Crassula

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Crassula
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Şöbə: Örtülütoxumlular
Sinif: İkiləpəlilər
Sıra: Daşdələnkimilər
Fəsilə: Dovşankələmi
Cins: Dovşankələmi
Latın dilində adı
Crassula L.

Wikispecies-logo.svg
Vikinnövlərdə
təsnifat

Commons-logo.svg
Vikianbarda
şəkil

ÜTMS 24098
MBMM 3782

Dovşankələmi (lat. Crassula) — ikiləpəlilərin dovşankələmi fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Vətəni[redaktə]

Dovşankələmi nəsli özündə 800-ə yaxın kisliçnı ailəsindən olan bitki cəmləşdirir. Təbii yayılma – Cənubi Afrika, Cənub və Mərkəzi Amerika, və yalnız bəzi növlər hərdən Mərkəzi Avropada rast gəlinir. Öz adını bitki yarpaqlarının turşməzə dadına görə alıb. Bu yarpaqlarısalatlara əlavə edərək qidada istifadə etmək olar. Xalqda bitki "dovşankələmi" adı ilə tanınır.

Hələ qədim zamanlarda bitkinin bəzi növləri qidada istifadə olunurdu. Hindilər xüsusi olaraq dovşankələmlərinin yetişdirilməsiylə məşğul olurdular və böyük miqdarda nişasta özündə saxlayan qaynanmış kök yumrularını yeyirdilər. Otaq bitkisi kimi XVII əsrdən becərilir.

Görünüşü[redaktə]

Dovşankələmi kol və ya ot bitkisidir. Birillik və ya çoxillik nümayəndələri mövcuddur. Əksər hallarda ot növlərinə rast gəlinir. Onları dekorativ-yarpaqlı nüsxələr kimi böyüdürlər. Növlərin əksəriyyəti üç-dörd yarpaqlı olur. Daha nadir beş-altı və doqquz yarpaqlılara rast gəlinir. Uzun saplaqlarda, xüsusi turş dada malikdirlər. Növdən asılı olaraq bitkinin yeraltı hissəsi – kökdür, kök yumrusudur və ya soğanaqdır. Təvazökar, amma çox cazibədar gülləri ağ, sarı, çəhrayı, bənövşəyi rənglərə malikdirlər. Dovşankələmləri gecə, parlaq günəş vaxtı və yağışdan əvvəl yarpaqlarını qatlayır.

Dovşan kələmlərinin arasında alaqkimilər növləri var və çox dekorativdir. Bu növlər XVII əsrdən mədəniyyətə daxil edilmişdir və o vaxtdan bağlarda və otaq bitkiləri kimi geniş yetişdirilirlər.

Növləri[redaktə]

Siyahı Alman vikipediyasına əsasən tərtib olunub.

  • Crassula seksiyası
  • Deppe dovşankələmi və ya dördyarpaqlı (Oxalis deppei) – soğanaqlı, hündürlü 20-25 sm. olan çoxillik bitkidir. İncə uzun saplaqda yarpaqları dörd paydan ibarətdir və orta hissəsi qırmızı-qəhvəyi, ucları açıq-yaşıldır. Qırmızı-moruq gülləriylə çiçəklənir. El arasında – "xoşbəxtliyin yoncası" adlandırılır.
  • Doqquzyarpaqlı (Oxalis enneaphylla) dovşankələmi çoxsaylı yarpaqlardan ibarət olan tipik boz və ağ çala-çula güllər açır.
  • Üçbucaqlı dovşankələmi (Oxalis triangularis) – qısa bitkidir, uzun elastik saplaqlarda üç hissədən ibarət olan temno-purpurnımi yarpaqları var. Yarpaqları kəpənəyin qanadlarına oxşardır və xalq arasında ona "Madam Batterflay" deyilir. Papilionacea növündə yarpaqları tünd yaşıl rəngdədi. Xırda, ağ, çəhrayı və ya bənövşəyi güllər olur.
  • Adi dovşankələmi (Oxalis acetosella) – kökümsov gövdəli bitkidir, hündürlüyü 8-10sm. Uzun saplaqlardakı yarpaqları yoncanın yarpaqlarını xatırladır. Yarpaqları gecə, tutqun havada və parlaq günəş vaxtı yığılmağa malikdir. Ağ, tək, uzun saplaqda güllər açır. May-iyunda çiçəkləyir.
  • Dovşankələmi sukkulent (Oxalis succulenta) başqa növlərindən dörd tunc-yaşıl yarpaqlarla və çəhrayı güllərlə fərqlənir. Bitkinin hündürlüyü 30-35 sm. Son payıza qədər çiçəkləyir. Həmçinin ampelnoe bitki kimi otaqlarda bu dovşankələmini becərirlər.

Qulluğu[redaktə]

Saxlanma şəraiti[redaktə]

Dovşankələmini parlaq, amma dalğın işıqla işıqlandırılmış yerdə saxlayırlar. Bitki yarımkölgəni əla daşıyır, ancaq sıx kölgədə uzun olma yarpaqların dekorativliyinin itməsinə gətirir. Günəş şüalarının düz təsiri yarpaqları məhv edə bilər.

Temperatur[redaktə]

Dovşankələmi böyütmə şərtlərinə tələbkar olmayan bitkidir. Onun üçün xüsusi mikroiqlim yaratmaq lazım deyil, otaq temperaturu yaxşı artır. Yay vaxtına dovşankələmini onu yellərdən qoruyub təmiz havaya çıxartmaq olar. Qışda onu izləyirlər ki, temperatur aşağı 16-18°C düşməsin. Növlər, hansılarda ki, qış dövrünə yerüstü hissə qırılır, 12-14°C saxlayırlar.

Sulanmağı[redaktə]

Yayda dovşankələmi bol suvarmaya ehtiyac duyur, ancaq onu izləmək lazımdır ki, rütubət küpədə hərəkətsiz qalmasın. Rütubətin həddən artıq bolluğuna çox həssasdır, ona görə də küpəyə suyu artıq tökməkdənsə, əskik tökmək məsləhət görülür. Payızda sulamağı tədricən azaldırlar, qış vaxtında isə torpağı azca rütubətli saxlamaq bəs edir.

Çox növlər qışda dincəlir. Dinclik (1-1,5 ay) dövründə sulamağı durdururlar və bitkini quru sərin yerdə saxlayırlar. Birinci qaçışlar meydana çıxmağa başladıqdan sonra, onun yeni torpaq qarışığına yerini dəyişdirirlər, sulayıb yeniləyirlər və yenə ilıq yerə qaytarırlar. 30-40 gün sonra çiçəkləmə başlayır.

Havanın rütubətliyi[redaktə]

Otaqda saxlama vaxtı yarpaqları qaynanmış suyla daim çiləmək lazımdır. Payız-qış dövründə isə ehtiyac yoxdu.

Yemləmə[redaktə]

Bitkinin yemləməsini kompleks mineral gübrələrlə edirlər. Aktiv artma dövründə hər 2-3 həftə onlara kompleks mineral gübrələr verilir və nəzarət etmək lazımdır ki, tərkibin miqdarı qablaşdırmadan iki dəfə daha az göstərilmiş olsun. Bitkinin ətrafında torpağı köklərə mineralların girişini təmin edərək azca yumşaltmaq lazımdır.

Dəyişmə[redaktə]

Dovşankələminin böyütməsi üçün bərabər hissələrdə çimli və çürüntüdən (çürümüş peyindən) və qumdan ibarət olan torpaq qarışığını hazırlayırlar. Kök şişləri və həddən artıq suvarma vaxtı bitkinin başları (soğanaqları) kök çürüntüsünə meyillidir, buna görə küpənin dibinə keramzitdən drenaj qatını qoymaq lazımdır. Gənc bitkiləri hər il yeri dəyişdirilir. Sonra hər 2-3 ildə bir dəfə yeri dəyişdirilir.

Artım[redaktə]

Dovşankələmi köhnə bitkilərin əsas kökünün ətrafında yaranan kök şişləriylə yaxşı çoxalır. Kök şişləri (5-10 ədəd) yuxarıdan onları 1 sm torpaqda örtərək küpələrə əkilir. Əkməni dəyişik vaxtda edirlər, çiçəkləmənin arzu olunan müddətlərindən asılı olaraq. Tam inkişafı ilin fəsilindən asılı olaraq əkmə günündən 30-40 gün çəkir.

Oksalisanın bəzi növlərinı yarpaqlarla artırmaq olar, hansılar ki, kiçik dəstəylə kəsib, suda kökləşdirirlər və ya rütubətli qumda əkirlər.

Əgər bitki toxum vasitəsilə çoxaldılırsa, o zaman onlar torpağın səthinə səpilir,çünki toxumlar çox xırda olur və torpağı axınla sulanmayıb çiləməylə nəmləndirmək lazımdır.

Zərərvericilər[redaktə]

Dovşankələmi çox nadir hallarda zərərvericilərlə xəstələnir.

Şəfaverici xüsusiyyətlər[redaktə]

Xalq təbabətində buynuzlunun dovşan kələminin bütün hissələri istifadə edir – güllər, svetonosı, yarpaqlar (vərəqlər). Bitki orqanik turşuları (turşəngi, almanı, limonu) özündə saxlayır. Yazda xammalı tədarük edirlər və ya başlanğıcda illər (may – iyun) və 40-50°С temperatur vaxtı (yanında) qurudurlar. Xammaldan istehsal edilmiş tinkturalar sinqa vaxtı (yanında) istifadə edir, mədənin xəstəlikləri, qaraciyərlər. Yaxşı antiseptikdir. Dovşankələminin şirəsiylə qaşınmanı müalicə edirlər. Bitki homeopatiyada istifadə olunur.