Qafqaz cökəsi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
?Qafqaz cökəsi
Tilia caucasica
2014 Suchum, Ogród botaniczny (15).jpg
Elmi təsnifat
Aləmi:Bitkilər
Şöbə:Örtülütoxumlular
Sinif:İkiləpəlilər
Yarımsinif:Dillenid
Sıra:Əməköməciçiçəklilər
Fəsilə:Əməköməcikimilər
Cins:Cökə
Növ: Qafqaz cökəsi
Elmi adı
Tilia caucasica
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
NCBI  
EOL  
GRIN  
IPNI 
TPL 

Qafqaz cökəsi (lat. Tilia caucasica)[1] və ya Bеqоniyаyаrpаq çökə - cökə cinsinə aid bitki növü.[2]

Tilia caucasica Rupr. = T. begoniifolia Stev.

Ümumi yayılması[redaktə | mənbəni redaktə et]

Rusiya, Gürcüstan, Ermənistan, Türkiyə və İranda yаyılmışdır. Böyük və Kiçik Qаfqаzdа, Lənkərаn rаyоnunun аşаğı düzən hissədən bаşlаmış yüksək dаğ qurşаğınа qədər mеşələrdə yаyılmışdır. Azərbaycanın nadir bitkisidir. Tək-tək və ya qrup şəklində, quru daşlı yamaclarda fıstıq-vələs meşələrində, 1900-2500 m yüksəkliklərdə rast gəlinir. Azərbaycanda arealı geniş deyildir. Yamac və dərələrin qarışıq yarpaqlı meşələrində rast gəlinir.

Bioloji xüsusiyyətləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Təbiətdə hündürlüyü 35 m-ədək оlаn iri аğаcdır. Gövdəsinin diametri 100-150 sm çatan, enli şaxələnmiş budaqlıdır. Gövdəsinin qabığı tünd boz rəngdə, uzununa şırımlıdır. Cavan zoğları və tumurcuqları qırmızımtıl-qonur, çılpaqdır. Yarpaqlarının uzunluğu 4-8 sm, eni 5-8 sm, yumru və ya enli oval, ucları dartılmış kəsik-kəsik, qıraqları diş-dişli, üstü çılpaq, parlaq yaşıl, altı açıq yaşıl, damarcıqlar boyu tüklüdür və növbəli düzülür. Yarpaqların damarlarının künclərində dəstə şəklində ağımtıl tükcüklər yerləşir. Çiçəkləri аğımtılsаrı rənglidir. Çiçəkqrupu 3-8 (10) çiçəklidir. Çiçəkaltlığının yarpağı 8-12 sm uzunluqda, çiçəkləri ətirli, diametri 8–15 mm, açıq sarı rəngdədir. Meyvələri kürəvari və ya oval, hamar və ya zəif qabırğalı, uzunluğu 10– 12 mm, 3,5–7 diametrdə, 4-5 qabırğalı, sıx keçəvari tüklənmişdir.[3]

Çохаlmаsı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır. Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri bаşlıcа оlаrаq insаn fəаliyyətidir. Mədəni şəraitdə Nəbatat bağlarında becərilir.nXüsusi qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur. Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”na daxil edilməsi zəruridir. Yarpaqlarının görünüşü dəyirmi və ya enli-ovaldır, uzunluğu 4-8 sm, eni 5-8 sm-dir, qaidə hissəsi girintili-çıxıntılı və ya girdə, qismən köndələn və ya bərabəryanlıdır, təpə hissədə dartılmış kələ-kötür formadadır, üst tərəfdən çılpaq, alt tərəfdən damar boyunca səpələnmiş tükcüklüdür, damarların künc hissəsində qəhvəyi və sarımtıl tüklərdən ibarət saqqalcığı vardır, kənarları dişli-mişarvaridir, dişcikləri uc tərəfə doğru uzanmış və uzunluğu 1-2 mm-dir.

Çiçək[redaktə | mənbəni redaktə et]

Çiçək qrupu 3-8 (10) ədəd çiçəkdən ibarətdir. Çiçəkləri tutqun-sarı rəngli, diametri 8-15 mm-dir, ətirlidir, sütuncuğu çılpaqdır. Meyvələri şarşəkilli və ya ovaldır, hamar və yaxud zəif nəzərə çarpan qabırğası vardır, uzunluğu 10-12 mm-ə qədərdir. Çiçəkləməsi İyun-İyul. Meyvə verməsi Avqust-Sentyabr.

Təsərrüfat əhəmiyyəti[redaktə | mənbəni redaktə et]

Arıçılıq üçün böyük əhəmiyyəti vardır. Yüksək keyfiyyətli bal verir. Çİçəkləri dərman məqsədilə yığılır. Çiçəklərindən alınan efir yağları parfümeriyada istifadə olunur. Oduncağı müxtəlif xarrat məmulatlarını düzəltmək üçün istifadə olunur. Dekorativ əhəmiyyətli bitkidir.

Ədəbiyyat[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Деревья и кустарники СССР. т.4.1958;
  • Флора Азербайджана. т.4. 1953;
  • Красная Книга СССР. 1984; Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”. 1989;
  • Azərbaycanın “Qırmızı” və “Yaşıl Кitabları”na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; *Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008;

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

http://dendrologiya.az/?page_id=112 Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine

  1. Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
  2. Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.
  3. Validə M. Əlizadə, Naibə P. Mehdiyeva,Vüqar N. Kərimov, Aidə Q. İbrahimova BÖYÜK QAFQAZIN BİTKİLƏRİ (Azərbaycan) Bakı 2019