Qarağat

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

| sinif = İkiləpəlilər | sıra = Daşdələnkimilər | fəsilə = Grossulariaceae | cins = Qarağat | növ = Böyük mətnBöyük mətnBöyük mətn




| hissənin adı = Sinonimləri | hissənin mətni =

| latınca adı = Ribes L., 1753 | vikinövlər = Ribes | vikianbar = Category:Ribes | ütmx = 24448 | mbmm = 3801 }}

Qarağat və yaxud firəngüzümü, rus alçası (lat. Ribes, krımtat. torğay yüzümü[1], türk. frenk üzümü, qaq. frenk üzümü[2], qırğ. карагат[3], qaz. қарақат[4], özb. qorag'at[5]) — Daşdələn (lat. Grossularia) fəsiləsindən bitki cinsi.

Botanik özəllikləri[redaktə]

25-30 dərəcə şaxtaya və 30-40 dərəcə istiyə dözən, bol və sabit məhsul, tez bar verən qiymətli çoxbudaqlı kol bitkisidir. Qarağat üzüm kimi çoxillik meyvədir.

Xəstəlik və ziyanvericilərə qarşı çox dözümlüdür. Əsasən qələm və kök vasitəsi ilə çoxalır. Azərbaycanın dağlıq və dağətəyi zonalarında geniş yayılmışdır. Həmçinin həyətyanı sahələrdə də kifayət qədər əkilib, becərilir.

Firəng üzümü mayda çiçəkləyir. Xırda yaşılımtıl çiçəkləri şivlərdə tək saplaqda yerləşir. Meyvəsi iyul-avqustda yetişir. Meyvəsi yumru və ya oval formalıdır. Meyvələrinin rəngi yaşıl, sarı, ağ, qırmızı, tünd qırmızı, qara olur. Dadı şirin, turşməzə, qabığı nazik və incətüklüdür. Çoxlu xırda toxumları vardır. Hazırda firəng üzümünün bir çox mədəni sortları yetişdirilmişdir.

Kimyəvi tərkibi[redaktə]

Qarağat giləmeyvəsinin tərkibində insan orqanizminin normal inkişafı üçün zəruri olan çoxlu şəkər, zülal, yağ, turşu, vitamin və bir sıra başqa faydalı maddələr vardır. 150 qram qırmızı qarağatda 40, qara qarağatda isə 79-80 milliqram "C" vitamini var. Qarağat meyvələrinin tərkibində şəkərin miqdarı 16,2-18, ümumi turşunun miqdarı isə 1,8-3 faizdir.

Firəng üzümünün tərkibində 13,5% şəkər, 2% üzvi turşu, 1% pektinli maddə, 54 mq% C, 0,25 mq% P, B qrupu vitaminləri və karotin vardır. 0,2-0,7% mineral maddə vardır ki, bunun da əsasını fosfor, mis, dəmir, kalium, natrium, kalsium və maqnezium təşkil edir. Qırmızı və ağ qarağatın tərkibində orta hesabla 6,7-8,2% şəkər, 2,6-3,8% turşu, 20-45 mq% C vitamini, 0,19-0,26% pektin maddələri, 0,24-2,38% protopektin, 0,41% pentozan, 3,88% sellüloza, 0,11% aşı və boya maddəsi, 0,20-0,91% azotlu maddələr vardır.

Təsnifat[redaktə]

Azərbaycanın dərman bitkiləri[redaktə]

Növləri[redaktə]

Firəngüzümünün 50-dən çox növü vardır. Azərbaycanda 2 növü yabanı halda bitir. Yabanı halda Qərbi Avropada və Qafqazda yayılmışdır. Rənginə görə 3 növə ayrılır: qara qarağat (Ribes nigrum), qırmızı qarağat (Ribes rubrum) və ağ qarağat (Ribes aureim).

Qırmızı qarağatın yayılmış sortlarından Qırmızı Versalski, Qırmızı Hollandiya, Krasnıy krest, Məhsuldar Feya, Zamok Xautona, Qırmızı çutovka və s. göstərmək olar.

Ağ qarağatın sortlarından Ağ Bulonski, Ağ versalski, Ağ Hollandiya və Yuterborq misal göstərilə bilər. Həqiqi giləmeyvələrə aid olan firəngüzümü, quşüzümü, qaragilə və mərsin ən çox Rusiyanın şimal və orta zonalarında yetişir.

İstifadəsi[redaktə]

Firəng üzümü təzə halda yeyilir, mürəbbə, konfityur, kompot, jele, marmelad, konfet və karamel üçün içlik və şərab hazırlamaq üçün sərf edilir. Qış üçün firəng üzümünü qurudur, sirkəyə qoyur və əzişdirib şəkərlə 1:2 nisbətinə qarışdırırlar.

Firəng üzümündən maddələr mübadiləsi pozulduqda və piylənməyə qarşı istifadə olunur. Xalq təbabətində isə böyrək və sidik kisəsi xəstəliyində öd və sidikqovucu vasitə kimi işlədilir. Qan azlığında, dəri xəstəliklərində firəng üzümü yemək məsləhət görülür. Xroniki qəbz zamanı yüngül işlətmə vasitəsi kimi də istifadə olunur [6].

İstinadlar[redaktə]

  1. Русско-крымскотатарский онлайн словарь
  2. Русско-гагаузский онлайн словарь
  3. Русско-киргизский онлайн-словарь
  4. Русско-казахский онлайн-словарь
  5. Русско-узбекский онлайн словарь
  6. Ə-C. İ. Əhmədov, N. T. Əliyev, Meyvə və tərəvəzin əmtəəşünaslığı, dərslik // Bakı, 2009, bax. səh 146-147.