Zlatoqrad

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Şəhər
Zlatoqrad
Zlatograd-areal-complex.jpg
41°22′47″ şm. e. 25°05′34″ ş. u.
Ölkə
Tarixi və coğrafiyası
Sahəsi
  • 65,117 km²
Mərkəzin hündürlüyü 521 ± 1 m
Saat qurşağı
Əhalisi
Əhalisi
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +359 3071
Poçt indeksi 4980
zlatograd.bg
Zlatoqrad xəritədə
Zlatoqrad
Zlatoqrad
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Zlatoqrad (bolq. Златоград) — Bolqarıstanda şəhər.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Yarananda adı Darıdərə idi. Yunanıstan sınırına 7 km. uzaqlıqda, Şərqi Rodop dağlarının çatması çətin ormanlıq bir bölgəsində, Qartal dağının altında dəniz səviyəsindən 550 m. yüksəklikdəki dərin və uzun bir vadidə, iki kiçik çayın birləşdiyi nöqtədə yer alır. Osmanlı hakimiyəti dönəmində qurulmuş olub 1430-cu ildə təsis edilən Ədirnə Muradiyə Camii və İmarəti vakıflarına aid kəndlərdən oluşan bir idari birimin mərkəzi ikən daha sonra Gümülcinə qəzasına bağlı bir nahiyə, XIX əsrdə da Darıdərə, Akpınar (bugün Bjal Izvor) və Şahin (Bugün Yunanistanda Ekhinos) adlı üç nahiyə ilə iyirmi yeddi kəndi olan bir qəza mərkəzi halına gəlmişdir. Bir neçə məscid, mədrəsətəkkənin olduğu Darıdərə və Şahin, bölgənin önəmli İslami mərkəzləri arasında yer alır. Ayrıca burası, XIX yüzildə və XX yüzilin başlarında Madən (Madan) ilə birlikdə bölgədə xristian nüfusun yaşadığı yeganə yer olma özəlliyini də daşımaqdaydı.

1931-ci ildə ortaya çıkarılan və Aynarozda Athos dağındakı monastırda mühafizə edilən saxta olması muhtəməl bir tarixi not dəftərinə görə, “Darıdərə qəzasının bütün kəndləri 1661-ci il tarixindən öncə tamamilə xristian Bulqarlar ilə məskun olub qəsəbə mərkəzi Belovidovo adını daşıyırdı. IV Məhmədin 21-ci səltənət ilində 1661-ci ildə Doğu Rodoplardakı bütün Bulqar nüfusun din dəyişdirməsi yolunda əmir verildi, beləcə Belovidovonun bir qismi və kəndlərinin çoxu İslamlaşdırıldı. I Mahmudun səltənəti sırasında 1705 (!) ilkbaharında Anadoludan Türk koloniləri gələrək bölgə xalqını zorla İslamlaşdırdılar, çoxunu da öldürdülər. Bu kəndlər arasında Niznets və Perunovo bulunuyordu. Niznetsin adı sonradan Şahin, Perunovonunki isə Əlmalı olaraq dəyişdirildi”. Gərçək bir tarix qaynağı mahiyyəti daşımayan bu not dəftərindəki bilgilərin yanlış olduğu bəzi Bulqar tarixçiləri tərəfindən bəlirtildiysə də söz konusu bilgilər yayğın şəkildə kullanıldı və yerləşdi. Buna qarşılıq bölgənin və Darıdərənin gerçək tarixi, Osmanlı təhrir dəftərlərindən 1516-cı ildən etibarən sağlıklı olarak təqib edilə bilməkdədir.

Darıdərə yörəsindəki iskan əski çağlara kadar inər. Şimdiki kasabanın bulunduğu yərdə Trakyalıların milâttan öncə III-I. yüzyıllardaki yərləşmələrinin izlərinə rastlanmıştır. Trakyalıların küçük bir grup halində, madən bakımından zəngin olup şimdi tərkədilmiş olan birçok madən yatağının bulunduğu bu bölgəyə gəldikləri bəlirtilməktədir. Kasabanın 3 km. kuzəybatısında Madənə gidən yol üzərində, içində XII. yüzyıldan XV. yüzyıla kadar çəşitli tarihlərdə imal ədilmiş əşyalara da rastlanan bir Ortaçağ məzarı bulundu. Müslüman Çatak köyündə (bugün Prəsəka) yapılan kazılarda isə kilisə kalıntıları ortaya çıkarıldı. Büyük bir müslüman köyü olan Uzundərədə də (şimdi Nədəlino) iki ayrı yərdə “kaursko grobə” (kâfir məzarları) dənilən, üzərində ilkəl şəkildə haç işarəti kazılmış bir taş bulunan məzarlar vardır. Bütün bunlar, Osmanlı öncəsi və ərkən Osmanlı dönəmində bölgənin çəşitli yörələrində hıristiyanların yaşadığını göstərir. Ruməlinin fəthi və iskânı sırasında XIV. yüzyıldan itibarən binlərcə Yörük cəmaatinin Gümülcinə ilə İskəçə arasındaki ovalara yərləşip hayvanlarını civardaki Rodop yaylalarına salmalarının yol açtığı rahatsızlık səbəbiylə hıristiyan nüfusun başqa yərlərə göçmüş olduğu söylənəbilir. Nitəkim XV. yüzyıl ortalarına ait bir tahrirə görə (İstanbul Bələdiyəsi Atatürk Kitaplığı, Muallim Cəvdət, nr. O.89), 1453-1455tə Gümülcinə kazasının 1513ü müslüman hânəsi olmak üzərə toplam 2020 hânə nüfusu vardı. Bunun da 334 hânəsini Yörük grupları oluşturuyordu. Buranın yanındaki Karasu Yənicəsinin (Yənicə-i Karasu/daha sonra İskəçənin kazası) 1528 tahririnə görə nüfusu 3290 hânə müslüman, 2029 hânə hıristiyandan ibarət olup müslüman nüfusun 695 hânəsini Yörüklər təşkil ədiyordu. 1453-1455 tahririnin Darıdərədəki II. Murad Vakfı ilə ilgili kısımlarının da dahil olduğu bir bölümün kaybolması, bölgənin bu dönəmdəki durumunu aydınlatmayı güçləştirməktədir.

Darıdərə və yörəsiylə ilgili ilk sağlam bilgilər 1516 tarihli Tahrir Dəftərində yər almaktadır (BA, TD, nr. 70). Burada Ədirnə Muradiyə Vakfına bağlı olarak Buru gölünün kuzəy kıyısında, Bizans dönəminə ait bir kaləsi də bulunan (əski ismi Pərithəorion) Buru kasabası zikrədilməktədir. Buru kasabasının həm ovalık həm də daha kuzəydəki dağlık bölgədə çok gəniş toprağı bulunmaktadır. Bütün bu topraklar vakfa ait olup buralarda yərləşim çok səyrəktir. Dəftərdə adı gəçən köylərin birçoğu ya kaybolmuştur vəya tam olarak təsbiti yapılamamaktadır. Burada ayrıca gəç dönəmdəki Darıdərə kazasının önəmli yərləşmə bölgələrinin isimlərinə rastlanmakta və bunlar hızla gəlişən və iskân ədilən yərlər olarak görülməktədir. Bu kısmən XVI. yüzyıldaki nüfus artışı dolayısıyla halkın yəni yərləşim birimləri araması, kısmən də vakıf idarəsinin gəlirlərini arttırmak maksadıyla iskânı və kolonizasyonu təşvik ətməsindən kaynaklanmıştır. 1516da burası dəftərdə Darıdərə vəya Sâdıkdərə adıyla gəçməktə olup Bəlovidovo adı hiç zikrədilməməktədir. Bu sırada Darıdərə on iki müslüman, yirmi səkiz hıristiyan hânə, yani yaklaşık 200 kişilik nüfusuyla bölgənin ən gəniş yəriydi. Darıdərə XVI. yüzyıl boyunca nüfusu gidərək artan bir kasaba durumundaydı. 1528də on bəş hânə müslüman, otuz dokuz hânə gayri müslim (yaklaşık 260-270 kişi), 1558də otuz səkiz hânə müslüman, altmış hânə hıristiyan (yaklaşık 490-500), 1590da otuz səkiz hânə müslüman, 150 hânə hıristiyan (yaklaşık 940-950) nüfusa sahipti. Ayrıca civardaki köylər də gidərək nüfusu fazlalaşan iskân birimləri durumuna gəliyordu (bk. Tablo). Buna görə köylərin çoğunun gəlişməsi normal büyümədən çok daha hızlı olmuştur. Özəlliklə 1558 tarihli tahrirdən, müslüman iskânının gəniş ölçüdə şimdi Yunanistana ait bulunan Əgə ovalarında məydana gəldiği anlaşılmaktadır. Bölgədəki həmən bütün hıristiyanlar ya Osmanlı ordusunda hizmət ədən voynuklardı vəya madəncilərdi. XVI. yüzyıl boyunca müslüman və hıristiyan cəmaatlərin hər ikisi də aynı hızla büyüdü, birinin diğərinə oranı həp aynı kaldı, ihtidâların hərhangi bir rolü olmadı. 1558də müslümanların % 3,8lik, 1590da isə % 3,2lik kısmı daha öncəki ihtidâlara dayanmaktaydı.

XVII və XVIII. yüzyıllarda şəhrin və bölgənin nüfusu büyüməyə dəvam ətti və bu dönəmdə hıristiyanlar arasında yər yər ihtidâlar məydana gəldi. Bu tədrici gəlişmə cizyə və avârız dəftərləri yardımıyla takip ədiləbilməktədir. Bazı köylərdə müslüman mühtədilər dil bakımından da Türkçəyi bənimsəmişlər, diğərləri Bulgarca konuşmayı sürdürmüşlərdi. Bu sonuncular Pomak olarak bilinməktədir. Türkçə yər ismi taşıyan və Yörük mənşəli olan öbür köylərdə bugün Bulgarca konuşulmaktadır.

Özəlliklə XIX. yüzyılda bölgədə çok sayıda yəni və küçük köy və mahallə ortaya çıktı. Əkiləbilir arazinin çok sınırlı olması dağınık yərləşməyə yol açtı. Darıdərədən batıda Nəvrəkopa (Gocə Dəlčəv) kadar Bulgaristanın bütün günəy sahil bölgəsini kaplayan və Pomakluk dənilən yərin doğusunda bulunan bu dağlık bölgə için əski səyahatnâmələrdə bilgi yoktur. Şəhir və kaza hakkında 1310 (1892-93) tarihli Ədirnə Vilâyəti Salnâməsi bir fikir vərməktədir (s. 477-481). O sırada şəhrin 622 hânə olduğu, iki cami, iki mədrəsə və iki təkkəyə sahip bulunduğu bəlirtilməktədir. Bu təkkələrdən biri Rifâiyyə tarikatına ait olup Orta İslâm mahalləsində Şəyh Hâfız Ali Əfəndi tarafından inşa ədilmiş, ikincisi isə Hacı mahalləsində Şəyh Hacı Ahməd Əfəndi tarafından yaptırılmıştır. Camiləri kimin yaptırdığı hakkında bilgi yoktur. Darıdərə kazasında bu dönəmdə 752si hıristiyan hânəsi olmak üzərə toplam 20.600 kişi yaşamaktaydı. Bu küçük hıristiyan cəmaatinin iki kilisəsi və bir sıbyan məktəbi bulunmakta, ayrıca bunlar məclistə, ticarət odasında, ziraat bankasında və yarısı hıristiyanlardan oluşturulan bələdiyə məclisində təmsil ədilməktəydi. Darıdərə kazasında toplam kırk dokuz cami və məscid, altı mədrəsə və iki kilisə vardı. Bulgar kaynakları da bölgədə çok gəlişmiş aba dokuma sanayiindən, əl sanatları, sığır yətiştiriciliği və ticarəttən bahsətməktədir. Bu durum, bugün 100 kadarı rəstorə ədilip koruma altına alınan zəngin əvlərindən kolayca anlaşılmaktadır. Şəhirdəki iki âbidəvi kilisə isə hıristiyan cəmaatinin rəfah durumuna şahitlik ədər. Bunlar süslü duvar tabloları və ikonlara sahip olan 1832 tarihli Məryəm və 1871 tarihli Saint Gəorgə kilisələridir.

1877-1878 kışında Darıdərə, Gənəral Čərəvən kumandasındaki Rus ordusu tarafından kısa bir sürə işgal ədildi. Balkan savaşlarından sonra Bükrəş Antlaşması imzalanırkən Bulgaristana dahil ədildi; əski kazanın günəy kısmı Əlmalı, Ilıca və özəlliklə tarihi əsərləri, cami və mədrəsələriylə Şahin Yunanistana bırakıldı. Bu kısım o zamandan bəri kapalı bir askəri bölgə durumundadır. Bulgarca konuşan müslüman ahali Pomaklar isə bölgənin Lozan Barış Antlaşmasında mübâdələ kapsamına alınmamış olması səbəbiylə yərlərində kaldılar. 1913tən sonra Darıdərə kazasının bir kısmı kuvvətli bir Bulgarlaştırma kampanyasına sahnə oldu. Bunda sözü ədilən tarihi not dəftərindəki bilgilər və diğər sahtə tarihlər önəmli rol oynamıştır. Bu faaliyətlərin bir parçası olarak 1934tə, birçok Türkçə yər adı da dahil olmak üzərə bütün tarihi isimlər Bulgarlaştırıldı. Sınırın diğər yakasında Yunanlılar da aynı uygulamayı yaptılar. 1985tə Jivkov idarəsinin zorla Bulgarlaştırma kampanyasının bir parçası olarak Zlatograd bölgəsinin komünist valisi məvcut bütün camiləri və hatta məzarlıkları imha ətti. Köylərdə ancak 1990dan sonra İslâmi hayat yənidən canlanmaya başladı. Əskiyə oranla daha az müslümanın yaşadığı şəhirdə hənüz hiçbir cami inşa ədilməmiştir (1992).

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

1978-ci il sayımlarına görə burada 8142 nəfər yaşamaqdaydı.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]