Böyükdüz (Babək)

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Böyükdüz
Ölkə  Azərbaycan
Muxtar respublika Naxçıvan MR
Rayon Babək (rayon)

Böyükdüz (əvvəlki adı: Böyük Düz) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunda kənd.

Adının mənası[redaktə | mənbəni redaktə et]

Büyükdüz adlı türk tayfalarının adı ilə bağlıdır[1].Kəngərli rayonunda məskunlaşan buğdüz adlı türk tayfalarının adı Kəngərli rayonundakı Böyükdüz və onun ətrafındakı düzün adında qalmaqdadır. Araşdırmalar Böyükdüzün hələ Antik dövrdən məskunlaşdırıldığını, Erkən Orta əsr və Orta əsrlərdə yaşayış olduğunu, lakin sonrakı dövrlərdə tərk edildiyini və 1920-ci ildə yenidən məskunlaşdırıldığını göstərir (Baxşəliyev 2008, s. 203). Kənd Arazın kənarında, dağlıq bir ərazidə yerləşmişdi. Büğdüz tayfaları “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının II, IV, VII, VIII və XII boylarında Bığı qanlı Bəkdüz Əmənlə bağlı olaraq xatırlanmışdır (A.Bağırov, 2010, I c, s. 100). M. Kaşğarinin “Divan”ında bu tayfanın adı səkkizinci sırada xatırlanır (A.Bağırov, 2010, I c, s. 100). Tədqiqatçıların fikrinə görə bu etnonim Bəkdüz Əmənin adı ilə bağlı olmuşdur. F. Sümərin məlumatına görə XVI əsrdə Anadoluda büğdüzlərlə bağlı 22 yer adı qeydə alınmıdır(F. Sumer 1992, s. 334). Ə.Tarverdiyevin fikrinə görə bəkdüz tayfa adı Bəkdüz Əmənlə bağlı olmuşdur. Bək (bəy)düz komponentlərindən yaranan bu etnonim düzgün, sədaqətli bəy mənasını ifadə etmişdir (Tanrıvedi, 2009, s. 148-149). Bəkdüz sözünün tayfa adı olduğu V.M.Jirmunski (Жирмунский 1974, s. 609) və S. Əliyarovun (Əliyarov 1986, s. 144) əsərlərində də əks olunmuşdur. Qeyd etmək istəyirik ki, tədqiqatçılar “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında xatırlanan qanlı ifadəsinin Kanqlı ifadəsi ilə eyniləşdirmişdir. Buna görə Bığı qanlı Bəkdüz Əmən-Bığı Kanqlı Bəkdüz Əmən şəklində olmalıdır. Bu bir tərəfdən bəkdüz tayfalarının kəngərlilərdən ibarət olduğunu, digər tərəfdən isə kəngərlilərin özünəməxsus etnoqrafik ənənələrinin olduğunu təsdiq edir. Kəngərlilərdə tayfa adətlərinin olduğunu K.N.Smirnov da yazmışdır. Belə ki, İran Ordusunda xidmət edən kəngərli zabitlərinə “Kəngərli elinin vəkili” rütbəsi verilirmiş (Smirnov 1999, s. 24).

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Böyükdüz ərazisində yaşayş Antik dövrdən mövcud olmuşdur. Bu yaşayış yerləri 1991-ci ildə V.B.Baxşəliyev  tərəfindən qeydə alınmışdır. Daşqın zamanı yaşayış yerləri demək olar ki, tamamilə yuyulmuşdur. Tədqiqat zamanı bu abidələrdən Antik dövr və Son Orta əsrlər üçün xarakterik olan çəhrayı rəngdə bişirilmiş gil qab qırıqları tapılmışdır. Onlardan birinin üzəri göy rəngli şəffaf şirlə örtülmüşdür. Bəzi yaşayış yerlərii tamamilə yuyulduğundan onun sərhədlərini müəyyən etmək mümkün olmadı. Lakin yaşayış yerlərindən birinin yerləşdiyi uzunsov alçaq təpənin cənub tərəfində 10 ədəd skeletə təsadüf olundu. Qəbirlər torpaqda qazıldığı üçün tamamilə yuyulmuş, skeletlər qumun üzərində qalmışdı. Onlar müsəlman adəti ilə qərb-şərq istiqamətində, sağ böyrü üstə uzadılmış, ayaqlarının baş barmaqları bir-birinə bağlanmışdı. Şübhəsiz ki, bura yaşayış yerinin nekropolu olmuşdur. Yaşayış yerindən aşkar edilmiş keramikanı XVII-XVIII əsrlərə aid etmək olar. Yaşayış yerinin yaxınlığında (təqribən aralıda) antik nekropol, ondan şərqdə isə müasir Böyükdüz qışlağı yerləşir. Düzənliyin bu sahəsi maldarlıq üçün əlverişli olduğundan Böyükdüz kəndinin yerli sakinləri yayda mal-qaranı və xırdabuynuzlu heyvanları əsasən burada saxlayırlar. Deyilənlərdən belə nəticəyə gəlmək olar ki, Böyükdüz düzənliyinin cənub-şərq hissəsi yaşayış üçün əlverişli olduğundan əhali burada qədim dövrdən məskən salmışdır. Orta əsr Böyükdüz yaşayış yerində həyat XI əsrdən başlanmışdır. Bu yaşayış yeri Orta əsr mənbələrində xatırlanan Böyükdüz (Bək-düz) tayfasının yadigarıdır. Bu tayfa haqqında Orta əsr müəlliflərindən M.Qaşqarinin, Rəşidəddinin, Əbülqazi Bahadır xanın əsərlərində və «Kitabi-Dədə Qorqud»da məlumat verilmişdir. Bu tayfanın adı ilə bağlı bir sıra ərəb və fars mənbələrində də məlumat verilmişdir. Yuxarıda qeyd edilən mənbələrdə bu tayfanın adı «Buqdur», «Bəkdəz», «Bukdüz», «Bəkdüz», «Böyükdüz» şəklində xatırlanmışdır. Böyükdüz tayfaları Orta əsrdə xatırlanan iyirmi dörd oğuz tayfasından biridir. Bu tayfanın özünəməxsus damğası və quşu olmuşdur. Damğa, içərisində diaqonal boyunca xətt çəkilən düzbucaqlı təsvirlərdən ibarətdir. Böyükdüz tayfasının quşu şahindir. Əbülqazi Bahadır xanın məlumatına görə «Büqdüz» xidmət etmək mənasındadır.

              Əbülqazi Bahadır xanın «Türkmənlərin şəcərəsi» əsərində Büqdüz  Oğuz xanın altıncı oğlu kimi xatırlanmışdır .

             «Kitabi-Dədə Qorqud»da Bəkdüz Əmən Bayandır xanın və Qazan xanın yaxın silahdaşı kimi xatırlanır. Mənbələrdə yad edilən rəvayətlərə görə Bəkdüz Əmən Məhəmməd Peyğəmbərlə görüşmüş, oğuzlar içərisində ilk dəfə islamı qəbul etmiş və onu yaymışdır. Şübhəsiz ki, Böyükdüz düzənliyi və burada salınmış Böyükdüz adlı yaşayış məntəqələri bu tayfaların adı ilə bağlıdır. Deyilənlərə əsaslanaraq, Böyükdüz Orta əsr yaşayış yerini XI-XVIII əsrlərə aid edirik. Bu yaşayış yerində həyat mövsümi xarakter daşımışdır.

Müasir Böyükdüz kəndi 1929-cu ildə Şahtaxtı kəndindən köçüb gəlmiş yeddi ailə tərəfindən salınmışdır. Əvvəlki adı Böyük Düz olmuş və 1 mart 2003-cü ildən dəyişdirilərək Böyükdüz adlandırılmışdır.Köhnə kənd Araz çayı yaxınlığında Qağalıq stansiyası, Bakı-Naxçıvan dəmir yolunun 420-ci kilometirliyində yerləşir və Naxçıvan MSSR-in Naxçıvan rayonunun tərkibində olmuşdur.

1949-cu ildə kənddə beş nəfər Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Sonralar Araz çayı üzərində Su elektrik stansiyası tikildikdən sonra suyun altında qalacağından Böyükdüz kəndi 1969-cu ildə indi mövcud olduğu əraziyə köçürülmüşdür.

1978-ci ildə Naxçıvan rayonu Babək rayonu adlanmağa başlamış və Böyükdüz kəndi Babək rayonunun inzibati ərazisinə verilmişdir.

19.03.2004-cü ildə yaradılan Kəngərli rayonunun tərkibinə verilmişdir.[2]

Əhalisi Azərbaycan türklərindən ibarətdir.[redaktə | mənbəni redaktə et]

Tanınmışları[redaktə | mənbəni redaktə et]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti. iki cilddə. I cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, səh. 156  (az.)
  2. "Naxçıvan Muxtar Respublikasında Kəngərli rayonunun yaradılması haqqında" Azərbaycan Respublikasının 19 mart 2004-cü il tarixli 608-IIQ nömrəli Qanunu