Qırmızı qurd eşənəyi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
ICD-10 təsnifatı
M32.- Sistemli qırmızı qurd eşənəyi
M32.0 Dərmanların törətdiyi qırmızı qurd eşənəyi
M32.1+ Orqanların və orqan sistemlərin cəlb olunması ilə gedən sistemli qırmızı qurd eşənəyi
M32.8 Sistemli qırmızı qurd eşənəyin digər biçimləri
M32.9 Sistemli qırmızı qurd eşənəyi, dəqiqləşdirilməmiş
L93.- Qırmızı qurd eşənəyi
P00.8 Ana bətnində gedən patoloji prosselər nəticəsində döl və yenidoğulmuş uşaqlarda qırmızı qurd eşənəyi
ICD-10 online (WHO-Version 2006)

Qırmızı qurd eşənəyi (lat. Lupus erythematosus) - autoimmun xəstəliklərdən biridir. Bu zaman insan immuniteti hipeaktiv olur və orqanizmin öz normal hüceyrə və toxumalarına hücum edir.

Söz açımı[redaktə]

Latınca Lupus erythematosus ifadəsinin hərfi anlamı "qızartılı qurd" deməkdir. Hind-avropa dillərində "lupus" sözünun açıqlaması yoxdur [1] [2]. Oljas Süleymenov "lupus" sözünün "ulamaq" felindən əmələ gəldiyini yazır [3] [4].

Latın dilində erythematosus (qızarmış) sözü yunan dilindən alınma erythema-dan (qızartı) törəyib. Sonuncu isə erythainein (qızarmaq) felindən əmələ gəlib.

Səbəbləri[redaktə]

Qurd eşənəyinin spesifik səbəbləri yoxdur. Bəzi amillər təhrikedici ola bilər:

  • İrsi / Genetik [5]
  • Ətraf mühit: infeksiya, günəş şüası
  • Dərmanlar

Təsnifat[redaktə]

Kliniki baxımdan qurd eşənəyi bir neçə cür olur:

  • sistemli biçimi [6] [7] - ən yayqın forması, daxili orqanların patoloji prosesə cəlb olunması ilə səciyyələnir.
  • dəri forması (natamam qurd eşənəyi) - yalnız dərinin zədələnməsi ilə müşahidə olunur [8] [9].
    • 3 cür olur: yerli, yayılmış və uşaq diskoid formaları [10].
  • dərmanların törətdiyi forma [11]
  • neonatal forma (körpələrdə qurd eşənəyi) [12] [13]

Əlamətləri (simptomları)[redaktə]

Qırmızı qurd eşənəyi istənilən orqanı zədələyə bilər. Heç də bütün xəstələrdə dəri zədələnmələri olmur. Bəzi xəstələrdə yalnız bir orqan sistemi patoloji prosesə cəlb oluna bilər: məsələn, yalnız psixoz və ya qlomerulonefrit şəklində özünü büruzə verən kliniki biçimdə. Digər xəstələrdə bütün orqan sistemləri zədələnə bilər: bəzən bu eyni vaxtda baş verə bilər, bəzənsə tədricən gedən proqres sonucu ola bilər.

  • Dəri zədələnmələri makular, diskoid, bullöz (suluqlu) ola bilər.
  • Daxili orqan zədələnmələri bir və ya bir neçə orqan sistemlərin cəlb olunması ilə izlənilə bilər.
    • Sinir sistemi: psixoz, qıcolma (rus. sudoroqa), xoreik hiperkinez, ürək-damar sistemində aşırı laxtalanma sonucu baş verən ifliclər və s. [14]
    • Qanyaradıcı toxumalar: leyko- və limfositopeniya, anemiya, trombositopeniya və trombozlar.
    • Ürək-damar sistemi: Libman-Saks endokarditi (qeyri-yoluxucu revmatik endokardit) [15], perikardit, antifosfolipid sindrom nəticəsində aşırı laxtalanma və
    • Tənəffüs sistemi: plevrit
    • Sidik-ifrazat sistemi: qlomerulonefrit, nefrotik sindrom [16]
    • Törəmə orqanları: ürək-damar sistemində aşırı laxtalanma sonucu baş verən uşaq salmalar [17].

Diaqnostika[redaktə]

İnkişaf etmiş ölkələrdə qurd eşənəyi xəstələri çox vaxt bir neçə tibbi uzman tərəfindən müayinə və müalicə olunur. Məsələn, diaqnostika mərhələsində dermatoloq xəstəni revmatoloq ya da terapevtin yanına yollaya bilər. Bunu psixiatr, nevropatoloq, ginekoloq da edə bilər, xəstəliyin ilkin simptomlarından asılı olaraq.

Dəri formaların diaqnostikası[redaktə]

Dəri formaları dərinin biopsiyası və qanda lupus-spesifik antibədənciklərin (əks-cisimlərin) səviyyəsini bəlirləmə nəticəsində qoyulur. Bu zaman daxili orqanların müayinəsi heç bir patoloji zədələnmə olmadığını göstərir.

Sistemli formanın diaqnostikası[redaktə]

Başqa autoimmun xəstəliklərdən ayırd olunmasını asanlaşdırmaqdan ötürü Amerikan Revmatoloji Kolleci 1982-ci ildə Sistemli qırmızı qurd eşənəyinin sinifləndirmə kriterlərini tərtib etdi [18]. Amerikan Revmatoloji kollecinin 11 meyarı:

  1. Üzün kəpənəkvari eritemi (qızartı, səpgi)
  2. Diskoid qurd eşənəyi
  3. Gün işığına həssaslıq
  4. Ağız və burunda selikli qişanın xoraları
  5. Qeyri-eroziv artrit (oynaq iltihabı)
  6. Plevrit və ya perikardit
  7. Nefrit (sidikdə silindrlərin və ya zülalın səviyyəsi günə 500 mg-dan artıq olması)
  8. Ensefalopatiya (qıcolma və ya psixoz)
  9. Qan dəyişikləri: retikulozlu hemolitik anemiya, və ya leykopeniya (< 4,000/mm³ - 2 dəfədən artıq müşahidə olunan), və ya limfopeniya (< 1,500/mm³ - 2 dəfədən artıq müşahidə olunan), və ya trombositopeniya (<100,000/ mm³ - bunu törədə bilən dərmanların təsiri istisna olubsa)
  10. İmmunoloji pozuntular: ikiqat sarmallı DNT-a qarşı antibədənciklərin (anti-isDNA-AB), və ya Smith-Antigeni antibədənciklərin (Sm-AB), və ya antifosfolipid antibədənciklərin (antikardiolipin antibədəncikləri, müsbət lupus-antilaxtalayıcı testi, və ya yalançı-müsbət Vasserman reaksiyası) qanda tapılması.
  11. Anti-nüvə antibədəncikləri (ANA)

11 kriterdən ən azı dördü müsbətdirsə, sistemli qırmızı qurd eşənəyindən danışmaq olar. Bunlar rəsmi olaraq sinifləndirmə kriterləri adlandırılsa da, Qərb uzmanları tərəfindən praktikada diaqnostika üçün də geniş istifadə olunur. Ancaq AKR meyarlarının bəzi nöqsanlarını bilmək çox önəmlidir:

[19]

Müalicəsi[redaktə]

[20]

[21]

[22]

Fizioterapiya və reabilitasiya[redaktə]

[23]

İstinadlar[redaktə]

  1. Douglas Harper. Online Etymology Dictionary - Lupus
  2. Douglas Harper. Online Etymology Dictionary - Wolf
  3. Олжас Сулейменов. Язык письма. В этрусском зеркале (к алфавитам).
  4. Олжас Сулейменов. Язык письма. Хохма (копьё отрицания ha(a) в тюрко-славянских).
  5. EMedicine. R Hal Scofield, MD, Professor, Department of Medicine. Genetics of Systemic Lupus Erythematosus.
  6. EMedicine. Christie M Bartels, MD, MS; Chief Editor: Herbert S Diamond, MD. Systemic Lupus Erythematosus (SLE).
  7. EMedicine. Ivan D Camacho, MD, Voluntary Assistant Professor of Dermatology. Bullous Systemic Lupus Erythematosus (BSLE).
  8. EMedicine.Ivan D Camacho, MD, Voluntary Assistant Professor of Dermatology. Acute Cutaneous Lupus Erythematosus (ACLE).
  9. EMedicine. Jeffrey P Callen, MD, Professor of Medicine (Dermatology). Subacute Cutaneous Lupus Erythematosus (SCLE).
  10. EMedicine. A Brooke W Eastham, MD, Resident Physician. Discoid Lupus Erythematosus.
  11. EMedicine. Ivan D Camacho, MD, Assistant Professor of Dermatology. Drug-Induced Lupus Erythematosus.
  12. EMedicine. Jeffrey P Callen, MD, Professor of Medicine (Dermatology). Neonatal and Pediatric Lupus Erythematosus.
  13. EMedicine. Marisa S. Klein-Gitelman, MD, MPH, Associate Professor of Pediatrics. Pediatric Systemic Lupus Erythematosus.
  14. EMedicine. Tarakad S Ramachandran, Professor Emeritus of Neurology and Psychiatry. CNS Lupus.
  15. EMedicine. Xiushui (Mike) Ren, MD, Cardiovascular Physician. Libman-Sacks Endocarditis.
  16. EMedicine. Lawrence H Brent, MD, Associate Professor of Medicine. Lupus Nephritis.
  17. EMedicine. Ritu Khurana, MD, Chief of Rheumatology. Systemic Lupus Erythematosus and Pregnancy.
  18. American College of Rheumatology. 1997 Update of Revised Systemic Lupus Erythematosus.
  19. EMedicine. Niral M Patel. Anti-Smith Antibody.
  20. EULAR recommendations for the management of systemic lupus erytematosus. Report of a Task Force of the EULAR Standing Committee for International Clinical Studies Including Therapeutics (ESCISIT)
  21. Joint European League Against Rheumatism and European Renal Association-European Dialysis and Transplant Association (EULAR/ERA-EDTA) recommendations for the management of adult and paediatric lupus nephritis. Published Online First 31 July 2012.
  22. EULAR recommendations for the management of systemic lupus erythematosus with neuropsychiatric manifestations: report of a task force of the EULAR standing committee for clinical affairs. Published Online First: 19 August 2010.
  23. EMedicine. Bertram Greenspun, Clinical Associate Professor, Department of Physical Medicine and Rehabilitation. Physical Medicine and Rehabilitation for Systemic Lupus Erythematosus.