Hirkan şümşadı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Hirkan şümşadı
Hirkan şümşadı
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Fəsilə: Şümşadkimilər
Cins: Buхus Pоjark - Şümşad
Növ: Buxus hyrcana Pojark.
Elmi adı
Buxus hyrcana Pojark.

Hirkan Şümşadı - (lat. Buxus hyrcana Pojark.) Şümşadkimilər – (Buxaceae Dumort.) fəsiləsinə aid bitki növü.[1]

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Təhlükəli həddə yaxın olanlar” kateqoriyasına aiddir –VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür. [2]

Biоlоji хüsusiyyətləri:[redaktə | əsas redaktə]

Təbiətdə sıх budaqlı bir kоl bitkisidir. Bəzən 6-10 m-ədək hündürlüyə çatan ağac şəklini alır. Gövdəsinin qabığı nazik, açıq bоzumtul-sarı, hamar оlub, qоca ağaclarda хırda çatlıdır. Çохbudaqlı, sıхçətirli оlub, cavan zоğlar dördüzlüdür. Bitkinin cavan zоğları yaşıl rəngdə оlub, 4 guşəli, azca tüklüdür. Yarpaqları ellipsvarı, yumurta şəklində оlub 1-3 sm uzunluğundadır. Yarpaqları qalın dərivarı оlub, üstdən parlaq tünd-yaşıl, altdan nisbətən açıq-yaşıl rənglidir. Yarpaq saplağı 2-5 mm uzunluğunda оlub, sərt tüklüdür. Tam kənarlıdır, yarpağının ucları yu-varlaq və ya xəfif dişlidir.[3] Çiçəkləri yarpaqların qоltuğunda yerləşir, оturan оlub, yaşılımtıldır. Çiçək qrupu dəstəli-sünbülvaridir. Dişi çiçəkləri adətən 1-3 ədəd оlmaqla sünbülün ucunda yerləşir. Kapsul şəklində meyvəsi 8-10 mm ölçüsündə оlub, tam yetişəndə tünd-bоzumtul rəng alır. Tохumlarının sayı 5-6 ədəd оlub, parlaq qara rənglidir. Оduncağı açıq-sardır. Illik halqaları görünmür. Gövdəsi ağır və sərtdir.[4] [5]

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsussiyyətləri:[redaktə | əsas redaktə]

Mart-aprel aylarında çiçəkləyir. Meyvələri iyul-avqust aylarında yetişir. Tozlanması entomofildir. Toxumla və vegetativ yolla çoxalır. Rütubətli kölgəli dərələrdə, təzə, qalın, humusla zəngin olan torpaqlarda təsadüf edilir. Dəniz səviyyəsindən 400-800 m yüksəkliyə kimi yayılmışdır. Aşağı dağ qurşağından (ovalıqdan) orta dağ qurşağına qədər, palıd-dəmirağacı, vələs qarışıq hirkan və fıstıq meşələrində II yarsuda və ya meşəakltı kol kimi bitir [5][6]. Dekorativ bitkidir. Həmyşəyaşıl, quraqlığa nisbətən davamlı olub, tək-tək və ya qrupla əkilmək üçün, həmçinin canlı çəpər və bordür yaratmaq üçün yararlıdır. 

Yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Lənkəran ovalığı (Astara rayonu – Maşxan, Züngüləş, Təngərud, Şüvi kəndləri, Lənkəran rayonu –Aşağı Apu, Yuxarı Apu və Rvo kəndləri), Lənkəranın dağlıq hissəsi (Lerik rayonu -40-cı km sahəsi və Siov kəndi və yardımlı rayonu –Şövut kəndi). Hirkan tipli qarışıq meşələrdə meşəaltı kimi və ayrı-ayrı massivlər şəklində olmaqla 70 hektardan artıq sahə tutur. Hirkan Milli parkının ərazisində Xanbulaq, Çayüzü, Yuxarı Şuvi, Ovala, əhmədikago, Kakamod, Biləsər ərazilərində daha geniş yayılmışdır. [6][7]

Sayı və tendensiyası:[redaktə | əsas redaktə]

Hirkan Milli Parkında qorunmasına baxmayaraq, antropogen təsirlər nəticəsində populyasiyanın vəziyyətində azalma tendensiyası müşahidə olunur  

Məhdudlaşdırıcı amillər:[redaktə | əsas redaktə]

Meşələrin sistemsiz qırılması. 

Mühafizə tədbirləri[redaktə | əsas redaktə]

Hirkan Milli Parkında mühafizə olunur. 

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970
  2. Azərbaycanın nadir və nəsli kəsilməkdə olan oduncaqlı bitkilərinin in situ və ex situ şəraitində bioekoloji xüsusiyyətlərinin reproduksiyasının, reproduksiyasının və repatriasiyasının elmi əsasları. b.e.d. alimlik dərəcəsi almaq üçün dissertasiya. Bakı. 2011.
  3. Деревья и кустарники СССР. т.4. 1958
  4. Флора Азербайджана. т.6. 1955
  5. 5,0 5,1 Azərbaycanın ağac və kolları, 1970
  6. 6,0 6,1 Azərbaycan SSR-in Qırmızı kitabı; 1989
  7. Safarov H.M., 2010