Məzmuna keç

Zapreşiç

Vikipediya, azad ensiklopediya
Zapreşiç
Zaprešić
45°51′ şm. e. 15°48′ ş. u.HGYO
Ölkə
Tarixi və coğrafiyası
Sahəsi
Mərkəzin hündürlüyü 128 m
Saat qurşağı
Əhalisi
Əhalisi
  • 24.133 nəf. (2021)
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +385 01
Poçt indeksi 10290[2][3]
Digər
zapresic.hr
Zapreşiç xəritədə
Zapreşiç
Zapreşiç
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Zapreşiç (xorv. Zaprešić) — Xorvatiyanın mərkəzi hissəsində yerləşən Zaqreb jupaniyasında bir şəhərdir. Şəhərin özündə 19,644 nəfər, inzibati ərazidə isə 25,223 nəfər əhali yaşayır.[4] Şəhərin yeddi qonşu bələdiyyəni əhatə edən metropoliten ərazisinin əhalisi 54,640 nəfərdir. Zapreşiç jupaniyanın üçüncü ən böyük və ən sıx məskunlaşmış şəhəridir.[5] O, Xorvatiyanın paytaxtı Zaqrebin şimal-qərbində, Sloveniya sərhədi yaxınlığında yerləşir. Şəhər Sava çayının şimalındakı düzənliklərdə yerləşir və şərqdən Medvednitsa dağı, qərbdən isə Mariya Qoritsa təpələri ilə əhatələnir.

Zapreşiç və ətrafındakı ilk insan məskənləri Neolit dövrünə aiddir və ərazidə bir neçə Roma yolları inşa edilmişdir. Nəqliyyat yollarına yaxınlıq şəhərin adının mənasında da əks olunur (za — “yaxınında” və ya “arxasında”, prešće — “keçid”). Məskən haqqında ilk qeydlər 1474-cü ilə aiddir, baxmayaraq ki, bəzi müəlliflər Zapreşiçdəki Müqəddəs Pyotr kilsəsinin 1334-cü ildə yazıldığı iddia edilən sənəddə qeyd olunduğunu bildirirlər. Gec orta əsrlər və erkən yeni dövrdə kənd feodal Susedqrad mülkünün və həmçinin Brdovets parishinin bir hissəsi olmuşdur.[6]

XIX əsrdə şəhərdə Xorvatiyanın ilk ət qablaşdırma müəssisəsi fəaliyyət göstərirdi. Bununla belə, şəhər rəsmi olaraq yalnız 1995-ci ildə yaradılmışdır. Şəhər mer, yeddi üzvdən ibarət şəhər hökuməti (yuxarı palata) və iyirmi bir üzvdən ibarət şəhər şurası (aşağı palata) tərəfindən idarə olunur. Zapreşiçin öz yanğınsöndürmə xidməti var, lakin polis xidməti Zaqreb şəhəri tərəfindən təmin edilir. “Komunalno poduzeće Zaprešić” elektrik enerjisi istisna olmaqla bütün kommunal xidmətləri idarə edir. Zapreşiçdəki kran suyu yüksək keyfiyyətlidir.

Çoxsaylı dəmir yolu və avtomobil yolu nəqliyyat dəhlizlərinə görə Zapreşiç “Zaqreb jupaniyasının şimal-qərb qapısı” adlandırılır. Şəhər birbaşa Zaqrebi Mərkəzi Avropa ilə birləşdirən A2 avtomobil yolunun yaxınlığında yerləşir.[7] Həmçinin şəhər Zaqrebdən şimal-qərbə gedən əsas dəmir yolu xəttinin yanında yerləşir. Üçüncü sektora əsaslanan şəhər iqtisadiyyatı əhali axınının artması səbəbindən sürətlə inkişaf edir.

Zapreşiçin təhsil müəssisələri uşaq bağçasından ali təhsil mərkəzlərinə qədər uzanır. Şəhərdə dörd ibtidai məktəb, bir orta məktəb və iki universitet yerləşir. Zapreşiç metropoliten ərazisində birlikdə “saray yolu” adlandırılan altı qəsr mövcuddur. Şəhərdə həmçinin muzey və incəsənət qalereyası fəaliyyət göstərir. Bölgədə ən populyar idman növü futboldur və yerli komanda NK İnter Zapreşiç əvvəllər Xorvatiya Birinci Futbol Liqasında çıxış etmişdir. Digər idman növləri də şəhərdə inkişaf etmişdir və Zapreşiçdə qolf kurortu yerləşir.[8]

Tarixi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Müasir Zapreşiç ərazisində insan məskənlərinə dair ilk izlər Neolit dövrünə gedib çıxır. Buna yaxınlıqdakı Brdovetsdə tapılmış daş baltalar və Mis dövrünə aid Mariya Qoritsada aşkar edilmiş baltalar sübutdur. Hallstatt mədəniyyətinə aid izlər də Sveti Krij bölgəsində aşkar edilmişdir. Romalılar yaxınlıqda Siscia–Neviodunum–Emona yolunu salmışdılar; bu yol Sava çayının sol sahili boyunca müasir Zapreşiç ərazisindən keçirdi.[9]

Birinci minillikdən sonra qeydlərin az olmasına baxmayaraq, Zapreşiç yazılı mənbələrdə XI əsrin sonlarında qeyd olunmuşdur. 1094-cü ildə Zaqreb yeparxiyası yaradıldıqdan sonra Aka adlı maqnat,[10]Macar-Xorvat kralı I Laslonun müşaviri olaraq, yeni yaradılmış yeparxiyanı qorumaq məqsədilə Medvednitsa dağının qərb və şərqində torpaqlar aldı.

Susedqrad–Stubitsa senyorluğu

[redaktə | vikimətni redaktə et]

XIV əsrdə Krapina çayı ilə Sutla çayı arasındakı ərazi (müasir Zapreşiçin yerləşdiyi yer) Slavoniya banının nəzarəti altında idi. Bir çox tarixi mənbələr bu torpağı Zakrapina adlandırırdı (yəqin ki, Susedqrad qalasına münasibətdə Krapina çayının arxasında yerləşdiyi üçün). Zapreşiç Susedqrad-Stubitsa senyorluğunun bir hissəsinə çevrildi.[11][12] Bu senyorluq bir dövrdə Zaqreb jupaniyasının ikinci ən böyük mülkü idi. 1334-cü ildə Zapreşiçdə Müqəddəs Pyotr parish kilsəsi yaradıldı və bu, müasir Zapreşiç məskəninin ilk sübutu hesab olunur. Məskən ticarət və tranzit yolları üzərində yerləşdiyinə görə sürətlə inkişaf etmişdir.

XV–XVI əsrlərdə Likadan gələn qaçqınlar Xorvat-Osmanlı müharibələrindən qaçaraq Zapreşiçə sığındılar. Bu qaçqınlardan bəziləri Brdovets fransiskanları idi və onlar üçün Susedqradın sahibi Zilaqi Mariya Qoritsada abbatlıq tikdirdi. Qaçqınlar özləri ilə İkaviya şivəsini də gətirmişdilər. Halbuki Zapreşiç bölgəsi tarixən Ekaviya Kaykaviya dialektinə mənsub idi.[13]

Zapreşiç və ətraf kəndlərin təhkimliləri 1573-cü il Xorvat və Sloven kəndli üsyanında iştirak etmişdilər. Üsyana Ambroz Qubets rəhbərlik edirdi və bəzi üsyan rəhbərləri Zapreşiç bölgəsindən idi. İvan Kukulyeviç Sakçinski hesab edirdi ki, Ambroz Qubets özü müasir Zapreşiçin bir hissəsi olan Yablanovets mülkünü idarə etmişdir. Digər üsyan rəhbərlərindən biri Mariya Qoritsadan olan İliya Qreqoriç, başqa bir kəndli kapitanı isə Zapreşiçdən olan İvan Turkoviç idi.[14]

İki il sonra böyük Susedqrad–Stubitsa senyorluğu aşağı zadəganlara məxsus çoxsaylı kiçik mülklərə parçalandı. Bunun nəticəsində onlarla sadə yeparxiya kuria evi qalmışdır.

Müasir dövr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1862-ci ildə Xorvatiyada ilk dəmir yolu xətlərindən biri — Zidani Most–Zaqreb–Sisak xətti tikildi və bu xətt Zaqrebə gedərkən Zapreşiçdən keçirdi.

1903-cü ildə Zapreşiç dəmir yolu stansiyası Karoyi Xuen-Hedervarinin macarlaşdırma siyasəti və 1868-ci il Xorvat-Macar kompromisinin pozulması nəticəsində baş verən iki anti-macar iğtişaşının mərkəzinə çevrildi. Bu nümayişlər ölkəni bürüyən daha geniş milli hərəkatın bir hissəsi idi. Hər iki halda nümayişlər yerli jandarmalarla toqquşmaya çevrildi, nəticədə bir neçə kəndli öldürüldü və onlarla yerli sakin həbs edildi. Jandarmalar tərəfindən öldürülən və yaralanan kəndlilər ənənəvi olaraq qəhrəman və milli şəhid kimi yad olunur. Onların şərəfinə 1928 və 2003-cü illərdə Zapreşiç dəmir yolu stansiyasının binasına iki xatirə lövhəsi yerləşdirilmişdir.[15]

Birinci dünya müharibəsindən sonra Xorvatiyanın ən qədim ət sənayesi müəssisəsi — “Industrija mesnih proizvoda” yaradıldı.

Zapreşiç ilk dəfə rəsmi olaraq 1952-ci ildə, Zapreşiç bələdiyyəsi yaradıldıqda təsis edildi. Bələdiyyə əvvəlcə Zaqreb kotarının, daha sonra isə Zaqreb şəhərinin tərkibində fəaliyyət göstərirdi. Zapreşiç şəhəri 30 noyabr 1995-ci ildə yaradıldı. Həmin gün ətraf bələdiyyələrin bəzi hissələri — Puşça, Hruşevets Kuplyenski və Zaqreb şəhərinin müəyyən yaşayış məntəqələri yeni Zapreşiç şəhərinə birləşdirildi. Merenye yaşayış məntəqəsi isə 17 yanvar 1997-ci ildə Zapreşiçin yurisdiksiyasına daxil edildi.

1903-cü ildə yerli kəndlilərin şəhidliyinə həsr olunmuş Zapreşiç dəmir yolu stansiyası binasındakı xatirə panelləri.

Coğrafiyası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Zapreşiç Xorvatiyanın paytaxtı və ən böyük şəhəri olan Zaqrebin metropoliten ərazisinin bir hissəsidir. Şəhər Zaqrebdən 18 km şimal-qərbdə, Krapina çayı ilə Sava çayının qovuşuğuna yaxın yerləşir. Kiçik Lužnitsa çayı Zapreşiçin qərb sərhədini təşkil edir.

Zapreşiç metropoliten ərazisi Zapreşiç və ətrafdakı yeddi bələdiyyədən ibarətdir: Bistra, Brdovets, Dubravitsa, Yakovlye, Luka, Mariya Qoritsa və Puşça. Ərazi Zaqreb jupaniyasının şimal-qərb hissəsində yerləşir və cənubdan Sava çayı, şərqdən Zaqreb və Medvednitsa dağı, qərbdən isə Sutla çayı və Sloveniya sərhədi ilə məhdudlaşır.[16]

Rəsmi məlumata görə, Zapreşiç bölgəsi üç fərqli coğrafi hissədən ibarətdir: Medvednitsa dağının qərb hissəsi, Mariya Qoritsa təpələri və onların arasında yerləşən düzənliklər. Medvednitsa dağının qərb hissəsi seyrək məskunlaşmışdır və burada yalnız dağın ətəyində yaşayış məntəqələri mövcuddur. Bunlara Bistra bələdiyyəsi və Zapreşiçin Yablanovets qəsəbəsi daxildir. Mariya Qoritsa təpələri əsasən Krapina və Sutla çayları arasında yerləşən Mariya Qoritsa bələdiyyəsində yerləşir. Üçüncü sahə isə Zapreşiçin özünün yerləşdiyi düzənliklərdir.[17]

Zapreşiçin cənubunda şəhərlə Sava çayı arasında yerləşən Zayarki gölü vardır. Yerli əhali arasında bu göl “Bager” (xorvatca “ekskavator”) adı ilə tanınır. Göl hazırda da çınqıl karxanası kimi istifadə olunsa da, Zapreşiç sakinləri və turistlər üçün üzgüçülük, istirahət və həvəskar balıqçılıq məkanı kimi məşhurdur. Zayarki gölündə balıqçılıq fəaliyyəti “ŠRD Šaran Zaprešić” tərəfindən tənzimlənir. 2017-ci ildə böyük gölün şərq hissəsində manqal evləri, çimərlik voleybolu, həndbol və futbol meydançalarını əhatə edən piknik zonası salınmışdır.

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 Register of spatial units of the State Geodetic Administration of the Republic of Croatia.
  2. ↑ List of Croatian settlements and delivery post offices. 2022.
  3. ↑ List of Croatian settlements and delivery post offices. 2025.
  4. ↑ "POPULATION BY AGE AND SEX, BY SETTLEMENTS, 2011 CENSUS - Zaprešić". 12 aprel 2021 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 sentyabr 2020.
  5. ↑ "PPZZ – Uvjeti razgraničenja prostora prema obilježju, korištenju i namjeni" (xorvat). 11 iyun 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 dekabr 2008.
  6. ↑ Krivošić, Stjepan. "Područje općine Zaprešić u prošlosti". Zaprešićki zbornik. II: 23–27.
  7. ↑ "Jablanovec – prošlost". Local Committee of Jablanovec (xorvat). 21 iyul 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 yanvar 2009.
  8. ↑ "Izložba "150 godina željezničke pruge Sissek-Agram-Steinbrück"". Grad Sisak. 3 oktyabr 2012. İstifadə tarixi: 24 iyun 2022.
  9. ↑ Krivošić Stjepan. "Područje općine Zaprešić u prošlosti". Zaprešićki zbornik. Brdovec. 1988., p. 40
  10. ↑ "Povijest". City of Zaprešić (xorvat). 25 may 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 dekabr 2008.
  11. ↑ "HR-DAZG-1062 Narodni odbor općine Zaprešić" (xorvat). 27 oktyabr 2008. 21 iyul 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 aprel 2009.
  12. ↑ "HR-DAZG-1057 Skupština općine Zaprešić" (xorvat). 27 oktyabr 2008. 21 iyul 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 aprel 2009.
  13. ↑ "NN 10/97: Act of coverage of counties, cities and municipalities in the Republic of Croatia (1997)". Narodne novine (xorvat). Croatian Parliament. (settlements are listed in the form of a semi-ordered list)
  14. ↑ "Geografski smještaj". City of Zaprešić (xorvat). 17 fevral 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 dekabr 2008.
  15. ↑ Oberman, Jelena. "Ribiči i labudovi mogu odahnuti". Vjesnik (xorvat). 17 noyabr 2005. 13 noyabr 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 dekabr 2008.
  16. ↑ "English informations! – ŠRD "Šaran" Zaprešić". www.saran-zapresic.hr (ingilis). İstifadə tarixi: 11 iyun 2017.
  17. ↑ "PPZŽ: 1.1.2.1. Naselja". Zagreb County (xorvat). 11 iyun 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 dekabr 2008.

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Zapreşiç&oldid=8916546"