Fərməş

Fərməş — yorğan-döşəyi yığmaq üçün ağzını gözəmək məqsədilə ilgəklər tikilmiş yarım metr hündürlüyündə, 1,2 metr enində, 2 metr uzunluğunda bəzəkli xalça.

Bu söz bir çox türk xalqlarının dil və dialektlərində müxtəlif variantlarda işlənilir. İranda yaşayan şahsevənlər və azərbaycanlıların bir qismi bu sözün dialekt forması olan "fərməş" variantından istifadə edirlər. Söz daxilində səslərin qarşılıqlı olaraq yerini dəyişməsi hadisəsi dilçilikdə metateza adlanır; "məfrəş" sözünün "fərməş" şəklində tələffüzü də bu qəbildən olan fonetik hadisələrdən biridir. Mütəxəssislər "məfrəş" sözündən "fərməş" variantının yaranmasını məhz metateza hadisəsi kimi qiymətləndirirlər.^[1]

Haqqında

Məfrəş — xovsuz xalça texnologiyası ilə toxunmuş, yarımköçəri (elat) heyvandar tayfalar tərəfindən məişət əşyalarının at və ya dəvə vasitəsilə daşınması üçün istifadə edilən iri ölçülü yumşaq sandıq növüdür. Məfrəşin ön, arxa və yan hissələri (panelləri) bir-birinə tikilərək dördkünc (paralelpiped) formalı qutu əmələ gətirir. Üst qapağına nadir hallarda rast gəlinən bu məmulatlar əşyalarla doldurulduqdan sonra açıq qalan hissəsi palas və ya kilim parçası ilə örtülür, perimetr boyu yerləşən ilgəklərdən keçirilən iplər vasitəsilə bağlanırdı. Ənənəvi yarımköçəri həyat tərzinin vacib məişət elementi olan məfrəşlər yaylaq-qışlaq köçləri zamanı yorğan-döşək, xalça, geyim, qab-qacaq və digər əşyaların yük heyvanlarının belində rahat daşınmasını təmin edirdi. Məfrəşlər xalçaçılığın palas, kilim, sumax, zili texnikaları ilə toxunur və ənənəvi xalça naxışları ilə bəzədilirdi.

Tarixi

Məfrəşlərin meydana gəlməsi türk xalqlarında yarımköçəri (yaylaq-qışlaq) təsərrüfatın və məişət tərzinin formalaşması ilə birbaşa əlaqədar olmuşdur. Bu tipli təsərrüfat və məişət sistemi tunc dövründən etibarən Azərbaycan ərazisində yayılaraq, XX əsrin ortalarına qədər davam etmişdir.

Etimologiyası

"Məfrəş" sözü ərəb mənşəlidir. Ərəb dilində "faraşa" ("فرش") sözü süfrə, yataq dəsti və xalça kimi müxtəlif mənalarda işlədilir. Bu sözdən törəmiş "mafraş" (مـَفر َش) kəlməsindəki "ma" mənsubiyyət bildirən şəkilçi qismində çıxış edərək xalçasayağı və ya xalçaya bənzər mənalarını ifadə edir. Ümum-ərəb dilində "mafraş" sözü daha çox süfrə və yataq örtüyü mənasında işlənsə də, bədəvi ərəblərdə bu termin həm də dəvə çulu (örtüyü) mənasını daşıyır.

Təxminən XI–XII əsrlərdə ərəb dilindəki "farş" və "mafraş" sözləri fars dilinə keçərək "fərş" və "məfrəş" şəklində tələffüz edilmişdir. Fars dilində bu söz yataq dəsti, xalça və qiymətli parçaların daşınması üçün nəzərdə tutulan xalça toxunuşlu yumşaq qutuları da ifadə etməyə başlamışdır. Sözün bu mənada istifadəsi bilavasitə İranda yaşayan yarımköçəri türk tayfalarının (şahsevənlər, qaşqaylar, əfşarlar və s.) ənənəvi təsərrüfatı və məişəti ilə əlaqəli olmuşdur. Tacik dilində də bu söz fars dilində olduğu kimi "məfrəş" formasında "ə" səsi ilə tələffüz olunur.

Azərbaycanda Naxçıvan və Bakı bölgələrində "məfrəş" sözünün "məfrəc" variantına da təsadüf olunur.^[2]

Bu söz bir çox türk xalqlarının leksikonunda da müxtəlif variantlarda mövcuddur; XX əsrin əvvəllərində türkoloq Vasili Radlovun tərtib etdiyi "Türk ləhcələri lüğətində" söz "mapraş" şəklində qeyd edilmişdir.^[3] Türk dilinin osmanlı ləhcəsində "mafraş", özbək və türkmən dillərində isə "mapraç" variantları bu gün də işlənilməkdədir. Qarakalpaqlarda və özbəklərin lakay tayfasında isə "mapramaç" forması bərqərar olmuşdur. Ənənəvi xalça məmulatının adı kimi "məfrəş" əksər Avropa və Amerika xalça ekspertləri və satıcıları tərəfindən "mafrash" şəklində yazılır və ifadə edilir.

Növləri

Məfrəşlər qapaqsız və qapaqlı qutu (tam məfrəş) şəklində müxtəlif ölçülərdə mövcud olmuşdur. Elat türkləri arasında beşik funksiyasını daşıyan məfrəşlər də toxunmuşdur ki, onlar "beşik məfrəş" adlandırılmış və körpə uşaqlar üçün yataq vasitəsi kimi istifadə edilmişdir.

Texnologiyası və materialları

Məfrəşlər əsasən xovsuz xalça texnologiyaları ilə toxunmuşdur. Bunlar arasında palas, kilim, sumax və zili texnologiyaları ilə hazırlanan məfrəşlər əksəriyyət təşkil edir. Məfrəşlərin toxunmasında əsasən qoyun, dəvə və keçi yunundan hazırlanmış iplərdən istifadə olunmuşdur. İplərin rənglənməsində həm təbii (müxtəlif bitkilər və böcəklər), həm də kimyəvi boyalar tətbiq edilmişdir.

Bəzəkləri

Məfrəşləri bəzəyən dizayn və naxışlar ənənəvi Azərbaycan xalçaçılığında istifadə olunan xalça motivlərindən bəhrələnmiş və regional xalçaçılıq ənənələrini əks etdirmişdir. Bununla belə, məfrəş dizaynları bilavasitə bu məmulatın spesifik formatı üçün tərtib olunduğundan, onlar ənənəvi yerli xalçaların dizaynlarını eynilə təkrar etməmiş, özünəməxsus kompozisiya quruluşuna malik olmuşlar.

Mənbə

İstinadlar

↑ Azadi, Siawosch; Andrews, Peter A. Mafrash (ingilis). Berlin: Dietrich Reimer Verlag. 1985. səh. 27.
↑ Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti (az.). II cild. Bakı: Şərq-Qərb. 2007. səh. 349.
↑ Radlov, V. Versuch eines Wörterbuchs der Türk-Dialecte (alman). IV. St. Petersburg. 1911. səh. 2062.

Xarici keçidlər

Telman Ibrahimov. "Mafrash / Məfrəş". Academia.edu (az.). İstifadə tarixi: 1 aprel 2026.

Ədəbiyyat

Xalça məmulatları. Azərbaycan Milli Xalça Muzeyinin kolleksiyasından (az.). Bakı. 2022.
Kerimov, Latif. Azerbaijan Carpet (ingilis). II. Baku. 1983.
Azerbaijan Carpet (ingilis). Baku: Yazichi. 1985.

[1] Azadi, Siawosch; Andrews, Peter A. Mafrash (ingilis). Berlin: Dietrich Reimer Verlag. 1985. səh. 27.

[2] Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti (az.). II cild. Bakı: Şərq-Qərb. 2007. səh. 349.

[3] Radlov, V. Versuch eines Wörterbuchs der Türk-Dialecte (alman). IV. St. Petersburg. 1911. səh. 2062.

[1]

[2]

[3]