Enlibarmaq çay xərçəngi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Çay xərçəngi səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
?Enlibarmaq çay xərçəngi
Çay xərçəngi lilli suyun dibində
Çay xərçəngi lilli suyun dibində
Elmi təsnifat
Aləmi: Heyvanlar
Yarımaləm: Eumetazoylar
Bölmə: İkitərəflisimmetriyalılar
Yarımbölmə: İlkağızlılar
Ranqsız: Ecdysozoa
Tip: Buğumayaqlılar
Yarımtip: Xərçəngkimilər
Sinif: Ali xərçənglər
Dəstə: Onayaqlılar
Yarımdəstə: Pleosimatlar
İnfradəstə: Xərçənglər
Fəsilə: Astasidlər
Cins: Astacus
Növ: Enlibarmaq çay xərçəngi
Latınca adı
Astacus astacus Linnaeus, 1758
Sinonimlər
Astacus fluviatilis Fabricius, 1775
Mühafizə statusu
Status iucn3.1 VU.svg en:Vulnerable species
Həssas növlər
Vulnerable (IUCN 3.1)
BTTSMB 2191
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ÜTMX   97333
MBMM   6715

Enlibarmaq çay xərçəngi (lat. Astacus astacus) - Buğumayaqlılar tipinin onayaqlılar dəstəsinin Astacidae fəsiləsinə aid heyvan növü.

Enlibarmaq çay xərçənginin bədəni iki hissədən ibarətdir. Onlar baş-döşqarıncıq adlanır. Çay xərçənginin tənəffüs orqanları yerimə ayaqlarının dibindəki qəlsəmələrdir. Çünki onların baş döş hissəsi secilmədiyi üçün baş-döş və qarıncıqdan ibarətdir. Ayrıcinslidirlər. Ürək beşbucaqlıdır, baş-döş hissənin bel tərəfində yerləşir. Açıq qan-damar sistemi vardır.

Bütün Avropa qitəsində şirin sularda yayılmışdır. Onun təbii populyasiyası XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində xeyli azalmışdır, XX əsrin ortalarından isə Amerikadan gətirilmiş xallı çay xərçəngi - Pacifastacus leniusculus onu təbii yaşayış yerlərindən sıxışdırmağa başlamışdır. Hazırda xüsusi qorunma (VU) statusuna malikdir[1][2]. Xərçəng təmiz şirin sulara-düzənlik çaylarına, göllərə, nohurlara və iti axarlı dağ çaylarına üstünlük verir. Təmiz suyun bioloji göstəricisidir. Bitki mənşəli komponentlər qidalanmada üstünlük (90%) təşkil edir. Xərçəng yayda təzə su bitkiləri və fitoplanktonla, payızda və qışda isə ölmüş bitki qalıqları, yumşaqbədənli, qurdlar, həşaratlar, onların sürfələri, ölmüş heyvan qalıqları və s. ilə qidalanır. Qida axtarışı üçün yuvadan 250 m-dək uzaqlaşa bilir. Çürüməyə başlayan heyvan cəmdəklərinin qoxusunu uzaq məsafədən hiss edir. Gündüzlər gizlənir, gecələr ov edir. Yumşaq qruntlarda özünə 35-120 sm dərinlikdə yuva qaza bilir. Bu xərçəng digər çay xərçəngləri kimi irəli hərəkət edir, qarıncıqla avarlayaraq arxaya üzür. Bir erkək fərd üç dişini mayalaya bilər. Yeni yumurtadan çıxmış xərçəngciklərin bədən ölçüsü 2 mm-dəkdir. Onlar ilk 10-12 günü ana ilə birgə, onun qarnı altında yaşayırlar. İnkişafın birinci ilində xərçəngciklər beş dəfə qabığını dəyişir. Onların fərdi kütləsi 1,0-1,5 q olur. Enlibarmaq xərçəng 20-25 il yaşaya bilir. Hələ orta əsrlərdən delikates yemək hesab edilir[3].

İstinadlar[redaktə]

  1. Westman K., Savolainen R., Julkunen M. Replacement of the native crayfish Astacus astacus by the introduced species Pacifastacus leniusculus in a small, enclosed Finnish lake //Ecography, (2002). vol. 25(1), pp. 53—73.
  2. Широкопалий рак Astacus astacus (Linnaeus, 1758) // Червона книга України. Київ: Глобалконсалтинг, 2009. c. 42.
  3. Биологический энциклопедический словарь. М.: Сов. энциклопедия, 1986. с. 540-542.