. Cənub qutaracağı Petuxov arxipelaqı, şərq qutracağı Qusinaya Zemlya yarımadasında yerləşən adsız burun, şərq qutaracağı isə Şimal adasında yerləşən Flissinqski burnunda yerləşir. Adaların ümumi sahəsi 83 min. km²; Şimal adasının eni 123 km, Cənub adasının eni isə 143 km təşkil edir.

Arxipelaq cənubdan Kara Darvazası boğazı (eni 50 km) ilə Vayqaç adasından ayrılır.

Arktik iqlimə malikdir və soyuqdur. Küləklər davamlı olur. Küləklərin sürəti 40—50 m/s təşkil edir. Bəzən ədəbiyyatda «Küləklər ölkəsi» adlandırılır. Şaxtalar daimidir və tempetaur −40 °S olur. Ən isti ayların orta temperaturu şimalda 2,5 °S, cənubda isə 6,5 °S təşkil edir. Burada Kara dənizin suyu ilə Barens dənizinin suyu arasında temperatur fərqi 5° təşkil edir. Adalarda çoxlu sayda kiçik göllər vardır. Cənub hissələrdə göllərin suyu 18 °S qədər qıza bilir.

Şimal adasında 20 000 km² sahəsi olan Ledyanaya şapka buzlağı yerləşir. Onun uzunluğu 400 km, eni 70-75 km məsafədə yerləşir. Buzlaqların qalınlığı bəzən 300 m təşkil edir. Arxipelaqda yerləşən buzlaqların ümumi sahəsi 29 767 km², bunun isə 92 % səth buzlağıdırsa, 7,9 % dağ buzlağıdır. Cənub adasının böyük qismi Arktik tundradır.

Faydalı qazıntıları[redaktə | əsas redaktə]

Arxipelaqda faydalı qazıntıların olması məlumdur. Burada qara və əlvan metal filizləri aşkarlanmışdır. Burada Rusiyada əb böyük marqans yatağı vardır. Marqansın ümumi ehtiyyatları 260 milyon t olaraq qiymətləndirilir. Üstəlik ərazi zəngin Gümüş ehtiyyalarına sahibdir. Bu filizi ancaq açıq üsulla hasil etmək olar. Arxipelaqın şelf sularında zəngin neft və qaz yataqları vardır. Hələdə bu ehtiyyatlarla bağlı araşdırmalar aparılır.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Yeni Torpaq adasında elmə məlum olmayan qəbilənin izləri aşkarlanmışdır. Bu tapıntılar Ust-Poluy mədəniyyətinə aid edilir. Nenlərlin mifologiyasında onlar sirtya adlandırılır.

Yeni Torpaq arxipelaqı XIIXIII əsrlərdə Novqorod taçirləri tərəfindən aşkarkanması ehtimal redilir. Bunu sübüt edən sənədli faktlar yoxdur. Skandinaviyalıların adaları kəşf etməsi haqqında da belə məlumat yoxdur.

1594-ci ildə Barensin ekspedisiyası Stoqanovoy körfəzində sinka xəstəliyindən tələf olmuş rus yaşayış məntəqəsi aşkarlayır. Ekspedisiya üzvləri arxipelaqın qərb sahillərində bir necə yaşayış məntəqəsinin qalıqlarını aşkarlayırlar. Görünür XV—XVI əsrlərdə Yeni Sibir adalarında ruslar tərəfindən dəniz canlılarının ovu həyata keçirilirdi[1].

Qərbi Avropa ölkələrindən olan səyyahlarda ilk gələn ingilis dənizçi Hyo Uillobi VI Eduardun göstərişi ilə (1547—1553) Şimal dəniz yolunun aşkarlanması məqsədi ilə bölgəyə ekspedisiya təşkil etmişdir. Herard Merkatorun tərtib etdiyi (1595) xəritədə arxipelaq yarmada kimi və bitişik formada təsfir edilir. Holland səyyahı Villem Barens 1596-ci ildə Şimal adasının şimal qutaracağını keçərək adanın şərq sahilində qışlayır. 1871-ci ildə norveç Ellinq Karlsen Şimal Qütbünə ekspedisiya təşkil edərkən qışlama daxmasını aşkarlayır və burada naviqasiya alətləri, dəmir pullar, qab-qacaq, divar saatı və silahlar aşkarlayır.

Holland alim və araşdırmaçısı Nikolaas Vitsen «Şimali və Şərqi Tatarıstan» (1692) kitabında arxipelaq haqqında məlumat vermiş və I Pyotrun burada hərbi baza inşa etməsini düşündüyünü bildirirdi. Adalarda ilk rus araşdırmaçısı şturman Fedor Rozmıslov (17681769) olmuşdur.

XIX əsrdə Yeni Torpaq faktiki olaraq heç kəs tərəfindən məskunlaşılmır. Ancaq Pomorlar və Norveçlər adaların sahillərində balıqçılıqla məşğul olurdular. Daimi yaşayış məntəqələri isə olmamışdır. Bununla belə adaya qonşu dövlətlər iddiа edirdilər. Hətta dəfələrlə siyası konfliktrə gətirib çıxarırdı. Bununla belə Rusiya imperiyası dəfələrlə ərazinin ona mənsub olduğunu bildirirdi.

Ruslar adada yaşaya bilmirdilər bu səbəbdən əraziyə almanlar köçürülür. 1869 ildə ilk əhali yerləşdirilir. 1877-ci ildə Cənub adasında Malıye Karmakul yaşayış məntəqəsi salınmışdır.

1901-ci ildə Yeni Torpaq arxipelaqına arktika təsirlərini çəkən rəssam Aleksandr Aleksandr Borisoviç gəlir. Onun köməkçisi nenes Tıko Vilka onunla birlikdə hərəkət edirdi. Bir müddət sonra Boris köməkçisinin böyük yetənəyə sahib olduğunu müəyyənləşdirir. Sonradan adalara (1903) digər rəssam Stepan Pisaxov gəlir və Tıkonun bacarığını qiymətləndirir. Geri qayıdarkən isə ona rənglər və karandaş verir.

1909-ci ildə qütb araşdırmaçısı Vladimir Rusanov, Tıko Vilka və Qriqoriy Pospelov arxipelaqın dəqiq kartoqrafik xəritəsini tərtib edirlər.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayəti ərazisində yerləşir. Arxipelaqın yerli əhalisi Nenlər olmuşdur. Atom poliqonu yaradılarkən onlar köçürülmüşdür[2][3][4].

2010-ci il siyahıya alınmasına görə arxipelaqda 2429 nəfər yaşayır. Onlar əsasən Beluşya Quba və Roqaçevo qəsəbələrində yaşayırlar[5].

Flora və fauna[redaktə | əsas redaktə]

Ərazi əsasən arktik səhralardan ibarətdir. Cənub adasında isə Artik tundradır[6].

Əsasən mamır və şibyələrlə örtülü olur. Onların hündürlüyü bəzən 3-4 sm olur.

Burada bir illik bitkilərə rast gəlinir. Burada Sürünən söyüd (Salix polaris), Saxifraga oppositifolia və b yayılmışdır. Cənub ərazilərdə Betula nana, Mamır, Ot bitir. Göl və körfəzlərin sahillərində göbələklərə rast gəlinir. Ən böyük gölü olan Qusinoyedə bir çox balıq növlərini görmək olar. Burada heyvanlar aləminin Qütb tülküsü, Lemminq, Ağ kәklik, Şimal maralı, Ağ ayı, Pagophilus, Halqaşəkilli suiti, Saqqallı suiti, Morj, Balina kimilərə rast gəlinir.

Adalarda quş koloniyaları çoxdur. Onların çoxu Qağayılar[7] kimi quşlardan təşkil olunmuşdur.

Atom paliqonu[redaktə | əsas redaktə]

Arkady Bakhin 02.jpg

17 sentyabr 1954 ildə adalarda Beluşya körfəsində atom paliqonu yaradılır. Paliqon üç ərazidə həyata keçirilmişdir:

Arxipelaqın digər ərazilərində də sınaqlar həyata keçirilmişdir.

1963 ildə SSRİ və ABŞ arasında Kosmos, su məkanlarında və açıq havada atom sınaqlarını qadağan edən müqavilə imzalanmışdır.

80-ci illərdə siyasətdə aşkarlıqdan sonra arxipelaqda həyata keçirilən atom sınaqları haqqında məlumat hamıya məlum olur. Qrinpisin fəalları oktyabr 1990 ildə arxipelaqda həyata keçirilən atom sınaqlarına qarşı etiraz aksiyası həyata keçirirlər[8]. 1990 8 oktyabr tarixli gecə saatlarında fəallar «Qrinpis» gəmisində SSRİ sərhəddini keçərək əraziyə daxil olurlar. Sonradan onlar həbs edilir və Murmanska gətirilirlər. Sonradan isə onlar azad edilmişdir[9][10][11].

Radioaktiv tullantılar[redaktə | əsas redaktə]

Ərazidə xüsusi ilə şərq sahillərində 1957—1992 illərdə həyata keçirilən atom sınaqları səbəbindən sonradan radioktiv tullantıların qəbirsanlığına çevrilir. İstər maye istərsə bərk atom tullantıları adalara yerləşdirilmişdir.[12]

Bu tip tullantı qəbistanlıqları əsasən Sedov, Oqa, Sivolki, Stepovoq, Abrosimov, Blaqopoluçnaya, Yeçeniya körfəzləridir. 1981-ci ildə «K-27» (Stepovok körfəzi), 1967-ci ildə Lelin atom buzqıran gəmisinin atom bölməsi (Sivolki körfəzi)[13][14] və digər sualtı qayıqların atom bölmələri atılmışdır.

Bu bölgədə 2002 ildən Rusiya Fövqəladə Nazirliyi tərəfindən monitorinq aparılır[15]. 1992—1994 illərdə Rusiya və Norveçin bölgədəki ekoloji vəziyyətlə bağlı ekspedisiyaları təşkil edilmişdir[16].

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Физико-географический очерк Новой Земли В. Д. Александрова и А. И. Зубков
  2. "Новая Земля — история заселения". arhangelsk.allnw.ru. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2013-02-01 tarixində. http://www.webcitation.org/6E6a7mVy2. İstifadə tarixi: 2013-01-30.
  3. "Географическая характеристика Новой земли". arhangelsk.allnw.ru. Arxivləşdirilib: [2] saytından 2013-02-01 tarixində. http://www.webcitation.org/6E6a9jV92. İstifadə tarixi: 2013-01-30.
  4. Музыкина В. (2004-12-31). "Отец Иннокентий, монах-полярник. Житие на Новой Земле". pravda.ru. Arxivləşdirilib: [3] saytından 2013-02-07 tarixində. http://www.webcitation.org/6EFHwTe9V. İstifadə tarixi: 2013-01-30.
  5. "Численность населения населённых пунктов Архангельской области по результатам Всероссийская перепись населения (2010), Архангельскстат"]. Архангельскстат (arhangelskstat.ru). Arxivləşdirilib: [4] saytından 2013-02-01 tarixində. http://www.webcitation.org/6E6aWCLX1. İstifadə tarixi: 2013-01-30.
  6. "Экосистемы полярных пустынь, тундр и лесотундр". Информационные ресурсы BioDat. biodat.ru. Arxivləşdirilib: [5] saytından 2013-02-01 tarixində. http://www.webcitation.org/6E6adYRva. İstifadə tarixi: 2013-01-30.
  7. "Звери Европы. Колгуев, Вайгач и Новая Земля". evrozveri.ru. Arxivləşdirilib: [6] saytından 2013-02-01 tarixində. http://www.webcitation.org/6E6aeDxI4. İstifadə tarixi: 2009-07-27.
  8. "The early history of Greenpeace Russia". greenpeace.org. Arxivləşdirilib: [7] saytından 2013-02-01 tarixində. http://www.webcitation.org/6E6aiCUWJ. İstifadə tarixi: 2011-08-25.
  9. Ядерные испытания в Арктике
  10. Идем на Новую Землю. Часть I
  11. Идем на Новую Землю.. Часть II
  12. А. А. Саркисов, В. Л. Высоцкий, Ю. В. Сивинцев, В. С. Никитин. «Проблемы радиационной реабилитации арктических морей, способы и пути их решения».
  13. Радиоактивный след «Ленина»
  14. На ледоколе «Ленин» случилось как минимум две аварии
  15. МЧС России — Федеральное государственное казённое учреждение «Аварийно-спасательная служба по проведению подводных работ специального назначения» (ГОСАКВАСПАС)
  16. Российско-норвежская экспедиция изучит радиацию в Карском море

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]