İbtidai-icma quruluşu

İbtidai-icma quruluşu — ictimai-iqtisadi formasiya; Bəşər cəmiyyətinin ilkin inkişaf mərhələsi. Heç bir sinfi ziddiyyətlərin olmadığı yeganə quruluş.

Bəşər cəmiyyətinin ilkin inkişaf dövrü ibtidai icma cəmiyyəti adlanır. İbtidai icma quruluşunun yaranması va inkişafı təbii-coğrafi şəraitlə və təbii ehtiyatların mövcudluğu ilə bağlı olmuşdur.

Ən qədim insanların qalıqlarına Şarqi Afrikada (Keniya va Tanzaniya arazisində) daha çox təsadüf olunmuşdur. Bu qalıqlar ilk insanların 2-3 milyon il bundan əvvəl yaşadıqlarını göstərir. Azərbaycanda ilk insanlar 1,5 milyon il bundan əvvəl yaşamağa başlamışlar. Azərbaycanda ibtidai insanların məskən salmasına imkan yaradırdı:

• 1.şirin su qaynaqlarının olması;
• 2.bitki və heyvanat aləminin zənginliyi;
• 3.təbii mağaraların olması.
• 4.mülayim iqlimin olması

Azərbaycan ərazisində qədim insan düşərgələri aşkar edilmişdir: → Qarabağda- Azıx Tağlar →Kəlbəcərdə- Zar → Naxçivanda-Qazma →Qazaxda-Daşsalahlı Damcılı →Lerikdə-Buzeyr Azarbaycanda daş dövrü insanlarının hayatı müxtəlif mağaralardan tapılmış əmək alətləri, silahlar və ovlanmış heyvanların sümük qalıqları əsasında öyrənilir.

İbtidai icma quruluşu əmək alətlərinin hazırlanma materialına və texnologiyasına uyğun olaraq üç mərhələyə (arxeoloji dövrləşmə) bölünür:

• 1.Daş dövrü.
• 2.Tunç dövrü.
• 3.Dəmir dövrü.

Daş dövrünün özü üç mərhələyə ayrılır:

• 1.Oədim daş dövrü (Paleolit);
• 2.Orta daş dövrü (Mezolit);
• 3.Yeni daş dövrü (Neolit).

Paleolit

Paleolit də öz növbəsində üç mərhələyə bölünür:

1. Alt Paleolit ilk insan tipinin yaranmasından 100 min il bundan əvvələ qədər davam etmişdir. Ən qədim insan aşağıdaki əlamətlərə görə insanabənzər meymundan fərqlənirdi: sadə işlər görə, əmək alətləri hazırlaya bilirdi. Odur ki onu "bacarıqlı insan" adlandırırdılar. İlk əmək alətləri dəyənək, sivri daş, itiuclu ağaç idi. "Bacarıqlı insan": iki ayaq üzərində hərəkət edə bilirdi; beyinləri nisbətən inkişaf etmişdi.

Ancaq ən qədim insan müasir insandan fərqli olaraq: xeyli qabağa əyilməklə iki pəncə üzərində yeriyirdi, danışa bilmir, qırıq-qırıq səslər çıxarırdı. Alət hazırlamaq, oddan istifadə, sonralar nitqin yaranması insanları heyvanlar aləmindən ayıran əsas amillər oldu. Ən qədim insanlar şüurlu surətdə deyil, təbiət qarşısında aciz qalmamaq və heyvanlardan qorunmaq üçün kiçik qruplarda birləşirdilər. Bu dəstələrin tərkibi sabit deyildi, tez-tez dəyişirdi. Belə kiçik insan kollektivi ibtidai insan sürüsü (ulu icma) adlanırdi. "Bacarıqlı insanlar": iti daş ucluqları ağaç dəstəyə bərkidərək nizə düzəldirdilər; ovladıqları heyvanların sümüklərini parçalayır, alınan itiuclu qəlpələrdən iynə, biz hazırlayırdılar; sümük və buynuzdan balıq ovu üçün qarpunlar düzəldirdilər. Azərbaycanda qədim insan düşərgələrinə Qarabağda (Azıx, Tağlar), Naxçıvanda (Qazma), Qazaxda (Daşsalahlı, Damcılı) rast gəlinir. Azərbaycanda 700 min il bundan əvvələ aid edilən ocaq izləri tapılmış Azıx mağarasında yaşamış ən qədim insan: dünyada ən qədim insan qalıqlarından dördüncüsüdür; 350-400 min il bundan əvvəl yaşamışdır; tədricən tikinti vərdişlərinə yiyələnmişdir; sadə incəsənətlə məşgul olurdu; ibtidai dini təsəvvürə malik idi.

2.Orta Paleolit 100 min il bundan əvval başlayıb e.ə. 40 min il bundan əvvələ qədər davam etmişdir. Orta Paleolitə aid alətlər ilk dəfə Fransada Müstye adlı yerdən tapıldığından bu dövr "Müstye mədəniyyəti" də adlanır. Azərbaycanda Orta Paleolit dövrünə aid məskənlər aşağıdakılardır: Tağlar, Qazma, Damcılı. Bu dövrdə: yeni insan tipi – neandertal (Almaniyada yer adıdır) yarandı; ahali Cənubi Qafqazın cənub-şərq yamacına, Naxçıvan, Qarabağ, Qazax bölgələrinə yayıldı; axirət dünyasına, totemlərə (heyvanlara) inam, ovsun meydana gəldi;

3.Üst Paleolit 40 min il bundan əvvəl başlayıb, b.e.ə. 12-ci minilliyə qədər davam etmişdir. Azərbaycanda Üst Paleolit dövrü düşərgələrinə daha çox Qarabağ və Qazax bölgələrində rast gəlinir. Bu dövrdə: nəhəng maral və mağara ayılarının nəsli kəsildi, müxtəlif növlü qaşovlar geniş yayıldı; "Ağıllı insan"ın (Homo sapiens) yaranması başa çatdı. "Ağıllı insan"ın: beyni "bacarıqlı insan"ın beynindən iki dəfə böyük idi; o, boyca hündür, düz qamətli idi; -şüura, rabitəli nitqə malik idi; ağaçların iri gövdələrini kəsir, bir-birinə bağlayır, sal düzəldirdi; daha qalın gövdələrin içini ovur, qayıq hazırlayırdı. Ulu icmanı qan qohumluğu olan, birlikdə yaşayan, işləyən, əmlaki ümumi olan insanların birliyi – qəbilə icması əvəz etdi. Bu kolləktivdə qadın əsas rol oynadığına görə qəbilə icmasının bu mərhələsi anaxaqanlığı (matriarxat) adlanır. Qəbilə icmasında qadın uşaqların qayğısına qalır, giləmeyva və yabani bitkilər toplayırdı. O, həm də odun keşikçisi idi. Yırtıcı heyvanlardan qorunmaq, qida aide etmək, ümumi ocaq (tonqal), birgə əmək, rabitəli nitq "ağıllı adamları" bir-birina bağlayan əsas amillər idi. Onların yaşadıqları kollektivin tərkibi daimi olurdu və dağılmırdı. Qəbilə ulu icmaya nisbətən daha mütəşəkkil idi. Qəbilənin ən hörmətli üzvləri ağsaqqallar idilər. Ağsaqqallar əmək alətlərinin hazırlanmasına, qidanın əldə edilməsi və bölüşdürülməsinə, gənçlərə ovçuluğun öyrədilməsi işinə başçılıq edirdilər. Paleolit dövründə ibtidai incəsənət yarandı. Bunu buynuzdan yonulmuş heykəllər, sümük üzərindəki təsvirlər və mağara rəsmləri sübut edir.

Mezolit

Azərbaycanda b.e.ə. XII minillikdən b.e.ə. VIII minilliyə qədər davam etmiş Mezolit (Orta Daş) dövründə:

• 1.Hələ 100 min il bundan əvvəl başlayan soyuqlaşmanı 13 min il bundan əvvəl istiləşmə əvəz etdi.
• 2.ox və kaman ixtira edildi. Heyvanların daha uzaq məsafədən ovlanmasına imkan yarandı. Ovçuluq ön plana keçdi.
• 3.mənimsəmə təsərrüfatından (yığıcılıq, ovçuluq) istehsal təsərrüfatına (əkinçilik və maldarlıq) keçid başlandı.
• 4.əsas əmək aləti toxa olduğu üçün ilk əkinçilik toxa əkinçiliyi adlanır. ən qədim əkinçilik məskəni 10 min il bundan əvvəl Ön Asiyada meydana gəlib.
• 5.Heyvanların əhliləşdirilməsinə başlandi
• 6.ibtidai heyvandarlığın əsası qoyuldu. Yığıcılıqdan əkinçilik, ovçuluqdan isə maldarlıq yarandı.
• 7.Ibtidai əkinciliyin əsasi qoyuldu

Azərbaycanda Mezolit dövrü Qobustan və Damcılı düşərgələri əsasında öyrənilmişdir.

Neolit

B.e.ə. VII minillikdə başlayan Neolitdə (Yeni Daş dövrü):

• 1. "Neolit inqilabı" baş verdi, yəni istehsal təsərrüfatı (əkinçilik və maldarlıq) meydana gəldi;
• 2. insanların məşğuliyyət sahəiəri içərisində əsas yeri istehsal təsərrüfatına daxil olan əkinçilik və maldarlıq tutdu.
• 3. daşların deşilməsi və cilalanması üsulları mənimsənildi;
• 4. toxuculuq yarandı və saxsı qablar hazırlanmasına başlandı;
• 5. əhali oturaq həyata keçməyə başladı.

Eneolit Daş dövrünün sonu – metal əsrinin başlangıcı hesab edilən b.e.ə. VI—IV minillikləri əhatə edən Eneolit (Mis Daş ) dövründə:

• 1.insanlar ilk dəfə metalla tanış oldular və mis emalına başladılar. Ancaq mis yumşaq olduğuna və az tapıldığına görə daşı sıxışdıra bilmədi;
• 2.qəbilədə qadınların mövqeyi get-gedə zəifləyir və cəmiyyətin həyatında icma ağsaqqalları şurası mühüm rol oynayırdı;
• 3.yığıcılıqdan fərqli olaraq qəbiləni bitki qidası ilə daha yaxşı təmin edən toxa əkinçiliyi, maldarlıq və sənətkarlıq daha da inkişaf etdi. Mənzillər və təsərrüfat tikililəri çay kənarında çiy kərpicdən və möhrədən dairəvi planda inşa olunurdu;
• 4.bu dövrün yaşayış məskənləri Gəncə – Qazax, Mil – Qarabağ, Muğan, Naxçıvan bölgələrində aşkar edilmişdir. Eneolit dövründə Azərbaycanda bizə məlum olan bütün ev heyvanlarının, demək olar ki, hamisinin əhliləşdirilməsi başa çatdı. B.e.ə. V minilliyin sonlarında atın əhliləşdirilməsinə başlanıldı. Cəlilabad rayonunun öliköməktəpə yaşayış yerindən əhliləşdirilmiş at sümükləri tapılmışdır;ölülər yaşayış məskənlərində dəfn edilir, onların üzlərinə qan rəmzi sayılan qırmızı boya çəkilir və ya oxra tökülürdü. .

Azərbaycanda Tunc və Dəmir dövrləri

Eneolitin sonunda Tunc dövrünə keçidin əsası qoyuldu. Tunç misə müxtəlif qarışıqlar əlavə edilməklə alınırdı. Tunç dövrü erkən, orta və son mərhələlərə bölünür: Erkən Tunc dövrü. B.e.ə. IV minilliyin ikinci yarısından III minilliyin sonuna qədər davam etmişdir. Bu mərhələyə aid abidələr Azərbaycanda ilk dəfə Kür-Araz ovalığında aşkar edildiyinə görə Kür-Araz mədəniyyəti kimi tanınır.

Erkən Tunc dövründə:

• 1.toxa əkinçiliyini xış əkinçiliyi əvəz etdi. Xış əkinçiliyi və maldarlıq böyük dözüm tələb etdiyinə görə ailədə, təsərrüfatda və cəmiyyətdə kişilərin rolu artmağa başladı və nəticədə anaxaqanlığını ataxaqanlığı (patriarxat) əvəz etdi;
• 2."köçmə" (yaylaq) maldarlığı meydana gəldi. Maldar tayfaların daxilində əmlak bərabərsizliyi yarandı;
• 3.Birinci böyük ictimai əmək bölgüsü baş verdi, yəni əkinçilik və maldarliq bir-birindən ayrıldı;
• 4.kollektiv dəfnetmə və ölüyandırma, qəbirlər üzərində kurqanlar qurma adətləri meydana gəldi;
• 5.Xaçmazda Sərkərtəpə, Qazaxda Babadərviş, Naxçıvanda Kültəpə yaşayış məskənlərində ibadət evləri aşkar edilmişdi;
• 6.Əhali dağətəyi və dağlıq zonalarda məskən saldı. Yaşayış evləri dairəvi planda tikilirdi;
• 7.bir neçə qohum qəbiləni birləşdirən tayfalar yarandı. Tayfada ahali eyni dilə və adətə malik idi. Tayfanı agsaqqallar idarə edirdi. Onlar ov və əkin yerlərini qəbilələr arasında bölür, mübahisəli məsələləri həll edirdilər. Mühüm məsələlər tayfa agsaqqallarinin birgə yığıncağında həll edilirdi.

Orta tunc dovru B.e.ə. III minilliyin sonundan b.e.ə. II minilliyin ortalarına qədər davam etmiş Orta Tunç dövründə Azərbaycanda:

• yeni təsərrüfat sahələri olan bağçılıq və bostançılıq, üzümçülük və şərabçılıq meydana gəldi;
• sənətkarlığın əkinçilik və maldarliqdan ayrılması nəticəsində ikinci böyük içtimai əmək bölgüsü baş verdi;
• Azərbaycanda Kültəpə adlı qədim yaşayış məskənindən dulusguluq məhəlləsi və dulus sobaları tapılmışdır. Bu dövrün abidələrinə Naxçıvan, Qazax, Gəncə, Qobustan, Təbriz və d. yerlərdə rast gəlinir;
• yaşayış məskənləri böyüdü, ilkin şəhər mərkəzləri yarandı. Naxçıvan şəhərinin əsası məhz Orta Tunç dövründə qoyulmuş və 3500 il bundan əvvəl artiq şəhər kimi tanınmışdı;
• boyalı qablar mədəniyyəti yarandı. Azərbaycan boyalı qablar mədəniyyəti ilə Yaxin Şərqdə tanınmağa başladı;
• böyük tayfa ittifaqlari meydana gəldi.

Son tunc dovru..e.ə. XIV—XII əsrləri əhatə edən Son Tunç dövründə və b.e.ə. XI—VIII əsrləri əhatə edən Erkən Dəmir dövründə Azərbaycanda:

• ayaqla hərəkətə gətirilən dulus çarcından istifadə olunurdu;
• təsərrüfatda yarımköçəri yaylaq maldarlığı ön plana keçdi. At minik ve qoşqu vasitəsi kimi insanların həyatında böyük rol oynadığı üçün ona sitayiş ayini meydana gəldi. Kurqanlardan tapılmış deve skeletleri hemin dövrdə dəvəçiliyin də inkişaf etdiyini göstərir
• müxtəlif sənət sahələrinin inkişafı ilə əlaqədar olaraq sanatkarların arasından senetkar-tacirler qrupu ayrıldı. Onlar istehsalla deyil, hazır mahsulların satışı ile meşgul olurdular;
• siklopik tikililar (guya tepegözler terefinden tikilan böyük daşlardan ibaret qalalar) meydana geldi. Bu tikililer b.e.e. II minilliyin axırlarında Azərbaycanda memarlığın yüksek inkişaf etdiyini sübut edir;
• süni suvarma şebekeleri genişlendi;
• dini inamlarda tayfa başçılarının ilahileşdirilmesi ve sema cisimlerine inamın derin kök salması kimi deyişikliklar meydana geldi;
• ehalinin yoxsullara ve varlılara ayrılması prosesi xeyli güçlendi, ibtidai icma quruluşu dağılmağa başladı. Yaxın Şerqin medeniyyet ocaqları ila yaxın olması Azərbaycanın cenub hissesinde sinifli cemiyyetin daha tez yaranmasına sebeb oldu.

İbtidai icma quruluşunun sonlarında Azərbaycan erazisinda yaşamış tayfalar qonşu ölkalerle ticaret elaqelerine malik olmuşlar. Azərbaycan arazisinden Assuriya istehsalı olan şirli gil qablar, möhürler, silahlar, bezek eşyaları tapılmışdır. Onlardan biri de Xocalıdan tapılmış ve üzerinde mixi xetle Assuriya hökmdarı I Adadnirarinin adı yazılmış muncuqdur.