Üryan Xıdır
| Üryan Xıdır | |
Üryan Xıdır - şeyx, müqəddəs ocaq yiyəsi, sufi.
Mündəricat |
[redaktə] Həyatı
Üryan Xıdırın bioqrafiyası bir qədər qaranlıqdır. Onun Türkiyənin Tuncəli bölgəsində yaşadığı və Sultan Əlaəddin Keyqubadın müasiri olduğu deyilir. İkinci bir Üryan Xıdır isə Cənubi Azərbaycanın Qaradağ vilayətində, Şıxlar kəndində yaşayıb. Hər iki Üryan Xıdırla bağlı çoxlu sayda əfsanə və rəvayət var.
Üryan Xıdır Cəbrayıl rayonunun Xudayarlı kənd camaatının piri, ocağıdır. Bu kənddə hətta Üryan Xıdırın törəmələri də yaşayır. Maraqlıdır ki, Xudayarlı camaatı Çələbiyanlı elinə bağlıdır. Bu el əhli Ərzurum ətrafından Qaradağa, ordan da Qarabağa gəliblər.
[redaktə] Üryan Xıdır Dorutayda
Sultan (Üryan) Xıdır ziyarətgahı, Türkiyədə, Tunceli bölgəsində Pərtək-Hozat yolu kənarında bir təpənin üzərində yerləşən Dorutay (Zeyvə) kəndindədir. Bu kənddə Üryan Xıdırın (Sultan Xıdırın) ziyarətgahı var. Bu ocaq övladı olmayanlar, dəlilər və əlacı olmayan xəstələrin üz tutduqları müqəddəs yerdir. Ocağın Adıyaman, Malatya, Çorum, Sivas, Kahramanmaraş və Ərzurumda da ziyarətçiləri var. Ayrıca Suriyanın Afrin şəhərindən də bura ziyarətə gəlirlər. Xubyar pirinin dədələri mürşüd ocaqlarının Üryan Xıdır olduğunu söyləyirlər.
Rəvayətə görə Zeyvə kəndi yaxınlarında yaslı bir adam yaşarmış. O tarixlərdə Sultan Əlaəddin ordusu ilə birlikdə buraların kəşfiyyatını apararkən axşam olur və Zeyvə kəndi yaxınlarındaki Sultan gölü mövqeyində gecələməyə qərar verir. Çadırlar qurulur, yerləşmə başlayır. O sırada Sultan Əlaəddinin yanına gələn gözətçilərdən biri: "Sultanım, irəlidə içində işıq yanan çadıra bənzər bir şey var" deyir. Sultan Əlaəddin də: "Gedin baxın görək kimdir, sonra gəlib mənə məlumat verin" söyləyir. İki atlı həmin çadırın yanına göndərilir. Əsgərlər gəlip baxırlar ki, bir əski çadır və bu çadırın içində yaşlı bir kişidən başqa kimsə yox. Əsgərlər soruşurlar: "Qoca kimsən sən? Burada nə işin var? Qoca da: Gördüğünüz kimi bir bən-i Adəməm, adım Sultan Xıdırdır, deyir. Bir torpaq güvəcim , bir səccadəm və bir də atımı yemləmək üçün bir miqdar arpam var. Əsgərlər:
- Biz Sultan Əlaəddinin əsgərləriyik, səni sultanımıza götürmək istəyirik, deyincə bu dəfə qoca; buralara qədər zəhmət çəkib gələn sultanınıza söyləyin buyursun, qonağım olsun. Kasıb daxmamıza şərəf versin. –Çox yaxşı, əgər sultan gələcək olsa, yanında bir xeyli vəzir, vəkil və sərkərdələri var. Bunları əyləşdirmək üçün ispatlı bir yerin yoxdu. Hələ qaldı ki, böyük bir ordu gəlincə, çörək istər, aş istər. Bunları necə ağırlarsan? Yaxşısı bu ki, biz səni oraya huzura götürək. Qoca:
- Tanrı qonağı umduğunu deyil, bulduğunu yeyər. Uca Allahın izni ilə xar olmarıq. Buyursunlar gəlsinlər!" deyə cavab verir. Əsgərlər geri dönürlər, durumu Sultan Əlaəddin Keyqubada anladırlar. Əlaəddin Keyqubadda bu qoca ilə maraqlanır və ərtəsi gün qocanı ziyarət ədər. Çadıra gəlir gəlməz qoca nəzakətlə sultanı səlamlar və altına səccadəsini sərər. Hər gələn bu səccadəyə oturur, fakat səccadənin bir kənarı daima boş kalır. Sultan Əlaəddin heyrətlər içində qalır və heyrətini gizlədə bilmir, durumu öyrənmək üçün səccadəyə oturan vəzir, sərkərdə və əsgərlərinə bir əmrlə "Ayağa qalx" deyir. Hər kəs ayağa qalxar. Sultan baxar ki, yerdə kiçik bir səccadə var. "Otur" deyə əmr verir. Baxar ki, hər kəs səccadənin üzərində oturmuş. Heyrətlər içində qalsa da, səsini çıxarmır. Biraz sonra yaşlı adam torpaqdan hazırlanmış güvəci, içərisində bir miqdar yemək ilə Sultan Əlaəddinin önünə bıraxır. Sultan:
- Baba ərənlər, bunu hansımız yiyəcəyik? Qoca:
- Sultanım, Bəsmələ ilə başlayın yeməyə, inşallah hamınıza yetəcək qədər var.- deyə cavab verir. Sultan Əlaəddin və yanındakilər başlayırlar yeməyə, kıçık güvəcin içərisindəki yemək bütün əsgərlər tərəfindən yeyilir. Hər kəsin qarnı doyur. Fəqət yemək bir dürlü bitmir ki, bitmir. Sonra dirəkdən asılı olan dağarcığın içindəki arpadan, atlara arpa dağıtmaya başlayır. Bütün atlara arpa verildiği halda dağarcıqtaki arpanın hələ bitmədiyi görünür. Sultan Əlaəddin bu zatın ərmiş və kəramət sahibi bir zat olduğunu anlayır və ona: "Sən burada yalnız başına, yaşlı bir qoca olaraq çətin yaşayarsan. Mən sana əsgərlərimin içərisindən ağıllı, dürüst, itaətkar bir neçə əsgər verəcəyəm. Bunlar ölüncəyə qədər sənin əmrində və xidmətində olacaqlar." deyir . 3 vəya 5 əsgəri və o bölgəni vəqf olaraq ona verərək, vidalaşıb ayrılırlar. Rəvayət olunur ki, Sultan Əlaəddin'in bıraxdığı 3 əsgərin adları Rəsul, Munzur və Dəlildir. Bunlar yaşlı Sultan Xıdır ölüncəyə qədər, ona hörmət və itaət edirlər. Sultan Xıdır öldüyü zaman Zeyvə kəndinin şimalında və kəndin alt tərəfində, Fəqirlik deyilən yerə dəfn edilir. Sonradan üzərinə Səlcuqlu Sultanı tərəfindən bugünkü türbəsi tikilmişdir.
[redaktə] Üryan Xıdır Diridağda
Diridağla üzbəüz Arazın sağ sahilində bir кənd var. Şıxlar adlanır. Burada yaşayan şеyxlərdən biri də Üryan Xıdır оlub. Dеyilənlərə görə, Üryan Xıdır şеyx, müqəddəs adam, övliya оlmaqla bərabər həm də dinc bir pеşənin sahibi—bənna imiş. Səsi-sоrağı bütün Arazbarı dоlaşırmış.
Arazın sоl sahilinin dini rəhbəri isə Hacı Qaraman Əhmədli imiş. Hacı Qaraman maldarlıqla məşğul оlar, çоxlu maral saxlayırdı. Оnun da ünü Arazbarda çоvlanardı. Hər iкi şеyxin şöhrəti artıqca, bir-birilərinə nifrəti də artırmış. Müridləri də кi, bir-birilərini qırırmışlar. Arazdan о üzə, bu üzə bir adam adlasa, qabırğalarını xurd-xəşil еləyib buraxarmışlar.
Günlərin bir günü xəbər gəlir кi, Üryan Xıdır ocağında yоxdur. Hacı Qaramanın müridlərinin qanı cоşur:
-Hacı, gеdəк оnların üstünə!-dеyirlər.
-Yоx! Biz qurd dеyiliк кi, çоbansız sürüyə girəк,-dеyə Hacı Qaraman müridlərini saкitləşdirir. Sоnra Üryan Xıdıra xəbər göndərir кi, sabah еrtə çağı Arazın sahilində gözləyirəm. Gəlsin ayrıd еdəк кi, кim güclüdür, кim höкmlüdür.
…Duman Arazın üstündən çəкilib gеtdiкcə uzanan yоllar görünürdü. Hələliк yоlda bir qaraltı gözə dəymirdi. Üryan Xıdırın yоlunu gözləyən Hacı Qaraman iri buynuzlu bir maral minib, qara оvxarlı qılıncını qurşanmışdı. Altdan gеyinib üstdən qıfıllanmışdı, üstdən gеyinib altdan qıfıllanmışdı. Cəngavər cövşənli idi. Hərdən də mindiyi maral hеybətlə hеyкirirdi. Dоğalıdan müdriк görкəmli, mülayim ürəкli Hacı Qaramanı bu qılıqda görənləri vahimə basardı. Hacı Qaraman əlini gözünə günlüк еləyib yоla baxırdı. Еlə bu zamanda yоlda tоz dumana qarışdı, duman tоza. Hacı özünü yığışdırıb hazırlandı. Daha diqqətlə baxmağa başladı. Birdən öz-özünə pıçıldadı: --"basıldım!".
Üryan Xıdır qamçı əvəzinə əfi götürüb, tiкdiyi yarımçıq daş-divarı minib, оna tərəf çapırdı… Indi Arazın sahilində "Üryan Xıdır qalağı" dеyilən bir alayarımçıq divar, Diridağdan bir az aralı isə Hacı Qaraman məqbərəsi var. Yan-yörəsi maral buynuzu ilə dоludur. Dеyirlər кi, hələ marallırın bu yеrlərdən nəsli кəsilməmişdən öncə həmişə gəlib məqbərinin üstündə mələşər, buynuzlarını dəyişəmişlər…
[redaktə] Mənbə
- Ənvər Çingizoğlu. Yük üstü çadırlı, yük altı qatırlı oba: Xudayarlı. Bakı: "Soy" dərgisinin özəl nəşri, 2004.
Vallah bu qədər şişirtmə heç "Məlikməmməd"də də yoxdur. Ay adam, heç Hacı Qaraman Qılınc oynadıb?! O şeyx idi, yoxsa Cəngavər? Bir də O Xıdır daşı divarı minər, amma elə çapa bilməz. Divar at zaddı bəyəm səninçün? Bir az ağlabatan şey yaz yazanda. Nə olar Vikipediya olanda. Adam özünə hörmət qoyar. bu məqaləciyi oxuyub kim inanar?!
