Zəhmətlər və günlər

*Zəhmətlər və günlər*
Zəhmətlər və günlər
	q.yun. Ἔργα καὶ Ἡμέραι
Janr	poeziya
Müəllif	Hesiod
Yazılma ili	VIII əsr
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Zəhmətlər və günlər (Qədim yunan dilində: Ἔργα καὶ Ἡμέραι, Érga kaì Hēmérai) — qədim yunan şairi Hesiod tərəfindən təxminən eramızdan əvvəl 700-cü ildə qələmə alınmış didaktik poema.^[1] Əsər daktilik heksametr ölçüsündə yazılmışdır və 828 misradan ibarətdir. Poema, Hesiodun öz qardaşı Persesə əkinçilik sənətinin sirlərini öyrətdiyi bir növ kənd təsərrüfatı almanaxı rolunu oynayır.^[2]

Hesiod bu poemasında qardaşına təkcə əkinçiliyin qaydalarını deyil, həm də həyatını necə dürüst və ədalətli yaşaması barədə hərtərəfli mənəvi-əxlaqi öyüdlər də verir. Əsər həmçinin yunan mifologiyasındakı məşhur "Prometey", "Pandora" və "Bəşəriyyətin beş dövrü" əfsanələrinin ilk yazılı mənbələrindən biri hesab olunur.^[3]

Məzmunu

"Zəhmətlər və günlər" poeması Hesiodun öz qardaşı Persesə müraciəti formasında yazılmışdır; əsərdə mifoloji, etik, mənəvi və praktiki təsərrüfat bilikləri sintez olunmuşdur.^[4]

Poemada struktur baxımından aşağıdakı komponentlər fərqləndirilir:

Muzalara müraciət (1–9);
Qardaşa müraciət (10–41);
Prometey və Pandora haqqında rəvayət (42–105);
Bəşəriyyətin beş dövrünün (əsrlərinin) bir-birini əvəz etməsi hekayəsi (qızıl → gümüş → bürünc → qəhrəmanlar dövrü → dəmir dövrü) (106–201);^[5]
Güclü ilə zəifin, qırğı ilə bülbülün təmsili (203–212);
Qardaşa ikinci müraciət (213–224);
İki şəhər (ədalətli və ədalətsiz) haqqında hekayə (225–273);
Qardaşa üçüncü müraciət — hərəkətlərin nəticəsini qabaqcadan görməyə çağırış (274–341);
Qardaşa dördüncü müraciət — şəxsi və qonşuluq münasibətləri (342–380);
Firavanlığa nail olmaq üçün praktiki kənd təsərrüfatı məsləhətləri (381–694);
Həyat yoldaşı (arvad) seçiminə dair tövsiyələr (695–705);
Digər məişət və dini məsləhətlər (706–764);
Xalq təqvimi (765–828).

Süjet xətti və sosial mühit

Hesiodun "Zəhmətlər və günlər" poeması mənəvi öyüdlərdən və müxtəlif təsərrüfat işlərinə dair praktiki məsləhətlərdən ibarətdir. Əsərin sonuna, həmçinin müxtəlif işlərə başlamaq üçün "müvəffəqiyyətli" və "müvəffəqiyyətsiz" hesab olunan günlərin siyahısı da daxil edilmişdir.^[6]

Şair poemanı elə bir əkinçiyə xitabən yazır ki, onun artıq öz torpaq sahəsi, təsərrüfatı olan evi və bir cüt öküzü var. Lakin o, bir neçə qul alacaq qədər zəngin deyil, hətta onun daimi muzdlu fəhlələri (təbəəsi) belə yoxdur; Hesiod məsləhət görür ki, məhsulu tez və itkisiz yığmaq üçün muzdlu işçilər yalnız biçin vaxtı qısa müddətə işə cəlb edilməlidir. Beləliklə, bu kəndlinin əsas əmək aləti onun öz əlləri və ailə üzvlərinin əməyi olur. Hesiod əməksevərliyi insanın ən mühüm fəziləti hesab edir. Cəmiyyətdə hökm sürən ədalətsizliyə, çəkilən zəhmətin bəzən bəhrə verməməsinə baxmayaraq, şair yeganə çıxış yolunu ağır, çətin, lakin dürüst əməkdə görür.^[7]

Əsərin dörd şərti hissəsi

Poemanı şərti olaraq dörd hissəyə bölmək mümkündür:

Birinci hissədə (1–212): Hesiod qardaşına müraciətdən sonra ona bir neçə rəvayət və bir təmsil nəql edir ki, bunların da əsas mənası dünyada ədalətsizliyin və yalanın hökm sürməsi, yer üzündə insan işlərinin getdikcə pisləşməsidir.
"Məsləhətlər" adlanan ikinci hissə (213–380): İnsanların onsuz yaşaya bilməyəcəyi ədaləti (həqiqəti) tərənnüm edir. Gündəlik həyatda bu ədalət rüşvətxor hakimlər ("rüşvətxor çarlar") tərəfindən tez-tez pozulsa da, şair xatırladır ki, ölməz tanrılar onların əməllərini diqqətlə izləyir: "Zevsin hər şeyi görən və hər şeyi fəhm edən gözü var". Ədalət ideyası Hesiodda ali etik-mənəvi prinsipə çevrilir.
"İşlər" adlanan əsas üçüncü hissə (382–764): Kəndlinin ilin dörd fəsli ərzində yerinə yetirməli olduğu işlərdən bəhs edir. Hesiod Persesə asan qazanc və böyük müvəffəqiyyətlər vəd etmir, əksinə, onu kənd təsərrüfatı işlərinin ağır şərtləri barədə xəbərdarlıq edir. Lakin bu, "aclıqdan xilas olmağın" yeganə yolu, rifaha nail olmağın yeganə imkanıdır. Hesiod iş dedikdə yalnız kənd təsərrüfatı əməyini nəzərdə tutur, həmin dövrdə artıq Yunanıstanda geniş yayılmış sənətkarlıq peşələrindən bəhs etmir.^[8]
"Günlər" adlanan yekun dördüncü hissə (765–828): Xalqın inanclarına və müşahidələrinə istinad edən Hesiod, bu və ya digər işə başlamaq üçün ayın müvəffəqiyyətli və müvəffəqiyyətsiz günlərini sadalayır. Çoxəsrlik nəsillərin müşahidələri sayəsində formalaşmış bu günlər, qədim zamanlarda əkinçilik üçün kənd təsərrüfatı işlərinin ardıcıllığını müəyyən edən unikal bir təqvim rolunu oynayırdı.

Ədəbi əhəmiyyəti və ilk təmsil

"Zəhmətlər və günlər" poemasına görə Hesiod Avropa ədəbiyyatında didaktik (öyüd-nəsihətverici) eposun banisi hesab olunur. O, özündən sonrakı bir çox yazıçını yeni rəvayətlər və təmsillər yaratmağa ruhlandırmışdır. Məhz bu poemada Avropa ədəbiyyatı tarixinin ilk təmsili olan — "Qırğı və bülbül haqqında pritça" yer alır.^[9]

Təmsilin süjeti "güclü ilə zəifin" dialoqu üzərindədir: bülbül qırğının pəncəsinə keçir, ağrıdan fəğan edərək onu buraxması üçün yalvarır. Qırğı isə ona cavab verir ki, onlardan güclü olan məhz özüdür, ona görə də istəsə bülbülü buraxar, istəsə də parçalayıb yeyər. Bu alleqoriyanı başa düşmək çətin deyil: Qırğı öz gücünə inanan, azğınlaşmış hakim təbəqənin baxışlarını, bülbül isə bu ədalətsizlik qarşısında aciz qalan sadə xalqın şikayətlərini ifadə edir. Bu əsərlə Hesiod, dünya ədəbiyyatının gələcəkdə Ezop ("Canavar və quzu") və onun saysız-hesabsız ardıcılları tərəfindən dühayla davam etdiriləcək əsas motivinin əsasını qoymuşdur. Eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir ki, Hesiod bəşəriyyətin mənəvi cəhətdən tədricən tənəzzül etməsi və ya dövrlərin yaxşıdan pisə doğru ("qızıl əsr"dən "dəmir əsr"ə) dəyişməsi motivini ilk dəfə sistemləşdirən müəllifdir.^[10]

Əhəmiyyəti

"Zəhmətlər və günlər" poeması Qədim Yunanıstanın fəlsəfədən qabaq (pre-fəlsəfi) düşüncə sisteminin öyrənilməsində ən mühüm mənbələrdən biridir. Əsərdə sonrakı dövrlərdə yaşamış mütəfəkkir və müəlliflər tərəfindən geniş istifadə olunan bir sıra fundamental ideyalar yer almışdır.^[11]

Poema Qədim Yunanıstanda antroposentrik (insan mərkəzli) dünya görüşünün formalaşmasında böyük rol oynamışdır. Əsərə xas olan rasionalizm və diqqətin birbaşa insanların gündəlik həyatının təsvirinə yönəldilməsinə görə tədqiqatçılar bu poemanı "eposun tamamilə dünyəvi növü" adlandırırlar.^[12] Həmçinin, parlaq Sirius ulduzunun adına yazılı ədəbiyyatda ilk dəfə məhz bu poemada rast gəlinir.

Prometey və Pandora miflərinin təhlili

Odun Prometey tərəfindən oğurlanması və Pandora haqqındakı miflər müəllifin digər məşhur əsəri olan "Teoqoniya"da da yer alır. "Teoqoniya"da Pandoranın adı birbaşa çəkilməsə də, mif ümumi cizgiləri ilə mövcuddur; bununla belə, "Zəhmətlər və günlər" poemasında Pandora hekayəsi daha geniş və təfərrüatlı şəkildə təqdim olunmuşdur.^[13] Maraqlıdır ki, Hesiod "İşlər və günlər" əsərində Prometeyi bir qəhrəman kimi deyil, öz hərəkətləri ilə Zevsin qəzəbini bəşəriyyətin üzərinə çəkən və insanları fəlakətlərə sürükləyən mənfi bir personaj kimi təsvir edir.^[14]

İstinadlar

↑ West, M. L. Hesiod: Works & Days. Oxford University Press. 1978. 3–10. ISBN 978-0198140055.
↑ Most, Glenn W. Hesiod: Theogony, Works and Days, Testimonia. Harvard University Press. 2006. xxvii–xxxii. ISBN 978-0674996229.
↑ Lamberton, Robert. Hesiod. Yale University Press. 1988. 105-112. ISBN 978-0300040685.
↑ West, M. L. Hesiod: Works & Days. Oxford University Press. 1978. 40–45. ISBN 978-0198140055.
↑ Most, Glenn W. Hesiod: Theogony, Works and Days, Testimonia. Harvard University Press. 2006. 86-93. ISBN 978-0674996229.
↑ Lamberton, Robert. Hesiod. Yale University Press. 1988. 115-120. ISBN 978-0300040685.
↑ Nelson, Stephanie A. God and the Land: The Metaphysics of Farming in Hesiod and Vergil. Oxford University Press. 1998. 45-52. ISBN 978-0195117455.
↑ Clay, Jenny Strauss. Hesiod's Cosmos. Cambridge University Press. 2003. 33-38. ISBN 978-0521823920.
↑ Daly, Gregory. The Fable in Greco-Roman Antiquity. Routledge. 2002. 12–15. ISBN 978-0415934893.
↑ Blundell, Sue. The Origins of Civilization in Greek and Roman Thought. Croom Helm. 1986. 42-48. ISBN 978-0709932550.
↑ Clay, Jenny Strauss. Hesiod's Cosmos. Cambridge University Press. 2003. 12-18. ISBN 978-0521823920.
↑ Lamberton, Robert. Hesiod. Yale University Press. 1988. 134-140. ISBN 978-0300040685.
↑ West, M. L. Hesiod: Works & Days. Oxford University Press. 1978. 155–160. ISBN 978-0198140055.
↑ Most, Glenn W. Hesiod: Theogony, Works and Days, Testimonia. Harvard University Press. 2006. lxi–lxv. ISBN 978-0674996229.

Ədəbiyyat siyahısı

Barron, J.P.; Easterling, P.E., Hesiod // P.E. Easterling; B.M.W. Knox (redaktorlar ), The Cambridge History of Classical Literature: Greek Literature, Cambridge, 1985, 92–105, ISBN 978-0-521-21042-3.
Bartlett, Robert C. "An Introduction to Hesiod's Works and Days", The Review of Politics 68 (2006), pp. 177–205, University of Notre Dame.
Beall, E.F., What Pandora let out and what she left in Arxivləşdirilib 7 sentyabr 2009 at the Wayback Machine, paper read at the annual meeting of the Classical Association of the Atlantic States, 6 October 2006
Cingano, E., The Hesiodic Corpus // Montanari; Rengakos; Tsagalis (redaktorlar ), Brill's Companion to Hesiod, 2009, 91–130.
Clay, Jenny Strauss, Hesiod's Cosmos, Cambridge, 2003.
Kenaan, Vered Lev, Pandora's Senses : The Feminine Character of the Ancient Text, Madison, Wisconsin, University of Wisconsin Press, 2008.
Lamberton, Robert, Hesiod, New Haven : Yale University Press, 1988. ISBN 0-300-04068-7. Cf. Chapter III, The Works and Days, pp. 105–133.
Montanari, F.; Rengakos, A.; Tsagalis, C., Brill's Companion to Hesiod, Leiden, 2009, ISBN 978-90-04-17840-3.
Nelson, Stephanie A., God and the Land: The Metaphysics of Farming in Hesiod and Vergil, New York and Oxford, 1998
Nisbet, Gideon, Hesiod, Works and Days: A Didaxis of Deconstruction?, Greece and Rome 51 (2004), pp. 147–63.
Peabody, Berkley, The Winged Word: A Study in the Technique of Ancient Greek Oral Composition as Seen Principally Through Hesiod's Works and Days, State University of New York Press, 1975. ISBN 0-87395-059-3
Sistakou, E., Callimachus Hesiodicus Revisited // Montanari; Rengakos; Tsagalis (redaktorlar ), Brill's Companion to Hesiod, 2009, 219–52.
Verdenius, Willem Jacob, A Commentary on Hesiod Works and Days vv. 1–382 (Leiden: E.J. Brill, 1985). ISBN 90-04-07465-1

Xarici keçidlər

Vikimənbədə Works and Days ilə əlaqəli mətnlər var.

Hesiod, the Homeric Hymns and Homerica, Works and Days Arxivləşdirilib 7 sentyabr 2019 at the Wayback Machine - OMedieval and Classical Literature Library Release #8
Hesiod. Works and Days // English Translations: From Ancient and Modern Poems. 2. Thomas Cooke (trans.). N. Blandford. 1810. səh. 745.
Hesiod: Works and Days, Full Text in English, 31 pages
Works and Days public domain audiobook at LibriVox

[1] West, M. L. Hesiod: Works & Days. Oxford University Press. 1978. 3–10. ISBN 978-0198140055.

[2] Most, Glenn W. Hesiod: Theogony, Works and Days, Testimonia. Harvard University Press. 2006. xxvii–xxxii. ISBN 978-0674996229.

[3] Lamberton, Robert. Hesiod. Yale University Press. 1988. 105-112. ISBN 978-0300040685.

[4] West, M. L. Hesiod: Works & Days. Oxford University Press. 1978. 40–45. ISBN 978-0198140055.

[5] Most, Glenn W. Hesiod: Theogony, Works and Days, Testimonia. Harvard University Press. 2006. 86-93. ISBN 978-0674996229.

[6] Lamberton, Robert. Hesiod. Yale University Press. 1988. 115-120. ISBN 978-0300040685.

[7] Nelson, Stephanie A. God and the Land: The Metaphysics of Farming in Hesiod and Vergil. Oxford University Press. 1998. 45-52. ISBN 978-0195117455.

[8] Clay, Jenny Strauss. Hesiod's Cosmos. Cambridge University Press. 2003. 33-38. ISBN 978-0521823920.

[9] Daly, Gregory. The Fable in Greco-Roman Antiquity. Routledge. 2002. 12–15. ISBN 978-0415934893.

[10] Blundell, Sue. The Origins of Civilization in Greek and Roman Thought. Croom Helm. 1986. 42-48. ISBN 978-0709932550.

[11] Clay, Jenny Strauss. Hesiod's Cosmos. Cambridge University Press. 2003. 12-18. ISBN 978-0521823920.

[12] Lamberton, Robert. Hesiod. Yale University Press. 1988. 134-140. ISBN 978-0300040685.

[13] West, M. L. Hesiod: Works & Days. Oxford University Press. 1978. 155–160. ISBN 978-0198140055.

[14] Most, Glenn W. Hesiod: Theogony, Works and Days, Testimonia. Harvard University Press. 2006. lxi–lxv. ISBN 978-0674996229.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]