Fosil

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Qalıq səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Ginkgo biloba MacAbee BC.jpg
Isocrinus nicoleti

Fosil və ya qalıq — havayla təması birdən kəsildiyi üçün qoruna bilmiş canlı qalıqlarına verilən ümumi addır. Qabıq, sümük, diş, toxum, yarpaq ya da bir heyvan və ya bitki qalığı milyonlarla il əvvəlindəki canlı həyat haqqında məlumat verər. Qalıqları və qalıqlaşmağı araşdıran elm sahəsinə paleontologiya deyilir. Latınca fodare, qazmaq sözcüyündən törəmişdir.

Bitki qalıqları[redaktə | əsas redaktə]

Ümumiyyətlə sərt toxumlar və taxta qisimlər qalıqlaşmış olaraq tapılar. Çiçək və yarpaqların özləri qorunmazlar ancaq karbon təsiri onların quruluşundakı çox incə detalları dahi qorumaqdadır.

Heyvan qalıqları[redaktə | əsas redaktə]

Tarbosaurus museum Muenster.jpg

Dişlər, sümüklər və qabıqlar, dəri, et/ət, kürk, tükdən daha çox rast gəlinən qalıqlardır. Ümumiyyətlə sümüklər tapılar ancaq Alyaska, Sibir kimi yerlərdə nadir olaraq bütün mamut qalığına rast gəlinmişdir. Bu bölgələrdəki donmuş heyvanlar qalıq olaraq tamamilə milyonlarla il qorunmuşdur.

Qabıqlı dəniz canlıları[redaktə | əsas redaktə]

Milyonlarla il əvvəl dənizlərlə qablı olan bölgələrdən su geri çəkildiyində qabıqlı dəniz canlıları palçıq, qum və palçığa basdırılmışlar. Bu şəkildə qalıq olaraq milyonlarla il qorunmuşlar.

Amberler[redaktə | əsas redaktə]

Amber

Ağac qatranı içində sıxışıb qalan heyvan qalıqları.

Meydana gəlmələri[redaktə | əsas redaktə]

Tarix əvvəli zamanda yaşayan canlıların çox az bir qisimi qalıq olaraq qorunmuşdur. Bir çoxunun ölümü sırasındakı şərtlər onların qorunması üçün lazımlı şərtləri meydana gətirmirdi. Bir çox qalıq çay, göl və dəniz yataqlarının çökdüyü bölgələrdəki qayalarda var. Bu gün toplanan heyvan və bitki qalıqlarının əksəriyyəti, əslində bu bölgələrin yaxınlarında ölmüş və bu çay, göl və dəniz yataqlarında gizli qalmışlar. Bu çökən bölgələr onların üzərini örtmüş və zamanla bəzi laylar elə qalınlaşmışdır ki bir çox qalıq qalığı yox olmuşdur. tortalar zamanla yaxşıca sıxışmış və qayaya çevrilmişdir. Bu qayaların hərəkət edib, yer dəyişdirməsi nəticəsində içindəki qalıq qalıqları ortaya çıxmışdır. Bu müddət bir neçəyik milyon sürməkdədir. İndiki vaxtda qayaların aşınması və ya qazıntı edilməsiylə bu qalıqlar ortaya çıxmaqda və toplanmaqdadır. Qalıq meydana gəlməsi üçün ən yaxşı şərtlər

  • 1-Nəmli tortalarda heyvanların ani basdırılması. Bu ölü heyvan artıqlarıyla bəslənən canlıların fəaliyyətini maneələr/mane olar və ani basdırılan heyvanın qorunmasını təmin edər.
  • 2-Vulkan külünə basdırılma. Amerikanın qərbindəki xeyli çox dinozavr sümüyü vulkan külü içində basdırılmış olaraq ol/tapılmışdır.
  • 3-Sabit istilik şərtləri.
  • 4-Çox sıx mineral ehtiva edən yeraltı suları.

Qalıqlaşma şəkilləri[redaktə | əsas redaktə]

Qalıqlaşma bu şəkildə ola bilər;

  • 1- Canlı orqanizmin kömürləşməsi
  • 2- Canlı orqanizmlərin yalnız sümüklərinin qalması ya da izlərinin qaya arasında meydana gəlməsi
  • 3- Buz kütlələri içində canlının heç pozulmadan qalması
  • 4- Amber, qatran, təbii asfalt və ya çürümüş orqanik maddə içində orqanizmin pozulmadan qalması

SÖLEKANT (Latimeriya)[redaktə | əsas redaktə]

Sölekant (Coelacanth) 400 milyon illik balıqdır. Sölekant-ın 400 milyon il ərzində heç bir dəyişikliyə məruz qalmaması və 400 milyon illik dövrdə baş vermiş qitə hərəkətlərinə, iqlim dəyişikliklərinə, ətraf mühit şərtlərinə baxmayaraq, quruluşunu qoruması onun təkamül keçirmədiyini göstərir. sölekant fosili iki hissədən ibarətdir. Bu cür fosillərdə canlının izi daşın hər iki tərəfində də neqativ və pozitiv çıxır. Sölekant uzunluğu təqribən 150 sm olan, bütün gövdəsini örtən zirehəbənzər qalın pulcuqlu, iri balıqdır. Sümüklü balıqlar (Osteichthyes) sinfinə daxildir və fosillərinə ilk dəfə Devon dövrünə aid təbəqələrdə rast gəlinmişdir. 1938-ci ilə qədər bir çox təkamülçü zooloq bu canlının gövdəsindəki iki cüt üzgəclə dənizin dibində yeridiyini və sölekant-ın suda-quruda yaşayan canlılar arasında ara-keçid forma olduğunu fərz edirdi. Təkamülçülər əllərindəki sölekant fosillərinin üzgəclərinin sümüklü quruluşunu bu iddialara əsas göstərirdi. Ancaq 1938-ci ildə baş verən bir hadisə bu ara-növ iddiasını tamamilə çürütdü. Cənubi Afrika Respublikası sahillərində canlı sölekant tutuldu! Üstəlik, ən az 70 milyon il əvvəl nəslinin kəsildiyi hesab edilən bu canlı üzərində aparılan təhlillər sölekant-ların 400 milyon il boyu heç bir dəyişikliyə məruz qalmadıqlarını göstərirdi.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]