Məzmuna keç

Yuqoslaviya və Qoşulmama Hərəkatı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Qoşulmama Hərəkatının birinci zirvə toplantısı, Belqrad

Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikası Qoşulmama Hərəkatının təsisçi üzvlərindən biri idi. Bu beynəlxalq təşkilat Soyuq müharibə dövründə dövlətlərin həm Şərq, həm də Qərb blokundan asılı olmadan müstəqilliklərini qorumaq məqsədilə yaradılmışdı. Yuqoslaviyanın paytaxtı Belqrad 1961-ci ilin sentyabrında birinci zirvə toplantısına, 1989-cu ilin sentyabrında isə doqquzuncu zirvə toplantısına ev sahibliyi etmişdir.

Qoşulmama siyasəti Yuqoslaviyanın Soyuq müharibə dövrü xarici siyasətinin və ideologiyasının əsas sütunlarından biri idi.[1] Yuqoslaviya Avropada Şərq blokundan kənarda yerləşən yeganə sosialist dövlət idi və eyni zamanda Qərbi Avropa ilə güclü iqtisadi əlaqələrə malik idi. Buna görə də ölkə ABŞ, Sovet İttifaqı və Çin arasında ehtiyatlı balanslaşdırma və bərabər məsafə siyasəti yürüdürdü.[2] Bu mövqe və fəal çoxtərəfli qoşulmama diplomatiyası ölkənin siyasi müstəqilliyini qorumağın kollektiv təminatı kimi qiymətləndirilirdi.[3]

Qoşulmama Hərəkatı Yuqoslaviyaya əlavə diplomatik çeviklik də qazandırmışdı. Bu vəziyyət, siyasəti böyük dövlətlərin təsiri ilə daha çox məhdudlaşdırılan Finlandiya kimi neytral dövlətlərdən fərqlənirdi; bu fenomen tez-tez finlandizasiya adlandırılır.[4] Yuqoslaviyanın Qoşulmama Hərəkatındakı liderliyi ona Soyuq müharibə diplomatiyasında qeyri-mütənasib dərəcədə böyük təsir qazandırmışdı. Bu, ölkənin nisbətən kiçik əhali, iqtisadi və hərbi gücünə baxmayaraq beynəlxalq nüfuzunu artırmışdı. Bəzi müəlliflər Yuqoslaviyanı Soyuq müharibənin müəyyən mərhələlərində xüsusilə Qlobal Cənub məsələlərində “üçüncü diplomatik güc” kimi təsvir etmişlər.[5]

Soyuq müharibənin başa çatması və ardınca Yuqoslaviyanın dağılması Qoşulmama Hərəkatının gələcəyi ilə bağlı suallar yaratdı. Buna baxmayaraq, təşkilatın davamlılığı həmin dövrdə İndoneziyanın praqmatik rəhbərliyi sayəsində qorundu.[6]

Bu gün Belqrad və keçmiş Yuqoslaviya ərazilərindəki arxivlər Soyuq müharibə tarixçiləri üçün mühüm mənbələr hesab olunur. Yuqoslav diplomatları və kəşfiyyat xidmətlərinin topladıqları geniş sənədlər həmin dövr haqqında unikal məlumatlar təqdim edir.[7]

Tarixi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1948-ci ildən sonrakı Yuqoslaviya konteksti

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Hindistanın Baş naziri Cəvahirləl Nehru 1955-ci ildə Yuqoslaviyada
Efiopiya imperatoru Hayle Selassie və Yuqoslaviya prezidenti İosip Broz Tito, Belqrad, 1963

İkinci dünya müharibəsi zamanı Yuqoslaviya partizanları ölkəni Sovet Qırmızı Ordusu və Qərb müttəfiqlərinin minimal yardımı ilə azad etmişdilər. Bu vəziyyət yeni kommunist rəhbərlikdə belə bir fikir formalaşdırdı ki, onlar Şərqi Avropadakı digər dövlətlərdən fərqli olaraq daha müstəqil sosialist yol seçmək hüququna malikdirlər. Regiondakı digər kommunist partiyalarından fərqli olaraq Yuqoslaviya Kommunist Partiyası yerli orduya, polisə və müxtəlif Yuqoslaviya xalqları arasında yüksək legitimliyə arxalana bilirdi.

Yuqoslaviya özünü SSRİ-nin peyki deyil, tərəfdaşı hesab edirdi və bir çox hallarda Moskvanın siyasətindən daha müstəqil daxili və xarici siyasət yürüdürdü. Bu, xüsusilə Triyestin Azad Ərazisi, Balkan Federasiyası, Yunanıstan vətəndaş müharibəsi, Karintiyada Avstriya-Sloveniya münaqişəsi və Albaniya Milli Azadlıq Hərəkatı ilə münasibətlər məsələsində özünü göstərirdi.

Belqradın müstəqil siyasəti Moskva ilə münasibətləri gərginləşdirdi və nəticədə 1948-ci ildə Tito-Stalin parçalanması baş verdi. Bununla da Yuqoslaviya Şərq blokundan təcrid olundu və xarici siyasətini yenidən müəyyənləşdirməyə məcbur qaldı.

Ölkə əvvəlcə Qərb blokuna yaxınlaşdı və 1953-cü ildə NATO üzvləri olan Yunanıstan krallığı və Türkiyə ilə Balkan Paktını imzaladı. Lakin İosif Stalinin ölümündən sonra SSRİ ilə münasibətlər müəyyən qədər yaxşılaşdı. Yuqoslaviya 1956-cı ildə SSRİ-nin Macarıstana müdaxiləsini şifahi şəkildə dəstəklədi, lakin sonradan 1968-ci ildə Varşava Müqaviləsi Təşkilatının Çexoslovakiyaya müdaxiləsinə qarşı çıxdı.

1955-ci il Belqrad bəyannaməsi Yuqoslaviyanın Balkan Paktından asılılığını azaltdı və pakt sonradan fəaliyyətini dayandırdı. Ölkə yeni qazandığı müstəqilliyi qorumaq üçün Finlandiya kimi neytral Avropa dövlətləri ilə münasibətlər qurdu və 1955-ci ildə yaradılmış Varşava Müqaviləsi Təşkilatına qoşulmadı.

Lakin dərin şəkildə parçalanmış Avropada təcriddən qaçmaq üçün Yuqoslaviya keçmiş müstəmləkələr və mandat əraziləri arasında yeni müttəfiqlər axtarmağa başladı.[8] Yuqoslaviya Süveyş böhranı zamanı Misiri dəstəklədi. Misir sonradan Qoşulmama Hərəkatının təsisçi üzvlərindən biri oldu. Yuqoslaviya eyni zamanda BMT Təhlükəsizlik Şurasında paralel fəaliyyət göstərdikləri dövrdən etibarən Hindistanla münasibətlərini inkişaf etdirdi.[9]

İdeologiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]
1961-ci il konfransının xatirəsinə ucaldılmış abelisk, Belqrad

Hərəkatın əsas üzvləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Yuqoslaviya Soyuq müharibə dövründə hər iki blokdan bərabər məsafədə dayanma siyasətinin tərəfdarı idi və dolayı yolla hərəkatın bəzi üzvlərinin həqiqi qeyri-blok statusunu sual altına alırdı. Ölkə üzv dövlətlər arasında bir çox məsələlərdə mötədil yanaşmanın əsas müdafiəçisi idi və daim supergüclərin rəhbərlik etdiyi ittifaqlara qoşulmamağın əhəmiyyətini vurğulayırdı.[10]

Belqrad yaxın sovet müttəfiqi olan Kubanın, eləcə də Vyetnam, Cənubi Yəmən, Efiopiya və Anqola kimi özlərini “tərəqqipərvər” adlandıran digər üzvlərin hərəkatı Şərq blokuna yaxınlaşdırmağa çalışdığından ehtiyat edirdi. Bu yanaşma Leninin Afrika və Asiyadakı müstəmləkə xalqlarının müstəqillik mübarizəsi ilə sovet sosializmi arasında təbii maraq birliyinin mövcudluğu tezisinə əsaslanırdı.[11]

1970-ci illərin sonlarında konfransın ilk dəfə Latın Amerikasında keçirilməsi planlaşdırılırdı; çünki toplantı artıq bir dəfə Avropada, bir dəfə Asiyada və üç dəfə Afrikada təşkil olunmuşdu.[11] Görüş üçün ilkin seçim kimi Peru nəzərdə tutulurdu, lakin prezident Xuan Velasko Alvaradonun devrilməsindən sonra bu ideyadan imtina edildi.[11] Yuqoslaviya Hindistanla birlikdə Havana konfransının yekun bəyannaməsinin birtərəfli sovetyönlü xarakter daşıdığını düşünərək ona çoxsaylı dəyişikliklər təklif etdi və nəticədə sənədin məzmununun dəyişdirilməsinə nail oldu.[11] Kuba, İran və İraq kimi hərəkatın daha radikal qanadına aid edilən dövlətlərin 1989-cu ildəki Belqrad konfransında iştirak etməməsi daha balanslı yekun sənədin qəbul edilməsinə səbəb oldu.[6]

Qoşulmama siyasətinin Avropa və Aralıq dənizi elementi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Belqradda keçirilən ilk Qoşulmama Zirvə Toplantısında 25 nümayəndə heyəti iştirak etmişdi. Bunlara Yuqoslaviya, Kipr, Əlcəzair, Birləşmiş Ərəb Respublikası, Livan, Mərakeş və Tunis kimi Avropa və ya Aralıq dənizi regionuna aid dövlətlər daxil idi. Yuqoslav diplomatiyası yalnız Asiya-Afrika yönümlü təşəbbüslərə müəyyən etimadsızlıqla yanaşırdı. Belqrad belə təşəbbüsləri Sovet İttifaqı və özlərini tərəqqipərvər adlandıran dövlətlərin Yuqoslaviyanın və Aralıq dənizi ölkələrinin “bloklara qoşulmayan” dövlətlər içindəki yerini zəiflətmək cəhdi kimi qiymətləndirirdi.

Yuqoslaviya Avropadakı digər neytral və qoşulmayan dövlətlərlə Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Müşavirəsi (ATƏM) çərçivəsində əməkdaşlıq edir və Helsinki Yekun Aktının nəticələrinin qorunmasına çalışırdı.[12] Bu çərçivədə Yuqoslaviya Avstriya və Finlandiya ilə bloklar arasında vasitəçilik sahəsində əməkdaşlıq etmiş, 1977-ci ildə Belqradda ikinci ATƏM sammitini təşkil etmiş və milli azlıqların müdafiəsi ilə bağlı layihələr irəli sürmüşdür. Bu layihələr sonradan ATƏTin azlıqların hüquqları ilə bağlı müddəalarının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir.[8]

Yuqoslaviyanın xarici işlər naziri Miloş Miniç bildirmişdi ki, “Yuqoslaviya Avropa, Aralıq dənizi, qoşulmayan və inkişaf etməkdə olan bir dövlətdir”.[13] Prezident Tito digər qoşulmayan ölkələrə səfərləri zamanı Aralıq dənizinin sülh zonasına çevrilməsinin vacibliyini vurğulayırdı.[14]

Yuqoslaviya bəzən özünün ehtimal olunan avrosentrizminə görə müstəmləkəçilikdən azadlıq hərəkatlarına ehtiyatlı dəstək verməkdə tənqid olunurdu. Belqrad yalnız Əlcəzair Milli Azadlıq Cəbhəsinə ciddi maddi və logistika yardımı göstərmişdi.[2] Bununla yanaşı, Yuqoslaviya fəaliyyətini əsasən Dekolonizasiya üzrə Xüsusi Komitə çərçivəsində cəmləşdirmişdi. Ölkə komitənin 17 ilkin üzvündən biri idi və Yuqoslaviya nümayəndəsi Mişa Paviçeviç komitəni Birləşmiş Krallıqa müstəmləkələrinə müstəqillik verilməsini sürətləndirmək üçün tövsiyələr hazırlamağa çağırmışdı.[2]

Ölkə hesab edirdi ki, onun Avstriya-Macarıstan və Osmanlı imperiyası dövründə yaşadığı xarici hökmranlıq təcrübəsi, inkişaf problemləri və mürəkkəb çoxmillətli federal quruluşu yeni müstəqillik qazanmış postkolonial dövlətlərin təcrübələrinə bənzəyir.

Mədəni və elmi əməkdaşlıq

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Media

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Qoşulmayan Xəbər Agentlikləri Birliyi — sonradan yaradılmış NAM News Networkun sələfi — 1975-ci ilin yanvarında Yuqoslaviyanın Tanyuq agentliyinin digər ölkələrdən gələn xəbərləri ingilis dili, fransız dili və ispan dilində yayımlamağa başlaması ilə yaradılmışdır.[2]

Yerli hakimiyyət orqanları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Yuqoslaviya bələdiyyələri praktiki olaraq 1950-ci illərdən etibarən beynəlxalq əməkdaşlıq fəaliyyəti ilə məşğul olsalar da, onların xarici əlaqələr qurmaq hüququ yalnız Yuqoslaviya Konstitusiyası (1974) ilə konstitusion təminat aldı. Bu, bəzi Qərb ölkələrində, məsələn Belçikada, analoji müddəaların qəbulundan təxminən iki onillik əvvəl baş vermişdi.[15]

1957-ci ildə Beynəlxalq Yerli Hakimiyyət Orqanları İttifaqının Haaqada keçirilən konqresində Yuqoslaviya nümayəndələri Afrika və Asiya ölkələrinin nümayəndələri ilə birlikdə çıxış edərək təşkilatın rəhbər orqanının öz varislərini təyin etməsi praktikasına etiraz etdilər. Onların fikrincə, bu sistem Qlobal Şimalın üstünlüyünü qoruyurdu.[15] 1959-cu ildə Yuqoslaviya nümayəndələri Ümumhindistan Yerli Hakimiyyət Orqanları Federasiyasını Yuqoslaviyaya səfərə dəvət etdilər.[15]

1969-cu ilin sonuna qədər Yuqoslaviyanın 60 şəhəri 20 ölkədən olan 150 şəhərlə rəsmi əlaqələr qurmuşdu.[15] Yuqoslaviya Şəhərlərinin Daimi Konfransı həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə qoşulmayan dövlətlərlə əməkdaşlığı fəal şəkildə təşviq edirdi.[15] Bu təşkilat eyni zamanda həm Beynəlxalq Yerli Hakimiyyət Orqanları İttifaqında, həm də Dünya Əkiz Şəhərlər Federasiyası — Birləşmiş Şəhərlər Təşkilatı (Fédération mondiale des villes jumelées—United Towns Organisation) daxilində iştirak edir və Şərq-Qərb, həmçinin Şimal-Cənub əməkdaşlığını müdafiə edirdi.[15]

1977-ci ilə qədər Üçüncü dünya ölkələrinin yerli hakimiyyətləri ilə bağlanmış 16 sazişdən 8-i Serbiya, 5-i Xorvatiya, 1-i Sloveniya, 1-i Bosniya və Herseqovina, 1-i isə Makedoniya bələdiyyələrinə aid idi.[15] 1982-ci ilə qədər Yuqoslaviya bələdiyyələri qoşulmayan və inkişaf etməkdə olan dövlətlərin bələdiyyələri ilə 33 saziş bağlamışdı; bunların 22-si Serbiya, 5-i Xorvatiya, 4-ü Sloveniya, 1-i Bosniya və Herseqovina, 1-i isə Makedoniya tərəfindən imzalanmışdı.[15] Həmin dövrdə Yuqoslaviya bələdiyyələrinin ümumilikdə 343 beynəlxalq əməkdaşlıq sazişi mövcud idi. Bu göstəricidə Xorvatiya 86, Sloveniya isə 81 sazişlə ön sıralarda idi; qonşu dövlətlərlə isə ümumilikdə 154 saziş imzalanmışdı.[15] Ümumilikdə beynəlxalq əməkdaşlığın böyük hissəsi Serbiya, Xorvatiya və Sloveniya bələdiyyələri tərəfindən həyata keçirilirdi və qoşulmayan dünya ilə əməkdaşlıqda Serbiya öndə gedirdi.[15]

İqtisadi əməkdaşlıq

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Qoşulmayan ölkələrdə həyata keçirilmiş mühüm Yuqoslaviya layihələri

Yuqoslaviyanın dağılmasından sonrakı inkişaflar

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Soyuq müharibənin və Yuqoslaviya müharibələrinin sona çatmasından sonra Yuqoslaviyanın altı varis dövləti Qoşulmama Hərəkatına müxtəlif səviyyələrdə maraq göstərmişdir. Hazırda onların dördü — Bosniya və Herseqovina, Xorvatiya, Monteneqro və Serbiya — NAM-da müşahidəçi statusuna malikdir. Onların heç biri tamhüquqlu üzv deyil və Bosniya və Herseqovinanın 1995-ci ildə üzvlük müraciəti rədd edilmişdir.[22]

Yuqoslaviya Federativ Respublikası (Serbiya və Monteneqro) özünü keçmiş Yuqloslaviya Sosialist Federativ Respublikasının yeganə hüquqi varisi hesab edir və beynəlxalq təşkilatlarda avtomatik üzvlük hüququna malik olduğunu iddia edirdi. Bu iddia BMT Təhlükəsizlik Şurasının 777 saylı qətnaməsi ilə mübahisələndirildi və 1992-ci ildə ölkənin üzvlüyü rəsmi şəkildə ləğv edilmədən dayandırıldı.[22] 2001-ci ildə Koordinasiya Bürosunda və həmin ilin Nazirlər Toplantısında Yuqoslaviya Federativ Respublikası müşahidəçi dövlət kimi tanındı.[22] Dövlət 2003-cü ildə Serbiya və Monteneqro adlandırıldı və 2006-cı ildə parçalandı; nəticədə həm Serbiya, həm də Monteneqro müşahidəçi statusunu saxladı.

2023 (2023) tarixinə olan məlumata əsasən, etibarilə Xorvatiya, Monteneqro, Şimali Makedoniya və Sloveniya NATO üzvüdür; Bosniya və Herseqovina rəsmi namizəd ölkədir, Serbiya isə özünü hərbi baxımdan neytral dövlət elan edir. Xorvatiya və Sloveniya Avropa İttifaqının üzvləridir, digər dövlətlər isə namizəd statusundadır. Daha əvvəl NAM üzvü olmuş Avropa dövlətləri — Kipr və Malta — Avropa İttifaqına qoşulduqdan sonra hərəkatı tərk etmişdilər.

2008-ci ildən etibarən Kosovo birtərəfli qaydada müstəqilliyini elan etmişdir. 2023 (2023) tarixinə olan məlumata əsasən, vəziyyətinə görə NAM üzvlərinin böyük əksəriyyəti, o cümlədən Hindistan, İndoneziya, Kuba və Cənubi Afrika kimi böyük dövlətlər Kosovonu tanımır. Bununla belə, Qoşulmama Hərəkatı daxilində Kosovonun müstəqilliyi presedenti ilə bağlı vahid mövqe yoxdur.

Serbiya Respublikası Milli Assambleyasının binası — 2011-ci il və əvvəlki konfransların keçirildiyi məkan.

Serbiya: 2010-cu ildə Serbiya Yuqoslaviya müharibələrinin bitməsindən sonra ilk dəfə olaraq “Serbiyada dünya – Qoşulmama Hərəkatı üzv dövlətlərindən olan tələbələr üçün 100 təqaüd” adlı proqram həyata keçirdi.[22] 5–6 sentyabr 2011-ci ildə Qoşulmama Hərəkatı 50 illiyini Belqradda qeyd etdi. Tədbir ilk NAM konfransına ev sahibliyi etmiş Serbiya Respublikası Milli Assambleyasının binasında keçirildi.[23][24] 2011-ci il Belqrad konfransında iştirakını 106 nümayəndə heyəti təsdiqləmişdi.[23] BMT Baş katibinin mesajı Kasım-Jomart Tokayev tərəfindən çatdırılmışdı.[24] Görüş ideyası Serbiya prezidenti Boris Tadiç tərəfindən Şarm əl-Şeyxdə keçirilən 15-ci konfrans zamanı irəli sürülmüşdü.[25] Serbiyanın xarici işlər naziri İvitsa Daçiç Marqarita adasında keçirilən 17-ci konfransda iştirak etmişdir.[24] Daçiç həmçinin 2018-ci ildə Azərbaycanda keçirilmiş nazirlər konfransında iştirak etmiş və Qoşulmama Hərəkatının Serbiya üçün yüksək əhəmiyyət daşıdığını bildirmişdi.[26]

Brijuni adaları muzeyində Brioni Bəyannaməsinə həsr edilmiş xatirə lövhəsi.

Xorvatiya: Xarici işlər nazirinin müavini İvan Şimonoviç 2003-cü ildə Kuala Lumpurda keçirilən sammitdə Xorvatiyanın müşahidəçi nümayəndə heyətinə rəhbərlik etmişdir. Xarici işlər naziri Miomir Jujul 2004-cü ildə Durbanda keçirilən 14-cü Nazirlər Konfransında iştirak etmiş, nazir Kolinda Qrabar-Kitaroviç isə 2005-ci ildə Nyu-York şəhərində keçirilən illik görüşdə çıxış etmişdir.[27][28][29]

Xorvatiya prezidenti Stjepan Mesiç 2006-cı ildə Havanada və 2009-cu ildə Şarm əl-Şeyxdə keçirilən NAM konfranslarında iştirak etmişdir.[30] Prezident Aparatının NAM dövlətləri ilə əməkdaşlığı Yuqoslaviyanın Xarici İşlər Nazirliyində böyük təcrübəyə malik diplomat Budimir Lonçar tərəfindən əlaqələndirilirdi.[30] Xorvatiyanın 2008–2009-cu illərdə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvü seçilməsi NAM daxilində aparılan uğurlu diplomatik fəaliyyətlə əlaqələndirilirdi.[31]

27–29 sentyabr 2021-ci ildə Drugo more (The Other Sea) təşkilatı “Mine, Yours, Ours: the Non-Aligned” adlı konfrans təşkil etmişdir. Tədbirdə Vijay Praşad, Sara Salem, Budimir Lonçar və Tvrtko Yakovina əsas məruzəçilər olmuşlar. Ardınca 24 sentyabr–15 oktyabr 2021 tarixlərində “Southern Constellations: Poetics of the Non-Aligned” sərgisi keçirilmişdir.[32]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Martinović, S. "Foreign Policy of Yugoslavia". Pakistan Horizon. 36 (1). 1983: 28–31. JSTOR 41394717.
  2. 1 2 3 4 Iheanacho, Vitalis Akujiobi. Nonalignment: Cuba and Yugoslavia in the Nonaligned Movement 1979-1986 (Master's Thesis). North Texas State University. 1987. 3 aprel 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 may 2020.
  3. ↑ "'Yugocentrism': Belgrade's Balancing Actas Friend of East, West and Nations In Between". New York Times: 12. 28 dekabr 1964. 16 iyul 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 may 2026.
  4. ↑ Kullaa, Rinna. Non-alignment and Its Origins in Cold War Europe: Yugoslavia, Finland and the Soviet Challenge. I.B. Tauris. 2012.
  5. ↑ Jakovina, Tvrtko. Treća strana Hladnog rata. Fraktura. 2011. ISBN 978-953-266-203-0.
  6. 1 2 Schiavone, Giuseppe. International Organizations: A dictionary and directory (Seventh). Palgrave Macmillan. 2008. səh. 250. ISBN 978-0-230-57322-2.
  7. ↑ Lazić, Milorad. "Yugoslavia is Gone, But Its Archives Remain". Woodrow Wilson International Center for Scholars. 20 mart 2017.
  8. 1 2 Trültzsch, Arno. "An Almost Forgotten Legacy: Non-Aligned Yugoslavia in the United Nations and in the Making of Contemporary International Law". 31 mart 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 may 2026.
  9. ↑ Mišković, Nataša. "The Pre-history of the Non-Aligned Movement: India's First Contacts with the Communist Yugoslavia, 1948–50" (PDF). India Quarterly. 65 (2). 2009: 185–200. doi:10.1177/097492840906500206. 13 yanvar 2022 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 fevral 2020.
  10. ↑ Atwood Lawrence, Mark. The Rise and Fall of Nonalignment // Robert J. McMahon (redaktor). The Cold War in the Third World. Oxford University Press. 2013. 139–155. ISBN 978-0-19-976868-4.
  11. 1 2 3 4 Cviic, K. F. "Note of the Month". The World Today. 35 (10). 1979: 387–390. JSTOR 40395078.
  12. ↑ Martinović, S. "Foreign Policy of Yugoslavia". Pakistan Horizon. 36 (1). 1983: 28–31. JSTOR 41394717.
  13. ↑ Singleton, F. B. "Yugoslavia without Tito". The World Today. 36 (6). 1980: 204–208. JSTOR 40395190.
  14. ↑ Hasan, Sabiha. "Yugoslavia's Foreign Policy Under Tito (1945-1980) - II". Pakistan Horizon. 34 (4). 1981: 62–103. JSTOR 41394138.
  15. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Unkovski-Korica, Vladimir. "Non-aligned Cities in the Cold War: Municipal Internationalism, Town Twinning and the Standing Conference of Towns of Yugoslavia, c.1950–c.1985". The International History Review. 2021. doi:10.1080/07075332.2021.1960585.
  16. 1 2 3 4 5 Niebyl, Donald. "10 Works of Yugoslav Modernist Architecture in Africa & the Middle East". The Spomenik Database. The Spomenik Database. 29 mart 2020. 13 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 mart 2020.
  17. ↑ Gatarić, Ljubica. "U Iraku je radilo 100.000 radnika iz SFRJ". Večernji list. 22 mart 2003. 3 aprel 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 mart 2022.
  18. ↑ Salihbegović, Ahmed. "Jugoslavija je gradila vojni kompleks u Iraku kojega se dočepala Al-Qa'ida". Jutarnji list. 11 yanvar 2011. 8 mart 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 mart 2022.
  19. ↑ Georgievski, Jovana. "Jugoslavija, Tito i nesvrstani: Kako je socijalistička arhitektura osvojila Afriku" [Yugoslavia, Tito and the Non-Aligned: How Socialist Architecture Conquered Africa] (serb). BBC Serbian. 28 may 2020. 22 fevral 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 mart 2022.
  20. 1 2 3 4 5 Pulig, Srećko. "Kako smo gradili Treći svijet". Novosti (Croatia). 16 dekabr 2020. İstifadə tarixi: 16 dekabr 2020.
  21. ↑ Gašpert, Maja. Pol Potova Kampućija i Titova Jugoslavija Crveni Kmeri, Jugoslavija i pokret nesvrstanih zemalja (PDF) (Thesis). University of Zagreb. 2018. 23 avqust 2021 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 14 mart 2021.
  22. 1 2 3 4 "Republika Srbija u Pokretu Nesvrstanih Zemalja (PNZ)". Ministry of Foreign Affairs (Serbia). 29 iyul 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 aprel 2020.
  23. 1 2 Serbia, RTS, Radio televizija Srbije, Radio Television of. "Nesvrstani ponovo u Beogradu". 12 iyul 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 sentyabr 2016.
  24. 1 2 3 "Secretary-General's Message to Additional Commemorative Meeting of the Non-Aligned Movement – United Nations Secretary-General Ban Ki-moon". 5 sentyabr 2011. 7 may 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 sentyabr 2016.
  25. ↑ "Tadić: Nesvrstani ponovo u Beogradu 2011". Radio Television of Vojvodina. 16 iyul 2009. 18 sentyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 aprel 2020.
  26. ↑ Milinković, Danijelal. "Nesvrstani su uvek uz nas". Večernje novosti. 6 aprel 2018. 31 mart 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 aprel 2020.
  27. ↑ "The Republic of Croatia is acting as an observer at the XIII Nonaligned Movement Summit..." Ministry of Foreign and European Affairs (Croatia). 24 fevral 2003. 8 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 aprel 2023.
  28. ↑ "Foreign Minister Miomir Žužul is taking part at the 14th Ministerial Conference of the Non-aligned Movement in Durban". Ministry of Foreign and European Affairs (Croatia). 19 avqust 2004. 8 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 aprel 2023.
  29. ↑ "Minister Grabar-Kitarović held a speech at the Annual Meeting of the Non-Aligned Movement's foreign ministers". Ministry of Foreign and European Affairs (Croatia). 21 sentyabr 2005. 8 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 aprel 2023.
  30. 1 2 "Nesvrstanima hrvatski zbogom nakon ulaska u EU". Slobodna Dalmacija. 7 mart 2010. 31 mart 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 mart 2020.
  31. ↑ Avdović, Erol. "Hrvatska izabrana u Vijeće sigurnosti UN-a kao nestalna članica". Deutsche Welle. 17 oktyabr 2007. 26 may 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 mart 2020.
  32. ↑ "Mine, Yours, Ours: the Non-Aligned". Drugo more (The Other Sea). 2021. 8 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 aprel 2023.

Əlavə ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Kitablar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Alvin Z. Rubinstein (1970). Yugoslavia and the Nonaligned World. Princeton: Princeton University Press
  • Kardelj, Edvard (1975). Istorijski koreni nesvrstavanja. (in Serbo-Croatian) [English: The Historical Roots of Non-Alignment]. Belgrade: Komunist.
  • Tvrtko Jakovina(2011). Treća strana Hladnog rata. (in Croatian) [English: The Third Side of the Cold War]. Zaprešić: Fraktura."The Third Side of the Cold War: Movement of the Non-aligned States, Yugoslavia and the World". Woodrow Wilson International Center for Scholars. 3 aprel 2013. İstifadə tarixi: 4 aprel 2020.
  • Kullaa, Rinna (2012). Non-alignment and Its Origins in Cold War Europe: Yugoslavia, Finland and the Soviet Challenge. London; New York City, N.Y.: I.B. Tauris.
  • Paul Stubbs, redaktorSocialist Yugoslavia and the Non-Aligned Movement: Social, Cultural, Political, and Economic Imaginaries. McGill-Queen's University Press. 2023. ISBN 9780228014652.
  • Videkanić, Bojana (2020). Nonaligned Modernism: Socialist Postcolonial Aesthetics in Yugoslavia 1945–1985. Montreal: McGill–Queen's University Press."Nonaligned Modernism: Socialist Postcolonial Aesthetics in Yugoslavia 1945–1985". McGill–Queen's University Press. İstifadə tarixi: 24 oktyabr 2020.

Veb materialları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Audiovizual materiallar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Yuqoslaviya_və_Qoşulmama_Hərəkatı&oldid=9025356"