Məzmuna keç

Yetkinlik yaşına çatmayanların hüququ

Vikipediya, azad ensiklopediya

Yetkinlik yaşına çatmayanların hüququ, Yuvenal hüquq və ya Yeniyetmə hüququ — ölkəyə və mədəniyyətə görə dəyişən yetkinlik yaşına çatmamış şəxslərə aid olan hüquq sahəsidir. Adətən, yetkinlik yaşına çatmayanlar qanun qarşısında fərqli rəftar görürlər. Lakin bəzi hallarda yetkinlik yaşına çatmayanlar da yetkin şəxs kimi mühakimə oluna bilərlər.

Ölkələrə görə yuvenal hüquq

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Həm Fransada, həm də ABŞ-də yetkinlik yaşına çatmayanlar üçün spirtli içki və ya tütün məmulatlarından istifadə, məktəbdən yayınma (dərsdən qaçma), evdən qaçma və idarəolunmazlıq kimi müəyyən hərəkətlər qadağandır. Beləliklə, yetkinlik yaşına çatmayan şəxs "status hüquqpozucusu" (ing. status offender) ola bilər.

ABŞ

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Amerika Birləşmiş Ştatlarında "yeniyetmə" anlayışı ştatdan ştata fərqlənir. Bu sistem ştatdan asılı olaraq 6-10 yaş arası uşaqlardan başlayaraq 18 yaşa qədər olan şəxslərə tətbiq edilir.[1] İstisna olaraq 11 ştatda (o cümlədən Corciya, İllinoys, Luiziana, Massaçusets, Miçiqan, Missuri, Cənubi Karolina və Texas) yeniyetmə 17 yaşdan aşağı, Nyu-York və Şimali Karolinada isə 15 yaşdan aşağı şəxs hesab olunur. Beləliklə, cinayət məsuliyyəti yaşı 16, 17 və ya 18 yaşdan başlayır.

1974-cü il federal "Yuvenal Ədalət və Delinkventliyin Qarşısının Alınması Aktı" ABŞ-də yetkinlik yaşına çatmayanlar üçün dörd əsas tələb müəyyən etmişdir:[2]

  1. Birincisi, status hüquqpozucularının deinstitusionallaşdırılması — onların yeniyetmə təcridxanalarından icma və ya ailə əsaslı mühitlərə köçürülməsi.
  2. İkincisi, seqreqasiya — yeniyetmə və yetkin hüquqpozanların bir-birindən tam təcrid edilməsi (görmə və eşitmə məsafəsində ayrılma).
  3. Üçüncüsü, yeniyetmələrin böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş həbsxanalara yerləşdirilməsinə dair kəskin məhdudiyyətlər.
  4. Dördüncüsü, azlıq qruplarının yüksək təhlükəsizlikli müəssisələrdə həddindən artıq təmsil olunmaqdan mühafizəsi.

Cənubi Dakota və Vayominq istisna olmaqla, bütün ştatlar bu proqramda iştirak edir.

Fransa

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Fransada yetkinlik yaşına çatmayanlar üç mərhələyə bölünür:[3]

  • Südəmər dövründəki uşaq: Hələ öz hərəkətlərini dərk etmədiyi üçün heç bir hüquqpozma törədə bilməz və buna görə də məhkum edilə bilməz.
  • 7/8 və 13 yaş arası yeniyetmə: Artıq dərketmə qabiliyyətinə malikdir. 2002-ci il qanununa əsasən, ona qarşı cinayət cəzası deyil, yalnız tərbiyəvi tədbirlər tətbiq edilə bilər.
  • 13 və 18 yaş arası yeniyetmə: Hüquqpozma törətdikdə ona qarşı həm tərbiyəvi, həm də xüsusi hallarda cinayət cəzası tətbiq oluna bilər.

13 yaşından kiçik uşaqların cinayət məsuliyyətinə cəlb olunmaması Fransa Cinayət Məcəlləsinin 122-8-ci maddəsi ilə tənzimlənir. 13-18 yaş arası şəxslərin məsuliyyət daşımadığı fərz edilsə də, şərait və yeniyetmənin cinayətkar şəxsiyyəti bunu əsaslandırarsa, onlar cinayət cəzasına cəlb edilə bilərlər.[4]

Fəaliyyət qaydası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Paris yaxınlığındakı Bobinyi şəhərinin uşaq hakimi Jan Pyer Rosentsveyqin (ing. Jean Pierre Rosenczveig) fikrincə, Fransada yuvenal cinayət hüququ altı əsas tələbə əsaslanır:[5]

  1. Magistratın ixtisaslaşması: Yuvenal cinayət sistemi öz ixtisaslaşmış orqanlarına malikdir: uşaq hakimi, yetkinlik yaşına çatmayanların ağır cinayətlər məhkəməsi, yetkinlik yaşına çatmayanlar üzrə apellyasiya palatası və s.
  2. Nisbi cinayət məsuliyyəti: Bu məsuliyyət 13 yaşından başlayır.
  3. Cəzalandırmaq deyil, tərbiyə etmək prioriteti: 2 fevral 1945-ci il tarixli sərəncamın 2-ci maddəsi, həbs qətimkan tədbiri nəzərdə tutulan yeniyetmələrə tərbiyəvi-yerləşdirmə təklifinin verilməsini tələb edir.
  4. Valideynlərin məlumatlandırılması: Valideynlər övladlarının polis nəzarətinə götürülməsi barədə məlumatlandırılmalıdırlar. Eyni sərəncamın 13-cü maddəsi tribunalın qərarından əvvəl valideynlərin dindirilməsini tələb edir.
  5. Vəkilin iştirakı: Yeniyetmə üçün vəkilin olması məcburidir. Əgər yeniyetmə vəkil təyin etmirsə, yurisdiksiya bunu onun əvəzinə etməlidir.

ABŞ-də vəkilin iştirakı məcburi deyil, yalnız tövsiyə olunur. Əksər ştatlarda yetkinlik yaşına çatmayanlar üçün xüsusi məhkəmələr fəaliyyət göstərir, lakin Kolorado kimi bəzi ştatlarda bu mövcud deyil. Bəzi ağır cinayətlər (məsələn, birinci dərəcəli qəsdən adam öldürmə) zamanı yeniyetmələr ali məhkəmə tərəfindən mühakimə oluna bilərlər.[6]

ABŞ-də yuvenal məhkəmələr ictimaiyyətə qapalı keçirilir. Fransada isə məhkəmənin qapalı keçirilməsi (huis clos) bir seçimdir. Hər iki ölkədə polis dindirilməsi zamanı valideynlərin və ya qəyyumların iştirakı təmin edilməlidir. Cinayətdə ittiham olunan yeniyetmələrin adları məxfi saxlanılır. İşlərə andlılar deyil, hakimlər baxır.

ABŞ cinayət hüquq sistemi yuvenal işlər üçün xüsusi lüğətə malikdir. Yeniyetmələr "cinayət" deyil, "delinkvent hərəkət" (ing. delinquent act) törədirlər. Məhkəmələr "təqsirli" və ya "təqsirsiz" əvəzinə "delinkvent" və ya "delinkvent olmayan" terminlərindən istifadə edirlər.[7]

Yeniyetmələr böyüklərlə eyni hüquqlara malikdirlər: günahsızlıq prezumpsiyası, ittihamlar barədə əvvəlcədən məlumatlandırılma, şahidləri dindirmə və öz əleyhinə ifadə verməmək hüququ (ABŞ Konstitusiyasına 5-ci düzəliş).

Yeniyetmələrə tətbiq edilən sanksiyalar

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Fransada 1945-ci il sərəncamına əsasən üç növ cəza tədbiri mövcuddur:[8]

  • Tərbiyəvi tədbir: Xəbərdarlıq, xüsusi tərbiyə müəssisəsinə yerləşdirmə və ya nəzarətli azadlıq.
  • Vasitəçilik-bərpa tədbiri: Yeniyetmə vurduğu ziyanın ödənilməsində iştirak edir. 16-18 yaş arası şəxslər ictimai işlərə cəlb oluna bilər.
  • Həbs tədbiri: Müddət böyüklər üçün nəzərdə tutulan cəzanın yarısından çox ola bilməz. Lakin 16 yaşdan yuxarı şəxslər ağır cinayətlərə görə böyüklərlə eyni cəzanı ala bilərlər.

ABŞ-də sanksiyalar sistemi daha vahiddir və 10 yaşdan yuxarı bütün yeniyetmələrə tətbiq edilir:

  • İslah müəssisəsinə yerləşdirmə;
  • Alternativ həbs proqramları;
  • Müalicə proqramlarında iştirak;
  • İctimai işlərə cəlb edilmə;
  • Vurulmuş ziyanın ödənilməsi;
  • Ailə mühiti əlverişsiz olduqda uşağın müvafiq dövlət agentliyinə (məsələn, Uşaq və Ailə Departamenti) verilməsi.[9]

1988-ci ildən bəri uşaqlara qarşı ölüm hökmü qadağan edilmişdir. 2005-ci ilin martında isə cinayəti 18 yaşından əvvəl törətmiş şəxslər üçün ölüm hökmü tamamilə ləğv edilmişdir.

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ "The Long Arm of Federal Juvenile Crime Law Shortened". 17 dekabr 2004 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 sentyabr 2021.
  2. ↑ "The Long Arm of Federal Juvenile Crime Law Shortened". 17 dekabr 2004 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 sentyabr 2021.
  3. ↑ Jurispedia, Minorité pénale Arxiv surəti 23 aprel 2025 tarixindən Wayback Machine saytında in French
  4. ↑ Sénat Arxiv surəti 1 iyul 2024 tarixindən Wayback Machine saytında in French
  5. ↑ Rosenczveig, Jean Pierre. Droit pénal des mineurs (fransız). Nanterre University. 2007.
  6. ↑ "Office of Juvenile Justice and Delinquency Prevention". OJJDP (ingilis). İstifadə tarixi: 3 may 2026.
  7. ↑ Garner, Bryan A. Black's Law Dictionary (ingilis). Thomson Reuters. 2019.
  8. ↑ "Les mineurs devant la justice pénale". Sénat de France (fransız). 1 iyul 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 may 2026.
  9. ↑ "Juvenile Sanctions and Measures". InfoLine (ingilis). İstifadə tarixi: 3 may 2026.

Ədəbiyyat siyahısı

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Savçenko, V. A. Müasir dünyada yuvenal ədalət sistemləri (az.). Bakı: Hüquq Yayın Evi. 2015.
  • Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi (az.). Bakı. 2024.
  • Məmmədov, R. Müqayisəli cinayət hüququ (az.). Bakı: Hərbi Nəşriyyat. 2012.

Əlavə ədəbiyyat siyahısı

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Yetkinlik_yaşına_çatmayanların_hüququ&oldid=8928933"