Airbus A380

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Airbus A380Airbus şirkətinin istehsal etdiyi təyyarə

A380 Airbus şirkətinin yeni bayraqdar təyyarəsi (flagship) olub, geniş gövdəli təyyarə sektorunda maksimum 853 sərnişin daşıma tutumu ilə yeni bir sinif meydana gətirir. İlkin, inkişaf etdirmə və istehsal mərhələlərində Airbus A3XX kodu altında tanınmışdır. Normal kabində 555 sərnişin tutumuna sahib olan təyyarə, 800 sərnişin daşıya bilir. Yük hissələrinin cəmi yük həcmi 178 m3 -dur.

Uzunluğu 73, yüksəkliyi 24.1 və qanad açıqlığı 79.8 metrdir. İlk test uçuşunu Fransanın Toulouse şəhərində 27 Aprel 2005 tarixində reallaşdırmışdır. Airbus fabriklərinin sahəsindən havaya qalxan təyyarə dörd saat uçmuşdur. Altı şəxsiyyət heyətlə edilən ilk uçuş əsnasında A-380, cəmi 20 ton ağırlığında texniki cihazlar da daşıdı. Bu cihazlar, uçuşla əlaqədar texniki məlumatları izləmək və qeyd etmək üçün istifadə edildi. Lazımlı serifikaları ala bilməsi üçün zəruri olan 2.500 saatlıq test uçuşları 2006-cı ilin sonlarına doğru tamamlanacaq və ilk təhvilvermə Singapur hava yollarına ediləcəkdi.

Tarixçəsi[redaktə]

İnkişaf etdirmə məqsədləri[redaktə]

Bu təyyarənin inkişaf etdirmə məqsədləri, həmişəki kimi, iqtisadilik və qloballaşmadan meydana gələn çətininliklər olmuşdur. Çünki, Airbusa görə bu çətininliklərin arasında ən əhəmiyyətliləri, bu ikisidir. Birincisi; bir tək təyyarə və səfər ilə mümkün ən çox sərnişin daşıma tutumunu artırmaq, ikincisi; buna dayanıqlı sərnişin və kilometr başı yaranan zəruri və ya sabit (Servis, yanacaq, pilot maaşları, aerodrom istifadə etmə vergiləri vs) xərcləri mümkün ən minimum dəyərə salmaqdır. Şirkətin məlumatlarına görə, bu təyyarə digər müasir təyyarələrə nisbətən bu mövzuda, 15% daha endirimli və iqtisadidir.

İnkişaf etdirmə məqsədlərinə çata bilmək üçün, yüksək dərəcədə yeni sənaye maddə və materiallar inkişaf etdirilib və yeni istehsal texnikaları qaçınılmaz idi. Bu sahədə şüşə lifi (fiberglas) möhkəmlətməli kompozit maddələr (CFK-(Carbon-fibre reinforced plastic, glass-fibre reinforced plastic və ya şüşə lifi möhkəmlətməli plastik )) və buterbrod quruluş texnikasından böyük nisbətdə faydalanılmışdır.

Təyyarənin boş ağırlığını aşağı salmaq üçün təyyarə gövdəsi buterbrod konstruksiyası ilə çıxarılmışdır. Divarların (divar) 2/3-i Alüminium-fiberglas lif-kompozit GLARE istehsalındandır. Yalnız iç hissəsinin 1/3-i sırf alüminiumdandır.

Bundan başqa, yeni inkişaf etdirilən reaktiv mühərriklər sayəsində, digər geniş gövdəli təyyarələrə qarşı daha səssiz olduğu vurğulanır. Sözügedən reaktiv mühərriklər Rolls-Royce tərəfindən istehsal edilən Rolls-Royce Trent 900-dür və bir dörd reaktiv motorlu sərnişin təyyarə üçün istifadə edilən ən güclü reaktiv mühərrikləridir.

İç pər diametri 2,95 metrdir və saniyədə 1,5 ton hava çəkir. Müştərilərin istəyinə əsasən Rolls-Royce mühərriklərindən başqa, Anginə Alliance ( Pratt & Whitney və General Electric) adlı şirkətin ortaq istehsal etdikləri GP7200 mühərrikidə istifadə edilir..

Bir başqa xüsusiyyəti isə, digər 4 motorlu təyyarələrdə, ümumiyyətlə hər dörd mühərrikdə thrust reverser (itələyici güc əks təsiredici, təyyarələrin enişdə güclü şəkildə əyləc etməsini təmin edir) mövcud ikən, A380də yalnız gövdənin dərhal yanında olan sağlı-sollu ən yaxın mühərrikdə istifadə edilməsidir. Səbəbi isə, təyyarənin fövqəladə qanad uzunluğudur. Dünyada olan eniş pistlerinin böyük bir nisbəti yalnız 45 - 60 metr arasındadır. Pistlerin sag və sollarında ümumiyyətlə çəmən və ya qum sahə olur. A380-in 2 xarici mühərrikləri bu çəmən və qum sahələrin üzərində olacağı üçün, enişdə sürət kəsmə əsnasında, bu xarici motorların thrust reverser istifadəsində qum və çəmən parçalarını mühərrikin içinə çəkib beləcə mühərrikdə zərərə yol açacağı düşünülür. Digər başqa səbəbi isə, dünya daxilində çox aerodromların infrastrukturları, Boeing 747 tipi təyyarəyə görə keçmişdə hazırlanıb və genişlədilməsidir. Bu nöqtədə həm Airbus həm də aerodromlar işlədicilərinə, genişlədilmədə mümküm mərtəbə çox maliyyə şərtlər çıxarır.

Airbus şirkətinin şərhinə görə, A380 üçün son səkkiz ildə 12 milyard Avro inkişaf etdirmə xərci xərclənmişdir.

Bu təyyarədə gözə dəyən ən yenilik isə, ilk dəfə bir geniş gövdəli sərnişin təyyarəsində bir cüt sərnişin kabininin baş qisimindən quyruq qisiminə qədər kəsilməz mövcudluğudur. Boeing 747də isə bu cüt qatlı sərnişin kabini yalnız, öndən təyyarənin uzunluğunun 1/3-də mövcuddur və ümumiyyətlə yalnız 1-ci sinif sərnişinlərə aiddir.

İnkişaf etdirmə əsnasında sərnişin terminal administratorları, Airbusa maksimum böyüklükdə 80 x 80 metr box (80 m uzunluq x 80 m genişlik) ebatlarını zəruri qılmışlar. Beləliklə fərz edilən infrastrukturu mümkün dərəcədə uzun istifadə edilə bilinir. Lakin sərnişin endirmə və mindirmə peronlarında hər iki mərtəbəni eyni anda istifadə edə bilmək üçün, xidmət edəcəyi aerodromlarda yeni iki mərtəbəli endirmə-mindirmə körüklü körpülər istehsalı vacib bir nöqtə idi. Bu lazımlılığı hazırda dünyada yalnız bir neçə böyük beynəlxalq aerodromlar təmin etməkdədir.

Proyekt və inkişaf etdirmə mərhələləri[redaktə]

Bu təyyarənin ilk proyektləri, 1980-ci illərində edilən ön fizibilite işlərinə əsaslanır. 1990-cı illərin ikinci yarısında, bazarın əlverişli inkişafları sayəsində, Airbus inkişaf etdirmə proyektlərinə başlamışdır. 2000-ci ildə 50 ədəd aşan rəğbət və maraq (Letters of intent) ilə Airbus, təyyarənin istehsal proyektlərinə ilk addımı atmışdır.

İlk təcrübə təyyarəsi (prototip) Oktyabr 2004-cü il - Yanvar 2005-ci il arası son emalat mərhələsində olub, 18 Yanvar 2005-ci ildə istehsal təsislərini tərk edib xalqa təqdim edilmişdir. Bu təqdimat mərasiminə, Airbusu istehsal edən dörd böyük ölkənin baş nazirləri; Jacques Chirac, Gerhard Schröder, Tony Blair və José Luis Rodríguez Zapatero iştirak etmmişdir.

MSN 5001 adlı bir prototip, 2005-ci ildən bu yana Dresden şəhərində olan bir təyyarə istehsalı təsisində davamlı material və digər sınaqlardan keçirilib. Burada əldə edilən dəyərlər, yeni adətlərə lazımınca tətbiq olunur.

İlk sərnişin modeli təyyarə teslimatı iyun 2006-da Singapore Airlinesə olacaqdı. Aşağıda ifadə edilən problemlər səbəbilə, təhvillər bir çox dəfə təxirə salınıb, Airbusa görə 15 Oktyabr 2007-ci ildə Singapore Airlinesə və 2008in əvvəlində Qantasa reallaşacaq. Bu tarixlərdən sonra ola biləcək təhvil axsaqlıqlarında, Airbus və müştəriləri arasında xüsusi təzminat anlaşmaları imzalanmışdır. A380F yük modeli, ilk hesablamalara görə 2009 ili ilk yarıda olub, beləcə Boeing 747-8Fin ilk təhvillərinə təxminən 6 ay əvvəl reallaşacaqdı. Axsaqlıqlar FedExin sifarişinin ləğvinə və Emiratesin sifariş mübadilələrinə gətirib çıxarmışdır. Nəticə olaraq sifariş siyahısında yalnız UPSsən 10 ədəd A380-800F geriyə qalmışdır.

UPS və Airbusa Fevral 2007-ci ildə ilk olaraq, Mart 2007 tarixinə qədər, hər iki tərəfə vaxt verilib sifariş və istehsal mövzusunu, təkrar nəzərdən keçirmə imkanı təmin edilmişdir. Bu zaman dilimində, ola biləcək bir sifariş ləğvi hər iki tərəf üçün, təzminat əvəzinin söz mövzusu olmayacağı ifadə edilmişdir.

Həmçinin bax[redaktə]