Rusiya-İran müharibəsi (1826-1828)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Flag of Russia.svg II Rusiya-İran müharibəsinin Flag of Agha Mohammad Khan.svg
xronologiyası
Battle near Elisavetpol.jpg

Şamxor döyüşü (1826)
Gəncə döyüşü (1826)
Uşaqan döyüşü (1827)
İrəvan qalasının işğalı (1827)
Türkmənçay müqaviləsi (1828)

Rusiya-İran müharibəsi (1826-1828) - Rusiya ilə İran arasında 1826-cı il iyulun 16-da başlamış, Azərbaycanın bölüşdürülməsi uğrunda getmiş və 1828-ci il 10 fevralda Türkmənçay sülhünün imzalanması ilə yekunlaşmış müharibə.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Gülüstan müqaviləsi İranı heç cür qane etmirdi, Qafqazın əldən çıxması böyük itki idi. İran Rusiya ilə müharibəyə hazırlaşırdı. Bu müharibədə öz maraqları olan İngiltərə İrana bacardığı hər bir yardımı edirdi. Bununla bağlı 1814-cü ildə İngiltərə ilə İran arasında müqavilə imzalanır, Təbrizdə və başqa şəhərlərdə silah zavodları tikilir, müharibə olacağı təqdirdə Britaniya imperiyası İrana ildə 200 min tümən yardım göndəcəyini vəd edir. Əvəzində isə İran öz ərazisindən heç bir ölkəni Hindistana buraxmamaq öhdəliyini götürür. İngilis diplomatları 1821-ci ildə İranla Osmanlı arasında başlayan müharibənin dayandırılmasına nail oldular və İranı Rusiyaya qarşı müharibəyə hazırladılar.

Şah hökuməti Ruslara qarşı Osmanlı İmperiyası ilə də danışığa başladı. Bundan başqa Şimali Azərbaycan xanlarından da (Onlar Rusiyanın işğalı nəticəsində öz xanlıqlarını itirib İrana qaçmışdılar) istifadə etdi. 1825-ci ildə Rusiyada baş vermiş Dekabristlər üsyanı Şah hökumətini müharibəyə daha da şirinikləndirdi. General Yermolov İranla müharibənin yaxınlaşdığını öyrənən kimi bunu çara bildirdi. Çar, Türkiyə ilə münasibətlərin gərginləşməsi fonunda Talış xanlığının yarısını İrana güzəştə getməklə sülhə nail olmaq istəyirdi. Lakin Rusiya ilə Gülüstan müqaviləsinin şərtlərinin dəyişdirilməsinə dair başlanmış danışıq səmərə vermədi.

Beləliklə, İran 1826-cı il iyulun 16-da 60 minlik ordu ilə Azərbaycanın şimal torpaqlarına soxuldu, II Rusiya – İran müharibəsi başladı.

Gedişat[redaktə | əsas redaktə]

1826-cı ilin Mayında çar Nikolayın iradəsinə zidd olaraq rus qoşunları İrana aid olan Miraq qəsəbəsini hələ də nəzarətdə saxlayırdı. Buna görə İran şahı Mirza Mohammad Sadiqi Sankt-Peterburqa danışıqları üçün göndərdi. Lakin Qafqazın General qubernatoru Aleksey Yermolov onu Tiflisdə həbs etdi. Müharibə elan etmədən Abbas Mirzə 19 iyul 1826-cı ildə 35.000 nəfərlik qoşunla sərhədi keçərək Qarabağ və Talış dağlarına hücum etdi və buraları tutdu. Abbas Mirzənin başçılıq etdiyi qoşunun əsas hücum hədəfi QarabağGəncə oldu. 1826-cı ildə Gəncə və Şəkidə Rusiya əleyhinə üsyan başladı. İran ordusu Qarabağ mahalını ələ keçirib Şuşa qalasını mühasirəyə aldı. Yerli xanları tərəf dəyişərək İranın tərəfinə keçdilər. İran qoşunları Gümrünü mühasirəyə aldılar, lakin şəhərin rus qarnizonu şəhərdən qaça bildi. Daha sonra iranlılar min nəfər rus əsgərini əsir aldılar. İran qoşunları Bakı və Şuşanı mühasirəyə aldılar, Gəncə və Lənkəran döyüşsüz iranlılara verildi. Yermolov qəribə də olsa passiv idi, bunun səbəblərindən biri də onun ixtiyarında cəmi 35.000 əsgərin olması idi. Yermolov çardan daha çox əsgər istədi, Nikolay ona 1 diviziya və 6 kazak polku göndərdi və İrəvan xanlığını tutmağı ona tapşırdı. Yermolov cavabında bunun qeyri-mümkün olduğunu bildirdi, çar isə qarşılığında İvan Paşkeviçi Qafqaza göndərdi. Müharibənin ilkin günləri İran üçün uğurlu olsa da, 1826-cı ilin sentyabrında Şamxor döyüşündə İran qoşunları ağır məğlubiyyətə uğradı. Bu döyüşdə məğlubiyyətə uğrayan İran qoşunu Şuşanın mühasirəsindən əl çəkmək məcburiyyətində qaldı. Ruslar başqa istiqamətlərdə də üstünlük əldə etdilər. 1826-cı il sentyabrın 13-də Gəncə döyüşü baş verdi və bu döyüşdə İran ordusu məğlubiyyətə uğradı.

Tezliklə ruslar Gülüstan müqaviləsi ilə İrana verilmiş İrəvanNaxçıvan xanlıqlarını da işğal edib 1827-ci illərin sonunda Azərbaycanın cənub torpaqlarına soxuldu. İran zülmündən cana gəlmiş əhali qoşunlara heç bir müqavimət göstərmədi, XoyTəbrizdə üsyan başladı, UrmiyaƏrdəbil ələ keçirildi.

Vəziyyətin ağırlığı İranı danışıq aparmaq fikrinə saldı. 10 fevral 1828-ci ildə Türkmənçay müqaviləsi imzalandı.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]