Yunan-İran müharibəsi (e.ə. 480-e.ə. 479)

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Yunanıstana ikinci fars hücumu
Əsas münaqişə: Yunan-İran müharibələri
Second Persian Invasion.jpg
Tarix e.ə. 480-e.ə. 479
Yeri Yunanıstan
Nəticəsi Yunanların həll edici qələbəsi
Münaqişə tərəfləri

Yunan İttifaqı

Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svgƏhəmənilər dövləti

Komandan(lar)

Femistokl
I Leonid
Pavsani
II Leotixid
Evribiad

I Kserks
I Artemisiya
Mardoni
kiçik Hidarn
Artifius
Sogdianalı Azanes
I Artabaz

Tərəflərin qüvvəsi

Quru qüvvələri:
10,000 Sparta
9,000 Afina
5,000 Korinf
2,000 Fokid ittifaqı
1,000 Fespiya
30,000 Arkadiya, Yeqina, Eretriya və Plateyadaxil olmaqla diger Yunan şəhər-dövlətləri

Dəniz qüvvələri:
400 triyera
6,000 marinera
68,000 avarçəkənlər,

Ümumi:
125,000 adam
400 gəmi

Quru qüvvələri: 80,000[1]–100,000 soldiers or less (müasir qiymətləndirmə)

Sea forces: 600[1]–1200 gəmi (müasir qiymətləndirmə)
Ümumi:
200,000[1]
300,000–500,000[2][3]
(müasir qiymətləndirmə)

e.ə 480-479-cu illər Yunan-İran müharibəsi Əhəməni imperatoru I Kserksin Yunanıstanı istila üçün ikinci Fars səfəri. Yunan-İran müharibələrinin ikinci hissəsi olaraq qəbul edilir. I Daranın e.ə 492-490-cı illərdə I Fars səfərində Marafon döyüşüvə fars məğlubiyyətinin bir yenilənməsi idi. Hazırlıqları I Dara tərəfindən başladılan bu səfər atasının ölümündən sonra taxta çıxan oğlu I Kserks tərəfindən davam etdirildi.I Kserks bu hazırlıqların sonunda güclü bir donanma yarada bilmişdi. AfinaSpartanın rəhbərliyi ilə 70-ə qədər Yunan şəhər-dövləti vahid ittifaqda birləşmişdi. Lakin Yunanıstandakı bir çox şəhər-dövləti ya bitərəf qalmış, ya da I Kserksə boyun əymişdi.

Yunanıstana doğru Əhəməni istilası e.ə 480-ci ilin yazında Əhəməni ordusunun Dardanel boğazından uzərək FrakiyaŞimali Makedoniyanı keçərək Fessaliyaya girməsi ilə başladı.Əhəməni ordusunun irəliləməsi Marafonda Sparta kralı I Leonidin rəhbərliyi altında Yunan qüvvələri tərəfindən qısa müddətə dayandırılmışdır. Elə həmin günlərdə Yunan ittifaqının donanması ilə Əhəməni donanması Artemis boğazında qarşılaşdı. Fermopil vuruşmasında yunanlar iki gün boyunca Əhəməni ordusunu dayandırmağı bacardılar.

Yalniz bir dağ keçidindən istifadə edən fars qüvvələri,burada maneələrə rast gələrək geri çəkilməyə məcbur oldular. Kral Leonidin qüvvələri burada darmadağın edildi. Yunan Dəniz Qüvvələri də iki gün müddətində öz müqavimətini qorudu. Bu vaxt Artemis Deniz Döyüşü hər iki tərəf üçün qəti bir qələbə təmin etmədi, ancaq Yunan Donanmasının itkiləri ağır oldu. Üstəlik, Fermopil vuruşmasındakı məğlubiyyət xəbəri alındı. Bunun üzərinə donanma Artemisiyondan Saronik körfəzinə tərəf çəkildi.

Fermopil keçidi ilə hərəkət edən Fars Ordusu bütün BeotiyaAttikanı işğal etdi. Sonra təxliyə olunan Afina alındı və yandırıldı. Yunan İttifaqı qoşunları dar Korinf bərzəxini müdafiə edərək Peloponnes yarımadasına geri çəkildi. İşğalın bu mərhələsində hər iki tərəf müharibənin gedişatını dəyişdirəcək bir dəniz qələbəsinə güvənirdi. Afinalı general Femistokl Fars Dəniz Donanmasını müharibə aldatması ilə dar Salamin boğazına çəkə bildi. Çox sayda fars döyüş gəmisi oradakı Salamin döyüşü zamanı nizamını itirdi və Yunan Dəniz ittifaqı Qüvvələri tərəfindən ağır məğlubiyyətə düçar oldu. Salamində donanmanın məğlub edilməsi Yunanıstanı işğal ümidlərini puç etdi.Digər tərəfdən, Dardanel boğazında üzən gəmilərin dəniz hücumu ilə qarşııaşacağından ehtiyat edən I Kserks ordunun əksəriyyəti ilə Anadoluya geri çəkildi. Yunanıstanın istilasını başa çatdırmaq üçün general Mardoniusun komandanlığı altında seçmə qoşunlarını qoydu.

Növbəti ilin yazında Mardonius qüvvələrini məhv etmək üçün Yunan ittifaqının yaratdığı güclü bir ordu şimala doğru yürüdü. Plateya döyüşü zamanı fars qüvvələri ağır məğlubiyyətə uğradı və qarşıdurmalarda general Mardonius öldürüldü. Eyni gündə Yunan İttifaqı donanması Əhəməni ordusunu, Əhəməni donanmasından geriyə qalanlarını məhv etdi. Bu son iki məğlubiyyət Əhəməni imperiyasının Yunanıstana hücum cəhdlərinin qəti sonu oldu. Digər tərəfdən Egey dənizindəki fars hökmranlığı sona çatdı. İndi yunanlar hücum edən tərəf idi və farsların qüvvələrini Avropa, Egey adalarıİoniyadan qovdular. Yunan-İran müharibələri beləliklə e.ə 479-cu ildə başa çatdı.

Antik mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

Yunan-İran müharibələri haqqındakı ilkin mənbələr demək olar ki,yunan mənbələridir. Fars tarixçilərindən günümüzə heç bir məlumat gəlib çatmamışdır. Bunun nəticəsi olaraq,Yunan-İran müharibələriFarslar haqqında bilgilərimizin az və ya çox "qərəzli" olduğunu qəbul etmək lazımdır[4]. Yunan-İran müharibələri haqqında ilkin mənbə Yunan tarixçisi Herodotun əsərləridir. "Tarixin atası" olaraq bilinən[5] Herodot,e.ə.484-cü ildə Farsların hakim olduğu Halikarnasda anadan olmuşdur. Herodot Tarix əsərini e.ə.440-430-cu illər arasında yazmışdı. Bu əsərində Yunan-İran müharibələri haqqında məlumat toplamışdı.Bu müharibələrin eramızdan əvvəl 450-ci ildə başa çatdığını nəzərə alsaq, Herodotun əsəri,mövzu olan hadisələrlə çağdaş sayılır[6]. Herodotun üslubu tamamilə povest janrında idi və heç olmasa Qərb cəmiyyətlərində məlum olan bir tarixi povest olaraq görülürdü[6]. Herodotun, digər tərəfdən tanrıların istək və şıltaqlıqlarına arxalanmadan hadisələrə nisbətən obyektiv dəyər verməsi, bir tarixçi üçün axtarılan keyfiyyətlər toplusu olaraq qəbul edilir[6].

Herodotdan sonrakı Fukidid kimi tarixçilər hər nə qədər onun izi ilə getsələrdə,tənqid etməkdən yayınmadılar[7][8]. Bununla birlikdə Fukidid öz tarixində Herodotun buraxdığı yerdən Sestos mühasirəsindən başlamağı seçdi. Yəqin ki, Herodotun əsərinin düzəldilməsinin və ya yenidən yazılmasının lazım olmadığını düşünürdü[8]. Məsələn, Plutarx Herodotu yazılarından birində kifayət qədər yunan tərəfdarı olmamaqda günahlandırdı[9] . İntibah Avropasında geniş oxunmasına davam edilsə də, Herodota qarşı mənfi rəy var idi[10]. Ancaq XIX əsrdə Herodotun dəyəri bəzi arxeoloji tapıntılar tərəfindən dəfələrlə dəstəklənəndə qəbul edildi[11] . Bugünkü populyar görüş Herodotun əsərinin çox qiymətli tarixi bir qeyd olmasıdır. Ancaq xüsusilə qoşun içərisində olanlar və tarixlərdəki təfərrüatlar bəzən şübhə ilə qarşılanır[11]. Digər tərəfdən, bir çox tarixçi hələ də Herodotun povestinin fars əleyhinə bir meyl olduğuna və hadisələrin dramatik bir təsir yaratmaq üçün şişirdilmiş və ya bəzədilmiş olduğuna inanır[12].

Yunan mənşəli Siciliyalı tarixçi Diodor Tarix Kitabxanası adlı əsərində özündən əvvəlki yunan tarixçisi Efordan yararlanaraq e.ə.I əsrdə Yunan-İran müharibələri haqqında bəzi məlumatlar vermişdi.Bu məlumatlar Herodotun verdiyi məlumatlarla tam uyğun gəlir[13]. Yunan-İran müharibələri Plutarx,Ktesi kimi bir çox antik tarixçilər və Esxil kimi dramaturqların əsərlərində ətraflı olaraq verilməmişdir.İlanlı sütun kimi bəzi arxeoloji sənədlər də Herodotun povestini dəstəkləyir[14].

Yaxın keçmiş[redaktə | əsas redaktə]

Yunan şəhər dövlətləri Afina və Eretriya, İon şəhər dövlətinin e.ə. 499494-cü illər arasında baş verən Fars hökmranlığına qarşı hərbi qiyamını dəstəklədilər.O dövrdə Əhəməni imperiyası öz ərazisini çox sürətlə genişləndirən bir imperiya idi. E.ə 550-ci ildən sonra Lidiya Krallığını ələ keçirdikdən sonra ərazilərini şimalda Xəzər dənizinə və şərqdə Hindistana qədər genişləndirdilər. Qısa müddətdən sonra e.ə. 538-ci ildə Babil İmperatorluğunu darmadağın edərək, Mesopotamiyaya və bütün Levanta hücum edərək tutdular, e.ə 525-ci ildə Misiri işğal edtdilər[15]. Bu zaman onun hakimiyyəti altında olan torpaqlardakı xalqlar yenə də üsyana meyl edirdilər[16][17]. Digər tərəfdən İmperator I Dara taxtı ələ keçirdikdən sonra,hakimiyyətdə olduğu müddətin çoxunu demək olar ki,təbəəliyində olan xalqların üsyanını yatırmağa sərf etdi[16]. İon üsyanı da imperiyanın bütövlüyü üçün təhlükə idi və xaricdəndə dəstəklənməsi gələcəkdə yenidən baş qaldırmasına dair narahatlıq doğururdu. Digər tərəfdəndə Afina və Eretriya sərt bir şəkildə cəzalandırılmalı idi[18][19].Digər tərəfdən,I Kserks imperiyanın sərhədlərini Avropaya qədər uzatmaq istəyirdi. Qədim Yunan dünyasının siyasi birliyinin olmaması, I Daranın işini asanlaşdırırdı[19] .Yunanıstana quru yolu ilə səfər etməyə qərar verən I Dara e.ə 492-ci ildə kürəkəni Mardoninin komandanlığı altında bir ordu və dəniz qüvvələrini TrakyaMakedoniyaya göndərdi. Bu səfərdə Trakya yenidən Əhəməni imperiyasının torpaqlarına qatıldı,Makedoniyalı İsgəndərin krallığını Əhəməni imperiyasına bağlı bir krallıq etdi[20]. Lakin sonrakı dəniz fəlakəti ekspedisiyanın əsas hədəfinə - Yunanıstana çata bilməmişdən əvvəl başa çatdırmağa məcbur etdi.

e.ə.491-ci ildə I DaraYunan şəhər dövlətlərinə elçilər göndərərək və simvolik olaraq itaətlərini ifadə edən "su və çörək" tələb etdi[21]. Bir il əvvəl TrakyaMakedoniyadakıƏhəməni İmperiyasının gücünün təsiri altında olan bir çox Yunan şəhər dövləti bu tələbə müsbət cavab verdi. Lakin Afina öncə səfirləri ittiham etdi,daha sonra isə edam etdi. Spartaya gedən səfirlər isə dərin bir çuxura atılaraq öldürüldülər[21]. Hər iki Yunan şəhər dövlətinin bu hərəkəti Əhəməni imperiyasına qarşı açıq şəkildə müharibə elan etməkdi[21].

Bunun ardınca I Dara Sard satrapı Artafernesin oğlu Artafernes və Madaylar generalı Datisi bir ordu,donanma ilə Egey dənizinə göndərdi[22]. . Bu tapşırıq qrupu,öncə Naksos, ardından da Kiklad adalarının şəhərlərini tabe edəcədi,daha sonra isə Yunanıstanı istila edəcəkdi. Naksosu mühasirəyə alan Əhəməni ordusu tez bir zamanda buranı talan etdi və şəhərə atəş etdi[23]. . Kiklad şəhərləridə tabe olduqdan sonra,Əhəməni ordusu Yunanıstana doğru yönəldi. Marafon körfəzində qapalı qalan Əhəməni ordusu, Marafon döyüşündə Afina ordusuna ağır bir məğlubiyyətə uğradı. Marafon məğlubiyyəti bu səfərə son verdi və Əhəməni Ordusu Yunanıstandan geri çəkildi[24].

Qısa müddət sonra I Dara yeni bir ordu və donanma hazırlamağa girişdi. Lakin e.ə.486-cı ildə Misirdə qiyam baş verdi. Bunun üzərinə Yunanıstan səfəri qısa müddətə təxirə salındı[17]. Misirdəki qiyamı yatırtmaq cəhdi hazırlıqları zamanı, I Dara ölüncə yerinə oğlu I Kserks keçdi[25]. Misir üsyanını yatırtdıqdan sonra I Kserks atasının qaldığı yerdən Yunanıstan səfərinə hazırlıqlarına başladı[26].

e.ə. V əsrdə Şərqi Aralıq dənizindəki döyüşlər[redaktə | əsas redaktə]

Quru döyüşləri[redaktə | əsas redaktə]

Yunan-İran müharibələri zamanı hər iki tərəf əsasən nizəli piyada qüvvələr və yüngül oxatan qüvvələrdən istifadə etdilər. Yunan qüvvələri əsasən ağır piyada qoşunlarından istifadə edirdilər, Fars ordusunda isə yüngül qoşun birləşmələri üstünlük təşkil edirdi[27][28].

Əhəməni qüvvələri[redaktə | əsas redaktə]

Əhəmənilərdə ön sıra piyadasi

Fars ordusu imperiyanın geniş ərazilərindən və müxtəlif cəmiyyətlərdən gələn insanlardan ibarət idi. Yenə də Herodota görə, orduda ən azı silah və döyüş tərzinə görə vahid bir sistem və uyğunluq vardı[27]. Bunların bir qismi hərbi öhdəlikliklərlə imperatora bağlı olan imperator təbəələrindən toplanan əsgərlər idi. Bəziləri müttəfiq krallıqlardan gələn qoşunlar və muzdlu əsgərlər idi. Bu birliklər Fars-Med piyada ve süvari qoşunları tərəfindən dəstəklənirdi. Bunlar İmperiyanın nizami qoşunu idi. Bu qüvvələr orduya öz texnikasısilahları ilə qoşuldular və öz yolu ilə vuruşdular. Peşəkar əsgərlərin nizami qoşunları,ölümsüzlər kimi, vahid avadanlıqlara sahib idilər.Köçəri icmalardan ox, yay, nizəilə silahlanmış əsgərlər,döyüşməyən işçi batalyonları-həyat yoldaşları,hərəmqulları Fars hərbi qarnizonlarında və düşərgələrində görünən izdihamı təşkil edirdilər[29].

Qoşunlar əsasən yay oxları, qısa nizə, qılınc və ya balta ilə silahlanmış və həsir qalxanını daşıyırdılar. Əsgərlər dəri sinə zirehi geyirdilər[27][30]. Lakin daha yüksək təbəqənin insanları metal sinə zirehləri geyinərək daha yaxşı qorunurdular. Fars ordusu əvvəlcə düşmənlərini ox atəşi ilə yormaq,ardından zərbəni endirmək üçün nizəqılınclarla sinə-sinəyə döyüşə girmək şəklində bir döyüş tərzi izləyirdilər[27]. Sparabara adlanan fars piyada qoşunlarının ilk xətti ox və yay daşımırdı, daha böyük həsir qalxanları və daha uzun (2 metrə yaxın)nizə tuturdu. Fars ordusunun onurğasını meydana gətirən bu quruluş, digər qoşunları qarşı tərəfin oxlarından qoruyaraq cəbhə xəttində "qalxan divarı" yaratdı. Lakin onların əsas funksiyası ondadır ki, "düşmən" ilə ilk əlbəyaxa qarşıdurma aparacaq birliklər olmalarıdır[31].

Fars süvari qoşunları əsasən yüngül oxatan süvari qoşun idi.Piyada qoşunlar kimi atlı qoşunlarda İmperiyanın müxtəlif yerlərindən təchiz olunmuş müxtəlif xalqlardan ibarət idi. Hind atlı qoşunları atlar və ya vəhşi eşşəklər qoşulmuş arabalarda vuruşurdular. Bütün Liviya süvariləri döyüş arabalarında vuruşur. Ərəb qoşunları at əvəzinə dəvələrdən istifadə edirlər.Bütün Liviya süvariləri döyüş arabalarında vuruşur. Ərəb qoşunları at əvəzinə dəvələrdən istifadə edirlər. Saqartiya süvarilərinin əsas silahları kəmənd idi[32].

Yunan qüvvələri[redaktə | əsas redaktə]

Dəniz döyüşləri[redaktə | əsas redaktə]

Bir triyera donanmasının təmsili rəsmi
Günümüzde orijinalına uyğun inşa edilmiş bir başqa triyera

E.ə. V əsrdə Aralıq dənizində dəniz döyüşlərində istifadə edilən ən geniş yayılmış döyüş gəmiləri triyeralar idi. Uzunluğu 36-40 metr və eni 6 metr olan bu gəmilərin üç sıra avarçəkmə dəsti var idi[33]. Külək olduğu halda, 175 kvadrat metrlik bir yelkənli heyət ilə hərəkət edə bilirdilər[34]. Ancaq külək olmadıqda avarçəkənlər hərəkət edirdi. Döyüşlərdə, lazımi manevrləri yerinə yetirmək üçün avarçəkən komandaya güvənməli idilər[33]. Bu gəmilərdə 170 avarçəkən də daxil olmaqla 200 ekipaj üzvü çalışırdı[34]. Dənizçi olaraq kapitandan başqa digər önəmli işçi düməncidir. Ayaq tərəfdə gəmiyə iki dümənlə yön verirdi, usta bir dümənci müharibənin uğurunda mühüm rol oynayırdı[35]. Yunan-İran müharibələri zamanı Yunan triyerasında 10 döyüşçü və 4 oxatan vardı. Əhəməni triyeralarında 40 döyüşçü və oxatan var idi. Burada gəmi kapitanlarından yalnız 30-a yaxını fars idi,yerdə qalan döyüşçülər saklar idi. Gəmilər, avarçəkənlər və digər döyüşçülər asılı dövlətlər tərəfindən təmin olunurdu. Silahlı şəxslərin Fars və Saklar olması Yunan dilli ekipajın döyüş əsnasında tərəfləri dəyişməsinə mane olurdu. Yunan Donanmasında bütün gəmilər, avarçəkənlər və döyüşçülər yunan idi[36].

O,dövrdə Aralıq dənizindəki dəniz döyüşünün əsas taktikası, gəmilərin yayında olan və gəminin yayından 2 metrdən bir qədər çox uzanan üç tərəfi kəskin[33] mahmızdan istifadə edərək düşmən gəmisini batırmaq idi. Əgər bu mümkün olmasaydı, triyera düşmən gəmisini mümkün qədər yaxınlaşdırmağa və bir tərəfdəki kürəkləri qıraraq gəmini manevr edəməyəcək hala gətirirdilər[37]. Digər bir manevr düşmən gəmisinə minib döyüşçüləri çıxarmaq idi. Bu dəfə düşmənin gəmisinin göyərtəsində şiddətli bir toqquşma olurdu, bu, demək olar ki, hər hansı bir torpaq münaqişəsi ilə eyni şərtlərdəki kimi idi[37] . Hər iki tərəfin döyüş gəmilərində belə bir qarşıdurma üçün qoşunları var idi. Yunan İttifaqı Donanmasında tam silahlanmış hoplitlər[38] və Əhəməni Donanmasında yüngül piyadalar olurdu[39]. İdarə heyətinin məqsədi "düşmən" gəmisini təbii şəkildə ələ keçirməkdir[37]. Hər iki tərəf üçün, ekipaj manevr etməyi bacarırsa, gəmiyə çıxmaq üçün yetərli deyilsə, fırıldaq etməyi seçmək lazımdır[35].

E.ə VI əsrdən əvvəl döyüş gəmilərinə dair heç bir dəlil yoxdur. Mahmızlı döyüş gəmilərinə dair ilk dəlil, e.ə. VI əsrin ortalarında Herodotun qeydlərində rast gəlinir[40]. Mahmız,düşmən gəmisinin lövhəsini qırmaq üçün tunc örtüklə möhkəmləndirilmişdir. Buna görə gəminin ən bahalı hissəsidir. Mahmızlı gəmilər, hər şeydən əvvəl, toqquşmanın təsirinə tab gətirmək üçün kifayət qədər güclü qurulmalı idi. Üstəlik mahmız üçün tələb olunan tunc çox baha idi,tuncun tökülməsi üçün peşəkar mütəxəsislərə ehtiyac duyulurdu. Mahmızlama yüksək bacarıqlı bir manevrdir,düzgün istiqamətdə aparılmalı və və müvafiq vuruşa mümkün qədər ən yüksək sürətlə tez davam etməlidir. Bu sürət saatda 9-10 dəniz mili olaraq hesablanır. Bu anda avarçəkənlərə sifariş verilir və sürət azalır. Bu atış sürəti yaxşı müəyyənləşdirilməlidir, təsirli bir vuruş etmək kifayətdir və zərbədən sonra düşmən gəmisindən xilas olmaq üçün bir sürət olmalıdır. Əks təqdirdə düşmən gəmisinə vurulacaqdı. Bu, hər iki gəminin eyni taleyi paylaşmasına səbəb olacaqdır. Bu səbəblə,dalğalanmadan həmən sonra,kürək çəkənlərə verilən əmrlə geriyə kürək çəkilirdi[41].

Daha təcrübəli donanma "diekplous" adlı manevr həyata keçirməyə başladı. Bu manevrdə düşmən xətti bir hissədə güc yığaraq parçalanmağa çalışılırdı. Bu vaxt, düşmən gəmiləri xəttdəki boşluqları silməyə və yan tərəfdən hücum etməyə başlayırdı.

Əhəməni donanması əsasən Finikiya,Qədim Misir, KilikiyaKipr gəmilərindən ibarət idi. Əhəməni imperiyasının digər sahil əraziləri döyüş zamanı gəmilər kimi kömək göstərirdilər[42].

Tərəflər[redaktə | əsas redaktə]

Əhəmənilər[redaktə | əsas redaktə]

Hazırlıqlar və toplanma[redaktə | əsas redaktə]

Yunanıstanın işğalı üçün hazırlıqlar uzunmüddətli planlaşdırma və geniş hazırlıq tələb edirdi[26]. İşğal yolunda böyük istehkamlarında qurulması əvvəlcədən planlaşdırılırdı. I Kserks ordusunu Dardanel boğazından keçərək cəmi 600 qayıqdan istifadə edərək inşa edilən iki üzən körpüdən[43] keçməsini və dəniz donanmasını Afon yarımadası ətrafında dolaşmadan qazdıracağı bir kanaldan keçməyi hesabladı. Herodotun təxminən 2.2 km uzunluğunda olduğu qeyd etdiyi bərzəxhissəsində qazıntı işlərinə başlanılmışdı[44]. Yarımadanı dolaşmanın qarşısı alınmalı idi, çünki general Marsinousun təşəbbüsü zamanı e.ə. 492-ci ildə bir fars donanması fırtınaya tutulmuş və demək olar ki, tamamilə əldən çıxmışdı[45] . Hər iki istehkam layihələri bugünkü dövlətləri belə çətinliyə salacaq layihələrdir[45]. Lakin Misirdən başqa Babildə də baş verən bir üsyan səfəri bir ildə gecikdirdi[46][not 1]. Bu iki üsyan Yunan dünyası üçün böyük bir şans olaraq görülürdü. Beləliklə, fars ekspedisiyası təxirə salındı və Afinada, e.ə 486-cı ildə Laureion bölgəsində yeni, böyük bir gümüş yataqdan[47] güclü bir donanma qurmaq üçün vaxt var idi[4]. Femistokl,Afinalıları Afinanın bütün Yunan şəhər dövlətləri içərisində ən güclü donanmaya sahib olmaq istiqamətində bu mədəndən istifadə etməyə inandırdı. Əvvəlki qərar gümüş mədəninin gəlirlərini bütün Afinanın azad vətəndaşlarına bərabər paylamaq idi[48]. Femistoklun səyləri ilə qurulan donanmanın Yegina donanmasına qarşı istifadəsi nəzərdə tutulurdu[49]. Yegina donanması o tarixlərdə Afina donanmasından qat-qat güclü idi[48]. Ancaq nəticədə Artemisionda Əhəməni Donanmasına qarşı və Salamini məğlub etmək üçün istifadə edilmişdir. Bu gümüş mədənindən istifadə edərək Afina donanması 200 triyeradan ibarət hərbi qüvvəyə çevrildi[50].

Sonda 4 il davam edən hazırlıqlar tamamlandı,üsyanlar yatırıldı və I Kserksin qoşunları toplama nöqtələrinə keçməyə başladı. Herodot yazır ki, I Kserksin ordusu 46 etnik qrupdan ibarət idi[39]. Əhəməni ordusu bizim e.ə. 481-ci ilin yaz və payız aylarında Anadoluda toplanmışdı. Şərq satraplıqlarından olan qoşunlar Kapadokyadakı Kritalaya toplanmış, I Kserksın komandanlığı altında e.ə. 482-481-ci illərin qışını keçirmək üçün satraplığın paytaxtı Sarda aparıldı. Bütün ordunun toplaşdığı yer bura seçildi[51] . Kritala, ehtimal ki, Niğde düzənliyindəki Tyana şəhərinin yaxınlığındadır[52] . Kserks Sarddan "torpaq və su" istəyilə AfinaSpartadan başqa bütün Yunan şəhər dövlətlərinə elçilər göndərdi. Ordu artıq Sardda toplaşmışdı və bu, Yunanıstana hücum etmək niyyətini açıq şəkildə nümayiş etdirirdi[53]. Payızda hücuma keçən ordu qərb satraplıqlarının orduları ilə birləşdi və Abidos üzərində irəlilədi[54].

Ordunun Dardanel boğazı üzərindən qarşıya keçməsində istifadə olunan üzən körpülər toplamda 670 təknənin birləşdirməklə inşa edilmişdir[55]. Gəmilər bir-birinə axıntıya perpendikulyar bağlandı, lakin axıntıya qarşı çox böyük lövbərlər dənizə atıldı[55]. Gəmilərdən ibarət olan bu körpüdə taxtalar uzadılmış və bağlanmışdır və sonra taxta döşəmə qoyulmuşdur. Torpaq bu taxta bazaya qoyulmuşdu. Nəhayət, heyvanların dənizdən qorxmasının qarşısını almaq üçün hər iki tərəfdə zəminlər inşa edilmişdir. Gəmilərin təmizlənməsi üçün körpülərdə üç açılış vardı[56]. Əsgərmateriallar üzən körpülər üzərindən nəql olunduqca bu açıqlıqlar, ehtimal ki, çəkilmiş iplərin köməyi ilə bağlanırdı[57].

Qüvvələr[redaktə | əsas redaktə]

Ordu[redaktə | əsas redaktə]

I Kserksin topladığı ordu sonsuz müzakirələr mövzusu olmuşdu. Həqiqətən, bu mövzuda qədim mənbələrdə verilən rəqəmlər,şişirdilmiş rəqəmlərdir. Herodot 2,5 milyon əsgər olduğunu qeyd edir[58] . Bu orduya bərabər sayda köməkçi qoşunların qoşulduğuda qeyd olunur. Müasir sayıla biləcək Simonid 4 milyon,Ktesi isə Fars qeydlərinə istinadən köməkçi qüvvələr istisna olmaqla 800 min rəqəmini verir[59]. Herodotun bu rəqəmi Əhəməni imperiyasının rəsmi qeydləri əsasında verdiyi iddia edilir. Ancaq bugünkü tarixçilər əhəməni hərbi sistemi və maddi-texniki imkanları barədə biliklərinə əsaslanaraq bu rəqəmlərə şübhə ilə yanaşırlar.  Fikirləşilir ki, səfər boyunca bu qədər böyük miqyaslı bir ordu təmin edilə bilməz. Bundan əlavə, Yunan torpaqlarının talan edildiyi halda bu sayda əsgəri yedirə biləcəyi şübhə altındadır[2]. Bu səbəblərə görə bugünkü tarixçilər və tədqiqatçılar qədim mənbələrdə verilən rəqəmlərin hesablama səhvinə əsaslandığını və ya Yunanların qələbəsini şişirtmək yönündə olduğunu düşünürlər[3]. Çox müzakirə olunan bu mövzuda günümüzdə gəinən nəticə Əhəməni ordusunda 300-500 min əsgər olduğu qənaətindədir[2][3]. Əslində ordunun say tərkibi necə olursa olsun,I Kserks müvəffəqiyyətli bir səfərə zəmanət vermək üçün çox böyük bir quru ordusu ilə bir donanma hazırladığı aşikardı[60].

Herodot, Fars ordusunun Doriskosda dayandırıldığını və I Kserks tərəfindən yoxlanıldığını, əsgərlərin yenidən təyin edildiyini yazırdı[61]. Dəstəkçi heyətinin iki dəfə çox olduğunu qeyd edir və bütün ordunun 5,283,200-ə bərabər olduğunu vurğulayır[62]. Digər qədim mənbələrdə oxşar rəqəmlər verilir.

Klassik Yunanıstan mövzusunda parlaq əsərlər yazan XIX əsr İngilis tarixçisi George Qrote, belə böyük sayları qəbul etməyin tamamilə mümkün olmadığını iddia edir[63]. Herodot bu rəqəmləri tamamilə rədd etməməklə bərabər, üç illik ərzaq tədarükünü göstərən qeydləri incələmişdir.  Ancaq bu vaxt o, qədim mənbələrdəki ziddiyyətlərədə diqqət çəkmişdi.Əhəməni ordusunun təchizatında ən böyük problem su təchizatı idi. Bu məsələni ilk qaldıran İngilis generalı ser Frederik Maurisi idi[64]. Maurisi, Yunanıstanın hər hansı bir bölgəsindəki çayların yalnız 200.000 insan və 70.000 heyvanın su ehtiyacını ödəyə biləcəyini irəli sürmüşdü. Daha sonra Herodotun fars dilində işləyərkən bir sıfır xətası ilə belə böyük və şişirdilmiş bir rəqəmə çatdığını iddia etdi[64].Digər tədqiqatçılar, Əhəməni ordusunda qədim dünyanın dəstəkləyə biləcəyi təchizat sistemləri əsasında 100 min və ya daha az əsgərin ola biləcəyini hesabladılar [65][66][67][68][69][70][71][72].

Herodot, Əhəməni ordusunun əsas təməl birləşmələrindən olan baivabaram komandirlərindən 29-un adını verdi. Bu birliklər təxminən 10.000 qoşun təşkil edir[73][74]. Herodotu tərcümə edən tarixçi J. A. R. Munro və Reginald Valter Makan Əhəməni ordusu üçün mövcud rəqəmin 300 min rəqəminin real olacağını irəli sürmüşdülər[75][76] . Mövzu ilə bağlı başqa təkliflər 250 min ilə 700 min arasında dəyişir[77].

Donanma[redaktə | əsas redaktə]
Bir pentekonter rəsmi

Fars Hərbi Dəniz Qüvvələrindəki gəmilərin sayı Fars Ordusu məsələsi qədər olmasa da fərqli görüşlərə məruz qaldı[78]. Herodotun sözlərinə görə, Fars Donanmasında 1,207 triyera və 3000-ə yaxın nəqliyyat və dəstək gəmisi vardı. Bunlardan bir qismi pentekonteralardır. Pantekonteralar, hər iki tərəfdən bir cərgədə cəmi 50 avarçəkən tərəfindən daşınan gəmilər idi[79]. Herodot, eyni zamanda fars triyeları haqqında da ətraflı məlumat vermişdi.

Herodotun verdiyi bu say, Salamin döyüşündə iştirak edən Fars donanmalarındakı gəmilərin sayı idi. Əvvəllər Evbeya adası və Artemisiya döyüşündə baş verən fırtınalarda böyük gəmi itkiləri olmuşdur.O, fırtınaların vurduğu itkilərin qarşılığının materikdənTrakya Yunanıstan adalarından gələn gəmilər tərəfindən qarşılandığını iddia edir.Ancaq möhkəmləndirilmiş 120 triyeradan danışır. Döyüşlərdə iştirak edən Esxil yazır ki,onlardan mini triyera,207-si sürətli gəmi olmaq üzərə, 1207 gəmi ilə mübarizə aparmışdır[80].

Diodor[81]və Lisiy[82] Dorikosdan ayrılarkən donanmada 1200 gəminin olduğunu yazırlar. İzokrat Dorikos üçün 1300, Salamin üçün 1.200[83][84], tələbəsi Efor isə ilkin rəqəm olaraq 1,207 məlumatını verir[85]. Ktesi [59]min,Platon isə min və daha çox rəqəmlər verir[86].

Bu rəqəmlər bir-birinə yaxındır və 1.200 rəqəmi məqbuldur. Bugünkü tarixçilər və tədqiqatçıların bəziləri bu rəqəmi qəbul edirlər. Ancaq Salamin döyüşündə daha az sayda fars gəmisinin iştirak etdiyi ehtimal edilir[87][88][89].Yunan-İran müharibələri ilə bağlı digər araşdırmalar, İliadadakı Yunan donanması üçün rəqəmləri müqayisə edərək 1,207 rəqəmini məqbul hesab etmir.Əhəməni imperiyasının Egeydə səfərbər edə biləcəyi donanmanın 600-dən çox döyüş gəmisinin ola biləcəyi iddia edilir[89][90][91].

Yunanlar[redaktə | əsas redaktə]

Farslar kimi, Afina da e.ə. 480-ci illərin ortalarından başlayaraq müharibəyə hazırlaşırdı. Bu hazırlıqların ən vacib hissəsi e.ə 482-ci ildə yeni triyera donanmasının yaradılması qərarı idi. Femistokulun bu donanma ilə bağlı qərarın qəbul edilməsində rolu böyük olmuşdu. Femistokl Afinalıları inandırdı ki, farslarla döyüşmək üçün güclü bir donanma lazımdır[92]. Lakin Afina həm quruda, həm də dənizdə mübarizə aparmaq üçün kifayət qədər insan qüvvəsinə sahib deyildi.Buna görə digər Yunan şəhər dövlətləri ilə bir ittifaq lazım idi. Bu vaxt, e.ə 481-ci ildə I KserksSpartaAfina xaric digər yunan şəhər dövlətlərinə Sarddan elçilər göndərərək boyun əymələrini tələb etdi[53]. Yunanıstanın şimal hissəsindəki bir çox şəhər dövləti, Əhəməni ərazisinə yaxın olduqları üçün bu istəyi qəbul etdi[4]. Bu təşəbbüs Yunanıstanın cənub hissəsinə mənfi təsir göstərdi və yetmiş şəhər dövləti AfinaSparta ətrafında birlik yaratmağa başladı.

Yunan ittifaqı[redaktə | əsas redaktə]

e.ə.481-ci ildə Yunan şəhər dövlətləri arasında ittifaq yaratmağa başlayan Korinf şəhərində şəhər dövlətlərinin nümayəndələri arasında bir qurultay çağırıldı[93].Bu Yunan şəhər dövlətlərinin sayının İlanlı sütuna həkk olunmuş saydan 31 olduğunu başa düşürük[94].Bu ittifaqın kömək istəmək üçün şəhər dövlətlərinə səfir göndərmək,qurultay olduqda üzv şəhər dövlətlərindən müdafiə nöqtələrinə qüvvələr göndərmək səlahiyyəti var idi. Herodot bu ittifaqa konkret bir ad vermədi. AfinaSparta şəhər dövlətləri qurultayda lider idilər, lakin müdafiə strategiyasında bütün iştirak edən şəhər dövlətlərinin maraqları nəzərə alınırdı. Qurultayın daxili prosesləri və danışıqlar barədə məlumatlar çox məhduddur. Ancaq məlumdur ki, Yunanıstanın 700şəhər dövlətindən yalnız 70-i konqresin qurultayına nümayəndə göndərmişdirlər. Buna baxmayaraq, bu rəqəm diqqətəlayiqdir, çünki bir çox şəhər dövlətləri bir-biri ilə müharibə aparırdılar[95].

Digər şəhər dövlətləri, gedişatın nə yöndə inkişafına baxaraq,tərəfsiz neytral qalmağı seçdilər[96]. Fiv şəhər dövləti qurultaya qatılmamışdı. Bu şəhər dövləti Yunanistana çatmaqda fars qüvvələrinə hətta kömək etməkdə şübhəli bilinən bir yunan şəhər dövləti olaraq da hesab edilirdi[96][97]. Buna baxmayaraq, 400 Fivli hoplit silahları ilə bu Yunan ittifaqına sadiq qalaraq Fermopildə qaldı. Ən məşhur fars tərəfdarı şəhər dövləti Arqos idi. Ancaq Arqos ordusu e.ə.495-ci ildə I Kleomenin başçılığı altında Sparta ordusu tərəfindən Sepieya döyüşündə son əsgərinə qədər oldürüldükdən sonra məğlub olduqda gücsüz vəziyyətə düşür.[98].

Yunan qüvvələri[redaktə | əsas redaktə]

Yunan şəhər dövlətlərinin daimi bir ordusu yox idi və buna gərək də duyulmurdu. Öz torpaqlarında vuruşduqları üçün ehtiyac olduqda bir ordu çıxardılar. Bu səbəblə Əhəmənilərlə müharibənin müxtəlif dövrlərində müxtəlif ölçülü yunan qoşunları görülür.Buna gərə də müharibə ilə bağlı çatışmalarda yunan qüvvələrinin mövcudluğu daima mübahisəlidir.

Trakya,Makedoniya,Fessaliya (e.ə.480-ci ilin yazı)[redaktə | əsas redaktə]

I Kserks Boğazın sularının çırpılmasında şəxsən iştirak edir. bir animasiyadan)

Aynorozdakı kanalın və Dardanel boğazındakı körpülərin tamamlandığı xəbəri gəlincə, yazda ordu Sardisdən Abidosa yürüdü[54]. Əhəməni ordusu Dardanel boğazının sahilində toplanaraq, Abidosdan (indiki Nara Burnu) Sestosa (indiki Akbas Limanı) qədər uzanan üzən körpülərdən keçərək Avropa torpaqlarına keçdilər[57][99].

Ordunun Dardanel boğazını keçməsi, ehtimal ki,e.ə. 480-ci ilin martına təsadüf edir[100]. Ancaq ilk körpülər tamamlandıqda,püskürən bir soba, hər iki körpünü yararsız hala gətirdi. Hiddətlənən I Kserks mühəndislərin başçısını öldürtdü. Boğazın sularına I Kserksın əmri ilə 300 qamçıda vuruldu[101]. Sonra yenidən inşasına başlandı.

Əhəməni ordusu e.ə. 480-ci ilin aprelində Gelibolu yarımadasından Yunanıstan üzərinə irəliləməyə başladı. Yürüş xətti üzərində beş əsas təchizat mərkəzi yaradıldı. Bunlar Dardanel boğazının Trakya tərəfindəki Lefki Akti,Biston gölündəki Tiroz Doriskos, Eretriya yaxınlığındakı Eiyon, Saloniki yaxınlığındakı Sermedir. Bu təchizat mərkəzlərinə səfərə hazırlıq illərində ərzaq yığılmışdı. İmperatorluğun hakimiyyəti altında olan hər bir xalq üçün doldurmaqda məcburiyyətində olduğu depolar təyin olunmuşdu. Yürüş Doriskosda Donanmanın gəlməsi üçün dayandırılmışdı. Burada I Kserks qoşunlarını yenidən təşkil etdi,etnik qrupların yerinə taktiki bir nizam meydana gətirdi[102]. Əhəməni Ordusunun Dardanel boğazı sahillərindən Sermeye qədər olan yürüşü təxminən 600 km məsafəyə, 3 aya qət edildi.

Digər tərəfdən,e.ə. 480-ci ilin yazında Yunan İttifaqı qurultayı bir daha toplandı. Qurultayda Teselya heyəti,Əhəməni ordusunun Olimp dağı ilə Osso dağı arasındakı Məbəd Vadisindən keçə biləcəyini təxmin edərək bu keçidin tutulmasını irəli sürdülər[103] . Bu təklif qəbul edildi və Sparta kralı Eunetus və Femistoklun komandanlığı altında 10.000 nəfərlik bir dəstə keçidə göndərildi.Ancaq keçidə çatdıqdan bir neçə gün sonra Makedoniyalı İsgəndərin elçiləri düşərgəyə gəldilər. Bu elçilər Əhəməni Ordusunun və Donanmasının böyüklüyünü təsvir edərək "ayaqlar altında tapdalamamaq" üçün oradan ayrılmağı məsləhət gördülər[104]. Bu vaxt, Məbəd Vadisinin, Fessaliyaya gedən yeganə yol olmadığı,Makedoniyanın dağlıq bölgəsindən keçən başqa bir yolun olduğu kəşf olundu[105] . Bu vəziyyətdə Əhəməni ordusu keçiddən istifadə etmədən Sarantoporo keçidindən keçə biləcəyi, Yunan qüvvələrini arxasına sararaq bu ordunu məhv edəcəyi aydın idi. Bunun üzərinə dərəni tutmaq üçün göndərilən yunan qüvvələri geri çəkildi[105].

Bir qədər sonra Əhəməni Ordusunun Dardanel boğazını keçməsi xəbəri gəldi[106]. Keçidin tərk edilməsi,Yunanıstanın şimal-şərq hissəsindəki bir çox şəhər dövlətləri kimi, Fessaliyanında Əhəməni iradəsinə tabe olması demək idi. Əslində fessaliyalılar könüllü I Kserksə boyun əydilər,müharibə boyunca Əhəməni ordusuna mühüm xidmətlər göstərdilər[106].

Bu zaman Femistokl ikili strategiya irəli sürdü. Yunanıstanın; Beotiya, Attika,Peloponnesin içərilərinə doğru girmək üçün Əhəməni Ordusu dar Fermopil keçidindən istifadə etməli idi. Əhəməni Ordusunun çox sayda üstünlüyünə baxmayaraq, bu keçid asanlıqla bir az qüvvə ilə tutula bilərdi. Bundan əlavə farsların Fermopili dənizdən keçməsini,Fermopilə qoşun çıxarmasını önləmək üçün,Yunan İttifaqı Donanmasıda Artemision boğazını tutmalı idi. Bu ikili strategiya qurultay tərəfindən qəbul edildi[107][108]. Digər tərəfdən, Peloponnes şəhər dövlətləri Femistoklun planından geri çəkilərək, Korinf bərzəxini müdafiə etmək üçün hərəkətə keçdi[109].

Fermopil və Artemisiyon (e.ə.480-ci ilin avqustu)[redaktə | əsas redaktə]

Salamin (e.ə.480-ci ilin avqustu)[redaktə | əsas redaktə]

e.ə.480-479-cu illərin payızı və qışı[redaktə | əsas redaktə]

Herodotun məlumatına gırə,I Kserksdən imtina edən general I Artemisiya 60.000 adamı ilə geri dönərək, Fessaliyada general Mardoninin qüvvələrinə qatılacağını bildirdi. Bu ordu artıq general Mardoninin qüvvələrindən ayrılmışdı və geri dönəcək tapşırıq qüvvəsi idi[110] . Ancaq I Artemisiya Halkidikiyə yaxınlaşdıqda,I Kserksin komandanlığı altında qoşunların geri çəkilməsi zamanı bölgədən keçdikləri zaman üsyan edən Halkidiki xalqını sürgün etmək qərarına gəldi[110].

Potideyanın mühasirəsi[redaktə | əsas redaktə]

Potideya, Pallana (indiki Kassandra yarımadası) yamacında bir şəhərdir. Mühasirəyə alınan Potideyanı ələ keçirmək üçün bir generalın xəyanətindən istifadə edilməyə calışıldı[111]. Ancaq vəziyyət bir müddət sonra ortaya çıxdı. Bu vəziyyətdən yararlana bilinmədiyi üçün mühasirəyə hələ üç ay davam edilməli oldu[112]. Bundan sonra qabarma və çəkilmələrdən faydalanmaq istəyən farslar bərzəx üzərindən irəliləyərək şəhərə yarımada dərinliyindən hücum etməyə çalışdılar. Qabarma və çəkilmə ilə dəniz o qədər çəkilmişdi ki, ərazi bataqlığa çevrilmişdi[112]. Yarımadanın daxilinə doğru irəliləyərək şəhəri mühasirəyə alacaqdılar. Lakin qabarma və çəkilmələr misli görünməmiş sürətlə artdığı üçün, bunun üçün getməli olduqları məsafənin yarısından çoxunu keçəndə çoxları boğuldu və sağ qalanlar kiçik qayıqlarda Potideyalılər tərəfindən hücuma məruz qalaraq öldürüldü[113]. Şəhəri almaq ümidi qalmayınca general Artabazis mühasirəni qaldırdı və qalan ordusu ilə Mardoninin əsas düşərgəsinə qayıtdı[114].

Olintusun mühasirəsi[redaktə | əsas redaktə]

Potideyanın mühasirəsi davam edərkən, general Artabazis, eyni zamanda fars zülmünə qarşı baş qaldıran Halkdikinin başqa bir şəhəri olan Olintusu mühasirəyə almağa qərar verdi[115] . Tunc dövründə tərk edilmiş şəhər Makedoniyadan sürgün edilmiş Bottiayen qəbiləsi tərəfindən məskunlaşmışdı[115]. Yaşayış məntəqəsi ələ keçirildi və müdafiəçilər bir gölün kənarına aparılaraq, boğazları kəsilərək öldürüldü. Daha sonra şəhər Halkdikiyə geri verildi. Beləliklə Bottiayen qəbiləsi yox edilmiş oldu[115].

Plateya və Mikale (e.ə 479-cu ilin iyunu)[redaktə | əsas redaktə]

Yunan İttifaqının yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Xüsusilə Mikale döyüşü Egey dənizi və Qərbi Anadoludan 31 şəhər dövlətin Yunan İttifaqında iştirakını təmin etdi. Başda Samos, XiosLesbos olmaq üzərə, eləcə də digər Egey adaları və bəzi İon şəhərləri İttifaqa qoşuldu[94].

Plateya və Mikale döyüşləri ilə Yunanıstana ikinci Əhəməni hücumu sona çatdı. I Kserksin Yunanıstanda artıq bir ordusu yox idi və Egey dənizindəki donanması da məhv edilmişdi. Ancaq Yunanıstan üçün gələcəkdə yeni bir fars hücumu təhlükəsi tamamilə aradan qaldırılmadı. Yunan şəhər-dövlətləri bu narahatlığı uzun müddət yaşasalar da, Yunanıstanın işğalına dair fars qətiyyəti zaman keçdikcə zəiflədi və azaldı[116].

Bir çox cəhətdən Mikale döyüşü Yunan-İran müharibələrində yeni bir dövrün başlanğıcı idi. Bu tarixdən etibarən yunanlar hücum edən tərəf olacaqdı[117] . Plateya döyüşündə hücum edən tərəf yunanladı. Ancaq bu döyüş Yunanıstan ərazisində baş verdi. Lakin Mikale döyüşü Egey sahillərində baş verdi,Yunanıstandan xaricdəki yunan qüvvələrinin hücumudur.

Sestosun mühasirəsi[redaktə | əsas redaktə]

Kipr[redaktə | əsas redaktə]

Mövcud Yunan İttifaqının şərtləri əsasında, e.ə. 478-ci ildə naməlum sayda əsgər daşıyan 20 Peloponnes və 30 Afina gəmisindən ibarət bir donanma General Pavsaninin baş komandanlığı altında hərəkətə keçdi[118]. Fukididin sözlərinə görə, bu donanma Kiprə yola düşdü və "adanın daha böyük bir hissəsini nəzarətdə saxladı"[119]. Lakin Fukididin bununla nə demək istədiyi bəlli deyil. Bu görüşə görə bu səfər əsasən Kiprdəki Fars qarnizonunu qaldırmaq və mümkün qədər müharibə qənimətlərini ələ keçirmək idi[120]. Yunan qüvvələrinin adanı ələ keçirmək cəhdi barədə hər hansı bir mənbə yoxdur. Qısa müddət sonra onsuzda Bizantiona yollandılar. E.ə.478-ci ildə Afina dəniz ittifaqı tərəfindən adaya yürüş təşkil edilmişdi. Bu səfərdə adada yunan qarnizonunun olmadığı görüldü.Oldusa belə qısa müddət əezində çıxarılmışdır.

Bizantion[redaktə | əsas redaktə]

Yunan donanması Bizantiona çatdıqdan sonra, e.ə. 478-ci ildə[121] mühasirədən sonra şəhəri ələ keçirdilər[119]. Sestos və Bizantionun fəthi Yunanları Asiyanı Avropaya bağlayan bu iki vacib boğaz üzərində nəzarəti təmin etdi və ticarət sahələrini Qara dənizə qədər genişləndirmək imkanı verdi[118].

Bu gün Bizantionda baş verənlər dəqiq bilinmir[118] . Fukidid çox az məlumat verdi. Sonrakı tarixçilər isə bir çox qorxunc göstərişlər verirlər. Bütün təkəbbürlü və özbaşınalığı ilə (Fukidid bunu "zorbalıq" adlandırır) General Pausaniyas bir çox müttəfiqinin reaksiyasına səbəb oldu. Pausaniyas ətrafında çevrilən bu hadisələr, AfinaSparta arasındakı Bizantion şəhəri üzərində mübahisədən ibarət idi. Afinalı tarixçinin anlatdıqlarını izləyən digər Yunan yazıçılarının[122][123] verdiyi məlumatlarda, Bizantia üzərində nəzarəti saxlamaq üçün, Afinanın istifadə etdiyi bəhanələr olaraq görülməsi təklif olunur. Bu vəziyyətdə Pausaniyasın e.ə 476 və 469 illəri arasında fars gücündən dəstək alaraq daha 7 il ərzində şəhəri nəzarəti altında saxdığı iddia edilə bilər[124]. Fukididin Pausaniyası dəstək üçün I Kserksə məktub göndərdiyi və ondan müsbət cavab aldığını iddia edilir. Fukididin dediyinə görə, İon şəhərləri və başqaları Afinanın hərəkata başçılıq etməsini istədilər və Afina da komandanlığı öz üzərinə götürdü[125]. Bununla birlikdə, Pausaniyasın şəhəri zalımlıqla idarə etməsi,ələ keçirilən çox sayda əsr arasında fars soylularının və I Kserksın qohumlarının olmasıda iddia edilir[121]. Sparta bu gedişatı öyrənincə və general Pausaniyanı görəvindən geri aldılar. General daha sonra düşmənlə iş birliyində günahlandırılaraq həbs edildi. Nəhayət bəraət qazansada, nüfuzu korlandı. Yenidən general təyin olunmadı[125].

Bu vaxt Sparta general Dorkisi komandanlığı müttəfiq qüvvələrdən geri almaq üçün Bizantiona göndərdi. Ancaq Müttəfiq qüvvələrin artıq Sparta rəhbərliyini qəbul etmək istəmədiyini görərək ölkəsinə qayıtdı[125]. İdarəçiliyin Afinanın əlində qalması nəticəsində Bizantion Afina dəniz ittifaqının ilk üzvlərindən biri oldu. E.ə. 420-ci illərin ortalarında Afina Bizantionun ticarətini məhdudlaşdırmağa və öz ticarət maraqları istiqamətində istiqamətləndirməyə başlamışdı[126].

Taktik təhlil[redaktə | əsas redaktə]

Strateji təhlil[redaktə | əsas redaktə]

Əhəmiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Şübhəsiz ki, Yunanistana ikinci Fars hücumu Yunan tarixinin ən əhəmiyyətli hadisələrdən biridir. Bir çox Qərb tarixçiləri bunu Avropa tarixində çox vacib bir hadisə kimi göstərirlər. Müharibə "Şərq" və "Qərb" arasında bir çatışma olaraq verilir[127][128][129][130]. Yunanıstanın "Şərqli" güc tərəfindən işğal ediləcəyi təqdirdə,"Qərb Sivilizasiyası" nın inkişaf etmək imkanının olmayacağı iddia edilir[131] . Bu yanaşma şişirdilmiş ola bilər. Tarixin "olsaydı belə olardı" təhlil edilməyəcəyi aydındır. Ancaq tarixən bunlar vacib hadisələrdir[132].

Hərbi olaraq, İkinci Fars səfərində taktiki və strateji bir yenilik yox idi[133] . Fermopil tez-tez torpaqların hərbi gücünün bir hissəsi kimi istifadə edilməsinə uyğun bir nümunə kimi istifadə edilmişdi[134]. Femistoklun hiylələri də müharibədəki "düşməni" yanıltmaq üçün yaxşı bir nümunə hesab edilirdi. Əhəməni imperiyasının bütün hərbi əməliyyatlara ən əhəmiyyətli təsiri, xüsusilə,Marafon döyüşündə ağır zirehli hoplitlərə, üstün bir döyüş gücünə qarşı yüngül fars piyada qoşununun olması idi. Bu həqiqət gec də olsa, Fars hərbi idarələri tərəfindən görüldü və Yunan muzdluları sonradan Fars ordularına cəlb edildi[135].

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 3 Shahbazi 2012, səh. 129.
  2. 1 2 3 de Souza, p. 41 Sitat səhvi: Xətalı <ref> etiketi; "souza" adı bir neçə dəfə müxtəlif məzmunla verilib
  3. 1 2 3 Holland, p. 237 Sitat səhvi: Xətalı <ref> etiketi; "h237" adı bir neçə dəfə müxtəlif məzmunla verilib
  4. 1 2 3 "languages.siu.edu" (ingilis). 2019-11-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
  5. Cicero, On the Laws I, 5
  6. 1 2 3 Holland, Sh.: xvi - xvii.
  7. "Thucydides, History of the Peloponnesian War, e.g" (ingilis). 2019-11-15 tarixində I, 22 orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.. []
  8. 1 2 Finley, Sh.: 15.
  9. Holland, Sh.: xxiv.
  10. David Pipes. "Herodotus, Father of History, Father of Lies". 2019-11-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
  11. 1 2 Holland, Sh.: 377.
  12. Fehling, Sh.: 1 - 277.
  13. Diodorus Siculus. "Bibliotheca Historica" (ingilis). 2019-11-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
  14. Herodot. "Dipnot" (ingilis). 2019-11-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
  15. Suna Doğaner, anadolu'nun 200 Yılılık İşgali Dönemi Sh.: 19
  16. 1 2 Holland, Sh.: 47 - 55
  17. 1 2 Holland, Sh.: 203
  18. Herodot. (ingilis) http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0126:book%3D5:chapter%3D105:section%3D2 (#bare_url_missing_title). 2019-11-15 tarixində Herodot, 5.105.2 orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
  19. 1 2 Holland, Sh.: 171 - 178
  20. Herodot. (ingilis) http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0126:book%3D5:chapter%3D105:section%3D2 (#bare_url_missing_title). 2019-11-15 tarixində Herodot, 6.44.1 orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
  21. 1 2 3 Holland, Sh.: 178 - 179
  22. Herodot. (ingilis) http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0126:book%3D5:chapter%3D105:section%3D2 (#bare_url_missing_title). 2019-11-15 tarixində Herodot, 6.94.2 orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
  23. Herodot. (ingilis) http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0126:book%3D5:chapter%3D105:section%3D2 (#bare_url_missing_title). 2019-11-15 tarixində Herodot, 6.96 orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
  24. Herodot. (ingilis) http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0126:book%3D5:chapter%3D105:section%3D2 (#bare_url_missing_title). 2019-11-15 tarixində Herodot, 6.116.1 orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-15.
  25. Holland, Sh.: 206 - 207
  26. 1 2 Holland, Sh.: 208 - 211
  27. 1 2 3 4 Lazenby, Sh.: 23 - 29
  28. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; L256 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  29. The Early Achaemenid Persian Army
  30. Holland, Sh.: 196
  31. Farrokh, Sh.: 76
  32. Herodot, 7.86.1 - 2
  33. 1 2 3 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; bxvii adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  34. 1 2 Belkan Ağar, Sh.: 2
  35. 1 2 B. Strauss, Sh.: xviii
  36. B. Strauss, Sh.: xix
  37. 1 2 3 Lazenby, Sh.: 34–37 Sitat səhvi: Xətalı <ref> etiketi; "L34" adı bir neçə dəfə müxtəlif məzmunla verilib
  38. Holland, Sh.: 320–326
  39. 1 2 Herodot. (ingilis) http://www.perseus.tufts.edu/hopper/invalidquery.jsp?doc=null: (#bare_url_missing_title). 2019-11-26 tarixində Herodot, 7.61 - 80 orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-26.
  40. Belkan Ağar, Sh.: 28
  41. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; b29 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  42. Herodotus, A. D. Godley, Ed. "The Histories" (ingilis). 2019-11-17 tarixində Herodot, 7.89.1 - 3 orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-17.
  43. Jack Cassin-Scott, The Greek and Persian Wars 500-323 BC Sh.: 10
  44. Herodot, 7.22 - 23
  45. 1 2 Holland, Sh.: 213 - 214
  46. Herodot, 7.7
  47. Plutarch, Themistocles, 4
  48. 1 2 John Thorley, Athenian Democracy Sh.: 62
  49. Holland, Sh.: 219 - 222.
  50. The Greco-Persian Wars Historyworld
  51. Herodot, 7.26.1
  52. W. M. Ramsay The Historical Geography of Asia Minor Sh.: 41
  53. 1 2 Herodot, 7.32
  54. 1 2 Herodot. (ingilis) http://www.perseus.tufts.edu/hopper/invalidquery.jsp?doc=Perseus:text:1999.01.0126:book=7:chapter=37:section=1%20Herodot,%207.37.1 (#bare_url_missing_title). 2019-11-26 tarixində Herodot, 7.37.1 orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-26.
  55. 1 2 Herodot, 7.36.1
  56. Herodot, 7.36.4 - 5
  57. 1 2 Suna Doğaner, Sh.: 24
  58. Herodot, 7.186.1
  59. 1 2 Ctesias, Persica
  60. Herodot, 8.115.1 - 4
  61. Herodot, 7.59.2
  62. Herodot, 7.186.2
  63. Grote, ch. 38
  64. 1 2 Maurice (1930)
  65. Delbrück (1920)
  66. Warry (1998)
  67. Engels (1978)
  68. Scott (1915)
  69. von Fischer
  70. Cohen, Sh.: 164
  71. W. W. Tarn (1908)
  72. Ernst Obst (1914)
  73. Papademetriou (2005)
  74. Sekunda & Chew (1992)
  75. Munro (1929)
  76. Lazenby, Sh.: 90
  77. "THE SIZE OF THE PERSIAN ARMY" (ingilis). 2019-11-26 tarixində The size of the Persian Army orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-26.
  78. Holland, Sh.: 394
  79. Herodot, 7.97
  80. Aeschylus, The Persians
  81. Diodorus Siculus XI, 3
  82. Lysias II, 27
  83. Isocrates, Oration VII, 49
  84. Isocrates, Oration IV, 93
  85. Ephorus, Universal History
  86. Plato, Laws III, 699
  87. Köster (1934)
  88. Holland, Sh.: 320
  89. 1 2 Lazenby, Sh.: 93 - 94
  90. Green, Sh.: 61
  91. Burn, Sh.: 331
  92. Holland, Sh.: 217 - 223
  93. Herodotus. "The Histories A. D. Godley, Ed" (ingilis). 2019-10-31 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-31. (#invisible_char)
  94. 1 2 Fine, Sh.: 332
  95. Holland, Sh.: 226
  96. 1 2 Holland, Sh.: 225
  97. Holland, Sh.: 263
  98. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; h168 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  99. A. D. Godley, Ed. "Herodotus, The Histories" (ingilis). 2019-11-17 tarixində Herodot, 7.55.1 orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019- 11-17.
  100. Joseph Cummins, Why Some Wars Never End Sh.: 20
  101. George Grote, A History of Greece Sh.: 206
  102. A. D. Godley, Ed. "Herodotus, The Histories" (ingilis). 2019-11-17 tarixində Herodot, 7.100.1 orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019- 11-17.
  103. Holland, 248 - 249
  104. A. D. Godley, Ed. "Herodotus, The Histories" (ingilis). 2019-11-17 tarixində [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D7%3Achapter%3D55%3Asection%3D1 Herodot, 7.173.3 orijinalından] (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019- 11-17. (#invisible_char)
  105. 1 2 Herodot, 7.173.4
  106. 1 2 Herodot, 7.174.1
  107. Holland Sh.: 255 - 257
  108. A. D. Godley, Ed. "Herodotus, The Histories" (ingilis). 2019-11-17 tarixində [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D7%3Achapter%3D55%3Asection%3D1 Herodot, 7.175.1 orijinalından] (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019- 11-17. (#invisible_char)
  109. A. D. Godley, Ed. "Herodotus, The Histories" (ingilis). 2019-11-17 tarixində [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D7%3Achapter%3D55%3Asection%3D1 Herodot, 8.40.2 orijinalından] (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019- 11-17. (#invisible_char)
  110. 1 2 Herodot, 8.126.1 - 3
  111. A. D. Godley, Ed. "Herodotus, The Histories" (ingilis). 2019-11-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-17.
  112. 1 2 Herodot, 8.123.1
  113. A. D. Godley, Ed. "Herodotus, The Histories" (ingilis). 2019-11-17 tarixində Herodot, 8.129.2 orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-17.
  114. A. D. Godley, Ed. "Herodotus, The Histories" (ingilis). 2019-11-17 tarixində Herodot, 8.129.3 orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-17.
  115. 1 2 3 Herodot, 8.127
  116. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; h358 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  117. Lazenby, Sh.: 247
  118. 1 2 3 Fine, Sh.: 331
  119. 1 2 Thomas Hobbes, Ed. "Thucydides, History of the Peloponnesian War" (ingilis). 2019-11-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-26.
  120. Sealey, Sh.: 242
  121. 1 2 Murat Arslan. "Pausanias'ın Byzantion Hakimiyeti ve Komplo Teorisi" (PDF) (türk). 2019-11-26 tarixində 53 orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-26.
  122. Muzaffer Demir Sh.: 6
  123. Cornelius Neposun anlatımı üçün baxın"Aristides ve Pausanias" (PDF) (türk). 2019-11-26 tarixində Aristides ve Pausanias orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-26.
  124. Muzaffer Demir. (türk) Pausanias'%20Actions%20in%20Byzantion%20After%20the%20Victory%20at%20Plataea http://akademik.mu.edu.tr/data/06020000/resim/file/02-06%20muzaffer%20demir.pdf%20Pausanias'%20Actions%20in%20Byzantion%20After%20the%20Victory%20at%20Plataea (#bare_url_missing_title). 2019-11-26 tarixində Pausanias' Actions in Byzantion After the Victory at Plataea orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-26.
  125. 1 2 3 Murat Arslan. İstanbul'un%20Antikçağ%20Tarihi' "İstanbul'un Antikçağ Tarihi" (türk). 2019-11-26 tarixində İstanbul'un Antikçağ Tarihi orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-26.
  126. Murat Arslan, İstanbul'un Antikçağ Tarihi, Sh.: 11
  127. BBC. "İn Our time 20 years" (ingilis). 2019-11-26 tarixində BBC orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-26.
  128. Hanson, Carnage and Culture: Landmark Battles in the Rise of Western Power
  129. Strauss, Sh.: 1 - 294
  130. Holland, Sh.: xvii - xix
  131. Holland, Sh.: xvii - xix
  132. Holland, Sh.: xvi
  133. Lazenby, Sh.: 257 - 258
  134. Eikenberry (1996)
  135. Xenophon. "Anabasis" (ingilis). 2019-11-26 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-26.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Antik mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

* Tarixlər (ing.)
* Herodot Tarix
  • DiodorBiblioteca Historica
  • Ktesi – Persica

Günümüzə aid mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

  • Tom Holland, 'Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West Abacus (2006)
  • Peter Green, The Greco-Persian Wars University of California Press (1996)
  • J. F. Lazenby, The Defence of Greece 490–479 BC. Aris & Phillips Ltd. (19936)
  • George Grote, A History of Greece: Part II
  • Moses Finley, Thucydides – History of the Peloponnesian War (İngilizce çeviri Rex Warner). Penguin
  • D. Fehling, Herodotus and His "Sources": Citation, Invention, and Narrative Art
  • A. R. Burn, Persia and the Greeks in The Cambridge History of Iran, Volume 2: The Median and Achaemenid Periods, Ilya Gershevitch, ed. Cambridge University Press. (1985)
  • J. A. R. Munro, Cambridge Ancient History vol. IV (1929)
  • D. W. Engels, Alexander the Great and the Logistics of the Macedonian Army Berkeley/Los Angeles/London
  • F. Maurice, The size of the army of Xerxes in the invasion of Greece 480 BC. Journal of Hellenic Studies (1930)
  • Barry S. Strauss, The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece—and Western Civilization New York: Simon and Schuster (2004)
  • Hans Delbrück, History of the Art of War. University of Nebraska Press. Reprint (1920)

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]


Sitat səhvi: <ref> tags exist for a group named "not", but no corresponding <references group="not"/> tag was found, or a closing </ref> is missing