Zəncirotu

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Zəncirotu
DandelionFlower.jpg
Elmi təsnifat
Beynəlxalq elmi adı
Zencirotu (Taraxacum) e-citizen.jpg
Zəncirotu

Zəncirotu və ya acıqovuq (lat. Taraxacum) — mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsindən çoxillik bitki cinsi. Yoğunlaşmış kökləri tipik şaqulidir. Kökətrafı yarpaqları rozet şəkillidir. İçiboş yarpaqsız gövdələrinin ucunda bir çiçək qrupu (səbətcik) əmələ gəlir. Çiçəyi qızılı-sarı, ikicinsiyyətli, meyvəsi toxumçadır. Köklərində süd şirəsi, yarpaq və çiçəklərində S, B2 vitaminləri, karotin var. Antarktidadan başqa bütün qitələrdə təsadüf edilir. Azərbaycanda 13 növü bitir. Bəzi növlərinin kökündə kauçuk var.

Botaniki xarakteristikası[redaktə | mənbəni redaktə et]

Çoxillik ot bitkisi olub, qısa və lətli, kiçikbudaqlı olub, mil köklüdür. Yarpaq və kökətrafı çətiri çılpaq və ya dalğın-tükcüklü, uzunluğu 10–25 sm, dərin qayığabənzər-lələkli, tədricən daralan, uzun qanadlı saplaqdan ibarətdir. Çiçəkqruplarının uzunluğu 30 sm, silindrik, içiboş, kənarları çılpaq və yuxarıdan hörümçək toruna bənzər yumşaq tüklüdür. Çiçəkləri iri səbətdə toplanmaqla, diametri 5 sm-dir. Çiçəkləri ikicinsli, dilşəkilli və açıq-sarı rənglidir.

Çəmənlik, örüş, yol kənarlarında, küçə, imarət, park ətrafındakı alaq bitkiliyində və əkin sahələrində yaşayır.

Kökünün uzunluğu 2–15 sm, eni 0,3–3 sm, sadə və ya az budaqlanan, uzununa qırışıq, bəzən spiralşəkilli, həddən artıq burulmuş, sıx və ağırdır. Kökün mərkəzi böyük olmayan sarı və ya sarımtıl-qonur oduncaqdan ibarət olmaqla, ətrafı nəzərəçarpacaq dərəcədə gümüşü-ağ rəng əhatə etmişdir. Digər qatı qonur konsentrasiyalı və südəbənzər rəngli olur. Xaricdən rəngi açıq və ya tünd-qonur, iysiz, xoş tamlı və acı dadlı olur. Kökləri yazda bitkilər cücərən zaman (aprel və mayın əvvəli) və ya payızda (sentyabr-oktyabr) toplanılır. Kökləri şumun15–25 sm dərinliyində olur. Bərkimiş torpaqlarda, incə kökləri xeyli çox olub, müxtəlif süxurlar tərəfindən ovxalanır. Toplanılan sahələrdən təkrar tədarük edilməsi 2–3 ildən bir mümkündür. Köklərini torpağı qazaraq çıxarmaq lazımdır. Toplanılan nazik yan kökləri dərhal soyuq suya qoyulmalıdır. Toplanılan xammal açıq, lakin kölgəli, yaxşı ventiliyasiyalı naveslərdə, çardaxda və ya 40–50ОС temperaturda quruducu şkafda qurudulmalıdır. Bu zaman nazik doğranmış xammal 3–5 sm qalınlığında sərilməli və mütəmadi olaraq çevrilməlidir. Bu halda çıxım 33–35%-ə qədər olur. 

Anbar zərərvericilərindən qorumaqla, quru, havası yaxşı dəyişilən yerlərdə saxlanılmalıdır. Saxlanılma müddəti 5 ildir.[2]  

Tərkibi və təsiri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Köklərinin tərkibində acı qlükozidlər (taraksaçin və taraksaçepin), triterpen birləşmələr, 24%-ə qədər inulin, qatran və piyli yağlar vardır.

İştahartırıcı və ödqovucu stimulyatordur. Yabanı çoxillik ot bitkisi olan zəncirotunun kökü keyfiyyətli xammal və dərman bitkisidir.

Köklərindəki (bütöv və bölünmüş) keyfiyyətli acı maddələri iştahartırıcı, həzmedici və ödqovucu təsirə malik olan dərman maddələridir. Bişirmə, həb və qarışıqların tərkibində istifadə edilir.[3]

Təbabətdə[redaktə | mənbəni redaktə et]

Dərman zəncirotundan (lat. Taraxacum officinale) təbabətdə istifadə olunur. Qurudulmuş kökləri iştahasızlığı, qəbizliyi aradan qaldırır və ödqovucu dərman kimi işlədilir. Köklərindən alınan qatı cövhərdən həb hazırlanır.

Bu bitki tanınmış və çillərə qarşı faydalı vasitədir. 4 çay qaşığı zəncirotu kökünü 1,5 stəkan suda 15 dəqiqə ərzində bişirirlər. Hazırlanmış həlimi soyudurlar və filtrdən keçirərək mütəmadi dəriyə çəkirlər.[4]

Zəncirotu şirəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Bu şirə həyat tonusunu qaldıran və qüvvətləndirici vasitədir. O, olduqca turş mühiti neytrallaşdıra və orqanizmin qələvi balansını normalaşdıra bilir. Onun tərkibində olduqca yüksək miqdarda kalium, kalsium və natrium var. O, həmçinin maqnezium və dəmir ilə ən çox zəngin olan mənbədir.

Yaşıl şirələr içərisində A vitamini ilə ən zəngin olan zəncirotu şirəsidir.[5]

Dərman bitkisi kimi istifadə olunan növləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Digər növləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Zəncirotu cinsinin növləri

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Weber G. H., Wiggers F. H. Primitiae Florae Holsaticae.
  2. S. C. İbadullayeva, M. C. Qəhrəmanova Bitkilərin Sirli Dünyası (Ot Bitkiləri) Bakı 2016 s.333
  3. S. C. İbadullayeva, M. C. Qəhrəmanova Bitkilərin Sirli Dünyası (Ot Bitkiləri) Bakı 2016 s.333
  4. "Arxivlənmiş surət". 2015-07-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-12-29.
  5. http://www.nkpi.az/?page=addread&id=730az

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]