Fidi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Eramızdan əvvəl 480-430-cu illərdə yaşayan Fidi e.ə. V əsrin yunan heykəltaraşı, rəssam və memarı olub. O əsasən klassik yunan memarlarının ən məşhurlarından biri kimi tanınır. Onun müəllifi olduğu Olimpdəki Zevs heykəli qədim dünyanın 7 möcüzəsindən biridir. Fidi həmçinin "Afina Parfenonu" kimi tanınan Afina akropolundakı ilahə Afinanin heykəlinin və Afina ilə Propilea arasında duran və Afina akropoluna giriş kimi xidmət göstərən nəhəng tunc Afina Promachos –un müəlifidir. Fidi memar Kramidin oğlu idi.

Keçmişdə belə güman edirdilər ki, onun müəllimləri Hegias və Hageladas olub. Peloponnes müharibəsinə qədər Fidi Parfenonun içərisindəki Afina heykəli üçün ayrılmış qızılı mənimsəməkdə günahlandırlırdı, düşmənləri onun əleyhinə Menon adlı yalançı şahid tapdılar və Fidi həbsxanada qalaraq öldü.

Marafon döyüşü[redaktə]

Baxmayaraq ki hazirda ona aid olduğuna əmin olduğumuz həqiqi bir nümunə yoxdu.Ona aid olduğu güman olunan çoxsaylı Roma nüsxələri mövcuddur.Bu təəccüblü deyildir,demək olar ki bütün qədim yunan rəsm əsərləri və heykəlləri məhv edilmişdir,onların yalnız Roma kopyaları vı qeydləri mövcuddur.Qədim amalılar yunan mədəniyyətini tez köçürüb və onu inkişaf elətdiriblər.Qədim tenqidçilər Fidinin əməllərini yüksək qiymətləndirirlər.Onların əsas dəyər verdikləri Fidinin işlərində sonraki pathetic (təsirli) məktəblə müqayisədə daimi mənəvi ruh olmasıdır.Demetri onun heykəllərini yüksək və çox qiymətli kimi dəyərləndirir.Onun həyatı haqqında çox az məlumat var.Fidinin ilk kommisiyasi (komissiya-bir institusional qrupun tərkibində olan işçi qrupu ola bilər ya da ayrı bir institute formasında)Miltiadin başçılıq etdiyi qəhrəmanlardan təşkil olunmuşdu.

Məşhur dövlət xadimi Perikl e.əvvəl 490cı ildəki Marafon döyüşündəki Yunanların farslar üzərində olan qələbəsini qeyd etmək üçün də e.əvvəl 447cı ildə Fidinin bir neçə heykəllərinin yaradılmasına dəstək vermişdir.Perikl Delos dəniz legionerləri üçün olan pulun bir hissəsini qələbəni qeyd etmək üçün Afinanin yenidən qurulması və bəzədilməsinə ayırdı. 1958ci ildə arxeoloqlar Olimpiada Fidinin qızıl və fil sümüyündən ibarət Zevsi (heykəlin qalıqları) topladığı bir emalatxana tapdılar.Burda hələ də saxsı qırıği,mould(kif) və başqa lazımsız ləvazimatlar ve üzərində " Mən Fidiyə məxsusam" yazılan qara fincan da qalırdı. Fidinin ilk işləri yunan qələbəsini qeyd edilən marafonun xatirəsinə həsr olunmuşdu.Delfidə o içərisinə yunan tanrılarl Apollonun Afinanin və bir neçə Attik qəhrəmanlarının və General Militades də daxil olduğu tuncdan ibarət böyük qrup heykəllər tikmişdi.Afina akropolunda o açıq dənizdən də görünən Afinanin ,Afina proxomusun nəhəng tunc heykəlini ucaltmışdı.Afina müdriklik və müharibə tanrısı və Afinanin müdafiəçi ilahəsi olmuşdur.Akaedə Pellenedə ve Platedə Fidi Afinanin digər 2 heykəlini və həmçinin Elis əhalisi üçün fil sümüyü ve qızıldan olan ilahə Afrodita heykəlini də ucaltmışdı.

Olimpiada Zevs və Afinada Parfenon[redaktə]

Qədim yunanlarən özlərində də Fidinin 2 sənəti digərlərindən daha məşhurdur.Təxminən e.əvvəl 432ci ilə təsadüf edən nəhəng qızıl və fil sümüyündən hazırlanmış Zevs məbədi və Afinada Parfenonunda bakirəlik ilahəsi Afinanin öz adına ucaldılmış heykəl yerləşir və hər iki heykəl təxmini eradan evvəl 5ci əsrin ortalarına aiddir.Bu işlərin təsiri ilə həm müasir həm də qədim heykəllər yaradılıb.5ci əsrdən sonra Zevs heykəlinin əksi Elisdə kiçik qəpiklərin üstündə eks olunmağa başladi:Tanrı taxtda oturur,pulun qalan hissəsi isə dekorasiya olaraq torpaq kimi əks olunur.Onun bədəni fil sümüyündən,paltarı qızıldandır,başı isə biraz arxaik tipdədir.Ən azı bir əsr köhnə stilde verilen Otrikoli maskası. Afinada Afina Parfenonunda həqiqəti sübut eden 1 kiçik hissə tapılmişdır.

Materiallar ve Nəzəriyyələr[redaktə]

Uzaq keçmişdə Fidi öz tunc ,qızıl və fil dişindən hazırlanmış heykəllərinə görə məşhur idi.Baxmayaraq ki o dövrdə heykəllərin çoxu mərmərdən hazırlanırdı. Platon iddia edirdi ki Fidi çox az hallarda mərmərdən heykəl ucaldırdı.Plutarx məlumat verir ki Fidi Akropolda Periklin əsas işlərini idarə edirdi.Təlimatlar sübut edir ki heykəllərin tikilməsinde istifadə olunan mərmər Fidinin öldüyü il hesab olunan eradan əvvəl 434cu ilə qədər Afinaya gətirilməyib.Mənbələt bildirir ki, Parfeonun bəzədilməsi Fidinin işləridi ama şaiələrdə görsənir ki bunlar Fidinin yox onun tələbələri olan Alkamenes və Aqorakritusun işləridi.Roma və başqa muzeylərdə Parfenonla eyni məktəbə məxsus olan çoxlu sənət nümunələri var.Bunlar Roma dövrünün surətləridir. Cografiyaçi Pausaniasa görə həqiqi tunc Lemninan Afina eradan əvvəl 450-440ci illərdə Fidi tərəfindən Lemnosda yaşayan afinalilar üçün ucaldılıb.Adolf Furtwangler Fidinin Lemnian Afina heykəlinin kopyası olan və başı Bolonyada bədəni Drezdendə saxlanılan heykəli tapmağı təklif etdi.Təxminən 5ci əsrdə Afina heykəlinin bədəni Afinada tapıldı.Parisde Ecolo des Beaux-Arts-da başı itmiş Afinanin bədəni əsl heykəl haqqında fikirlərimizi düzgün formalaşdırmaqda bizə ən yaxşı kömək edə bilən vasitədir.