Gicitkan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
?Gicitkan
Elmi təsnifat
Aləmi:Bitkilər
Şöbə:Örtülütoxumlular
Sinif:İkiləpəlilər
Yarımsinif:Dillenid
Sıra:Gicitkənçiçəklilər
Fəsilə:Gicitkənkimilər
Cins: Gicitkan
Elmi adı
Urtica
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı


Gicitkan (lat. Urtica)[1] - gicitkənkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.[2]

Urtica dioica L. - Adi gicitkan - Крапива двудомная - Gonochorism nettle[3]

Botaniki təsviri[redaktə | əsas redaktə]

Hündürlüyü 100 sm qədər olan çoxillik, ikievli ot bitkisidir. Gövdəsi düz, yarpaqları ürəkvari-yumurtavari, iri diş-dişlidir. Çiçəkqrupu uzun, budaqlıdır. Bütün bitki tükcüklərlə sıx örtülmüşdür. Özünəməxsus “gicitkan” iyi, acıtəhər ot dadı vardır. May-sentyabr aylarında çiçəkləyir və meyvə verir.[3]

Mənşəyi və yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Adi gicitkan boreal coğrafi tipinin palearktik sinfinin qərbi-palearktik qrupuna aiddir. Skandinaviya, Atlantik və Orta Avropa, Aralıq dənizi, Balkan və Kiçik Asiya ölkələri, İran, Əfqanıstan, Rusiya, Orta Asiya və Qafqasda yayılmışdır. Adi gicitkan Azərbaycanın bütün rayonlarında arandan yuxarı dağ qurşağına kimi (dəniz səviyyəsindən 2300 m qədər) bitir.[3]

Ekoloji qrup və bitdiyi yerlər[redaktə | əsas redaktə]

Kseromezofitdir, meşə-kol, eləcə də alaq bitkilik tiplərində rast gəlir. Əsasən meşə kənarlarında, kolluqlarda, bağlarda, çəpər və tikili yanında qrup şəklində bitir, çox vaxt ləkələr

əmələ gətirir.[3]

Kimyəvi tərkibi[redaktə | əsas redaktə]

Flavonoid, C, B2, E, PP vitaminləri, karotin, efir və piyli yağlar, alkaloid, kumarin, steroid, aşı maddələri və karotinoidlərlə zəngindir.[3]

Təsiri və tətbiqi[redaktə | əsas redaktə]

Farmakopeyaya daxil olan ofisinal dərman bitkisidir. Praktiki, eksperimental, Tibet, Çin və xalq təbabətində, eləcə də kliniki sınaqlarda geniş tətbiq edilir. Əsasən böyrək, mədə, şəkərli diabet, bronxial astma, ağciyər vərəmi, ateroskleroz, dəri-zöhrəvi, nevroz, revmatizm, qadın xəstəlikləri, allergiya, qanaxma, epilepsiya, iflic, irinli yaralar, bəd xassəli şişlər və saç tökülmə zamanı, habelə baytarlıqda istifadə olunur. Antibakterial, antioksidant, antihelmint, antiseptik, antimutagen, hipotenziv, qansaxlayıcı, bəlğəmgətirici, sidik və ödqovucu, şiş və xoralara qarşı təsirə malikdir.[3]

Əkstəsirləri[redaktə | əsas redaktə]

Gicitkanın özü və ondan hazırlanmış preparatlar hamilə, abort, polip və uşağlığın şişi ilə bağlı qanaxması olan qadınlara, qanın yüksək laxtalanması və trombofiliya zamanı zərərlidir. Böyrək xəstəliklərində ehtiyatla istifadə etmək zəruridir.[3]

İstifadə olunan hissələri[redaktə | əsas redaktə]

Müalıcə məqsədi ilə bitkinin yarpaqları, çiçəkləri, toxumları və kökü istifadə edilir.

İstifadə formaları - Cövhər, dəmləmə və şirələr.[3]

Digər faydalı xüsusiyyətləri və istifadəsi[redaktə | əsas redaktə]

Cavan yarpaqlar vitaminlərin təbii konsentrantidir. Gicitkanın yarpaqları şorbalarda, qutab və s. xörəklərdə istifadə olunur. Paxlalı bitkilərlə müqayisə olunandır, tərkibində yüksək miqdarda olan proteinlər və nişasta gicitkandan hazırlanmış xörəklərə doyumluq verir. Yazda orqanizmdə vitaminlərin defisiti zamanı gicitkanın diyetik dəyəri daha çoxdur. Konservləşdirici xassələrə malikdir, qat-qat yığıldıqda ət və balığın daha çox müddətdə saxlanılmasına kömək edir. Boyaq bitkisidir, yeyinti, əczaçılıq sənayelərində və ətriyyatda istifadə olunur.[3]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  1. Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
  2. Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Mehdiyeva N.P. «Azərbaycanın dərman florasının biomüxtəlifliyi», Bakı,2011