Aratta dövləti

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Vikipediya Bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediya kömək edə bilərsiniz.
Əgər mümkündürsə, daha dəqiq bir şablondan istifadə edin.
Bu məqalə sonuncu dəfə Azər Əzizov tərəfindən redaktə olundu. 4 ay əvvəl. (Yenilə)

E.ə III minillikdə Urmiya gölünün cənub və cənub-şərqində Aratta dövləti yaranır.Bu dövlət qurumu Azərbaycanda dövlətçilik tarixinin başlanğıcı sayıla bilər.Ancaq bu dediyimiz kimi dövlət deyil,dövlət qurumudur.Yəni dövlət olmağı üçün nəsə çatışmır.Aratta böyük ərazi əhatə etmirdi və güclü idarə aparatına malik deyildi.Elə bunlar onun dövlət olmamasına bir nümunədir.

Aratta sözünün etimologiyasına müraciət edək və türk olduğunu dəlillərlə sübut edək.Aratta dağlıq ölkə idi və adının mənasında da bunu görmək mümkündür.Elə sözün sonundakı “ta” hissəciyinə baxaq.Biz bunu Aratta sözünü deyəndə elə bil sonda daha bir səs tələffüz olunur.Daha dəqiq desək “arat-tağ” kimi.”Tağ”-“dağ” sözlərindəki oxşarlığı hamımız görürük.Müasir dillərdə olan sözlərin qədim variantında bir hərf düşüklüyü normal haldır və bərpa etmək elə də çətin deyil.Çünki,bu sözlər elə də çox dəyişikliyə uğramamışdır.Hələ “aratta” sözündə bir “t” səsi tələffüz nəticəsində yaranmış və “r”-“l” əvəzlənməsi olmuşdur.Yəni belə olmuşdur:”Aratta”-“Aratağ”-“Aladağ” kimi dəyişikliyə uğramaqla müasir mənasını almışdır.“Aladağ” sözünün tam mənası isə belədir: “Al” əski türk sözü olub “Qırmızı” deməkdir.Aratta da “Qırmızı dağ,dağlıq” anlamını verir.

  “Qırmızı dağ” deyərkən başqa bir etimoloji dəlil

yadıma düşdü.Aratta adının yekun mənası “dağlıq” deməkdir.Bu mənanı verən başqa bir coğrafi ərazi var.Bu Altaydır. Aratta adının açıqlamasında belə bir dəyişiklik də var:Aratta-Alatau-Alatay-Altay.İlk baxışda bu sözün sonundakı “y” hərfi diqqətimizi çəkir.Çünki,bu söz birləşməsin tərəflərə ayırsaq “Al Tay”-ilk baxışdan belə: “Al-qırmızı,Tay(day)-at balası” kimi yozarıq və bu da Arattanın digər mənası ilə uyğun gəlmir.Ancaq biz unutmayaq ki,qədim sözlər dəyişikliyə uğradıqca əlaqəsi olmayan hərf dəyişiklikləri olur.Məsələn,“y” ilə “q” kimi.Başqa bir misal çəkim.Bəy sözünün qədim variantı “beq”dir.Biz “Altay”da da “y” “q” əvəzlənməsi etsək, “Aldağ” alarıq.Yəni, “Qırmızı dağ” sözünə bir daha rast gələrik.Aratta adının Altayla eyni olması həm də ondan xəbər verir ki,arattalar türkdür və türklərin ana vətəni olan Altaydan gəlmiş və doğma yurdlarının adını buraya verməyi də unutmamışlar.

 Ancaq çox təəssüflər olsun ki,Aratta dilində

olan yazılı mənbələr azdır.Yəni Aratta dilindən olan sözlər yox dərəcəsindədi.Bu da bəzi alimlərə imkan verir ki,Arattanın türklüyünə şübhə etsin.Amma Arattanın adı bu fikirləri puç etməyə bəs edər.