Zorbalıq

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Zorbalığa qarşı plakat

Zorbalıq, bəzən bulliyinq (həmçinin bullinq, ing. bullying) və ya təkləmək kimi qeyd olunur — hər hansı bir şəxsə və ya qrupu qarşı güc tətbiq etmə, təhdid və ya sui-istifadəyə məcbur etmə, hədələmə və ya təcavüzkarlıqla idarə etmə.[1] Davranış tez-tez təkrarlanır və adi olur. Zorbalıq, zorba və ya başqaları tərəfindən, münaqişəyə qarşı zorakılığı fərq edən bir sosial və ya fiziki güc balansındakı qavrayışdır.[2] Hökmran davranışlara şifahi təcavüz və ya təhdid, fiziki hücum və ya zorlama daxil ola bilər və bu cür hərəkətlər təkrarlanaraq xüsusi hədəflərə yönəldilə bilər.

Zorbalıq müxtəlif izah olunur. Birləşmiş Krallıqda zorbalığın hüquqi izahı olmasa da, ABŞ-ın bəzi ştatlarında zorbalığa qarşı qanunlar var. Zorbalıq əsas dörd növə bölünür - emosional (bəzən əlaqəli kimi qeyd olunur), şifahi, fiziki və kiber.

Zorbalıq fərdi və ya qruplaşma forması ala bilər. Zorbalıq mədəniyyəti insanların bir-biri ilə qarşılıqlı olduğu hər hansı bir kontekstdə inkişaf edə bilər. Zorbalıq adətən məktəbdə, ailədə, iş yerində, evdə və qonşuluqda mövcüd olur. Zorbalıq üçün əsas platforma sosial şəbəkə saytlarıdır.

Kontekst[redaktə | əsas redaktə]

Kiberzorbalıq[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Kiberzorbalıq

Kiberzorbalıq — başqa insanlara düşünülmüş şəkildə dəfələrlə zərər vurmaq və ya təqib etmək üçün informasiya texnologiyalarından istifadə edilməsidir.[3]

Hərbi zorbalıq[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Dedovşina

Hərbi xidmətdə yaranan dedovşinalar hərbi zorbalığın növü sayılır.[4]

Məktəbdə zorbalıq[redaktə | əsas redaktə]

Məktəbdə zorbalıqla adətən bu kateqoriyadakı şəxslər üzləşir:[5]

  • Dərslərdə pis qiymət alanlar
  • Dərslərdə yaxşı qiymət alanlar
  • Müəllimlərin sevimli şagirdləri
  • Fiziki zəif olan uşaqlar
  • Valideynləri tərəfindən çox qorunan uşaqlar
  • Şikayətlənənlər
  • Müəllim uşaqları
  • Vunderkindlər
  • Sinifdə qrupdan ayırd edən xəstəliklərdən əziyyət çəkənlər
  • Yoxsul valideynlərin uşaqları
  • Müasir elektronik yenilikləri olmayan və ya digər uşaqlar üçün əlçatmaz və bahalı texnologiyalara sahib olanlar
  • Qeyri-adi, standart dünyagörüşündən fərqli uşaqlar ("ağ qarğalar")
  • Milli azlıqların nümayəndələri
  • Cinsi azlıqların nümayəndələri
  • Müəllimlər

2019-cu ildə Bakıda zorbalıqdan əziyyət çəkən və daha sonra intihar edən Bakı şəhəri 162 nömrəli tam orta məktəbin 8-ci sinif şagirdi Elina Hacıyevanın ölümü sosial şəbəkələrdə güclü müzakirələrə səbəb olub.[6][7] Hacıyevanın təhsil aldığı 162 saylı məktəbin direktoru Sevinc Abbasova, direktor müavini Lalə Məhərrəmova, sinif rəhbəri Çimnaz Mehdiyeva, həmin təhsil müəssisəsinin psixoloqu Könül Ağayeva işdən çıxarılıb.[8] 2019-cu il aprelin 12-də 2004-cü il təvəllüdlü Elina Hacıyevanın təhsil aldığı məktəbin üçüncü mərtəbəsindən özünü ataraq intihara cəhd etməsi faktı ilə bağlı Cinayət Məcəlləsinin 125-ci (özünü öldürmə həddinə çatdırma) maddəsi ilə cinayət işi başlanıb. Cinayət işi üzrə ibtidai istintaq Bakı şəhər prokurorluğunda yaradılmış istintaq qrupuna tapşırılıb.[8]

Təsirləri[redaktə | əsas redaktə]

İntihar[redaktə | əsas redaktə]

Zorbalığın intihar riskini artırdığına dair sübutlar olsa da, zorbalıq təkbaşına intiharı yaratmır. Depressiya — intiharın əsas səbəblərindən biridir.[9]

Mədəniyyətdə[redaktə | əsas redaktə]

Kinoda[redaktə | əsas redaktə]

Video oyunlarda[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Məktəblərdə bullinq nə dərəcədə araşdırılır?". www.meydan.tv. www.meydan.tv.
  2. (2014) "Bullying in Schools: The Power of Bullies and the Plight of Victims". Annual Review of Psychology 65: 159–85. DOI:10.1146/annurev-psych-010213-115030. PMID 23937767.
  3. Wolpert, Stuart "The teenage brain on social media" (ing.). UCLA Newsroom.
  4. "Dünya ölkələrində «dedovşina»". www.azadliq.org. www.azadliq.org.
  5. Кирилл Хломов. Психология подросткового возраста: проблема буллинга. О травле в школе, причинах буллинга и характерных чертах жертв и агрессоров
  6. "İntihar etdiyi deyilən Elina Hacıyevanın anası: "Bu işdə əli olan hər kəsdən şikayət etmişik"". www.bbc.com. www.bbc.com.
  7. "Teen suicide in Azerbaijan: new details cause wave of indignation". jam-news.net. jam-news.net.
  8. 8,0 8,1 "Məktəblinin ölümü ilə bağlı cinayət işi açıldı". www.azadliq.org. www.azadliq.org.
  9. Kim YS (2008). "Bullying and suicide. A review". International Journal of Adolescent Medicine and Health 20 (2): 133–54. DOI:10.1515/IJAMH.2008.20.2.133. PMID 18714552.