Sürünənlər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
?Sürünənlər
Reptiles.jpg
Elmi təsnifat
Aləmi: Heyvanlar
Yarımaləm: Eumetazoylar
Bölmə: İkitərəflisimmetriyalılar
Yarımbölmə: Sonağızlılar
Tip: Xordalılar
Yarımtip: Onurğalılar
İnfratip: Ağızçənəlilər
Sinifüstü: Dördayaqlılar
Sinif: Sürünənlər
Latınca adı
Reptilia Laurenti, 1768
Müasir dəstələri
Timsahlar (Crocodilia)

Dimdikbaşlar (Rhynchocephalia)
Tısbağalar (Testudines)

Pulcuqlular (Squamata)
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ÜTMX   173747

Sürünənlər (lat. Reptilia) - Xordalılar tipinin onurğalılar yarımtipinə aid sinif.

Haqqında[redaktə | əsas redaktə]

Suda-quruda yaşayanlardan fərqli olaraq sürünənlər quru mühitində yaşadıqları üçün onların dərisi qurudur və üzəri pulcuqlarla örtülüdür. Əksəriyyəti xaricdən möhkəm təbəqə ilə örtülü və ehtiyyat qida maddəsi ilə zəngin olan yumurta qoyur. Tənəffüs yalnız ağ ciyərlər vasitəsilə gedir. Skeletinin quruluşu və yerləşməsi, demək olar ki, suda-quruda yaşayanlarda olduğu kimidir. Baş beyində görmə payları daha yaxşı inkişaf etimişdir. Əksinə, beyincik bir çox nümayəndələrində o qədər də böyük deyil. Suda-quruda yaşayanlarda olduğu kimi sürünənlərin də ürəyi üç kameralı olub, bədən temperaturu sabit deyildir. Sürünənlər qarnı üzərində sürünür (ilanlar və ayaqsız kərtənkələlər) və yaxud öz gödək ayaqları ilə bədənini yerdən az qaldıra bilir. Sürünənlər onurğalıların tamamilə quru həyat tərzinə keçmiş sinfidir. Bununla əlaqədar dəri quru və buynuz maddədən əmələ gəlmiş törəmələrlə- pulcuqlarla örtülmüşdür. Buna görə də bədənləri dəri vəzilərindən məhrumdur. Sürünənlərdə mayalanma daxilidir, əksəriyyəti ehtiyyat qida maddəsi ilə zəngindir, xaricdən möhkəm qabıqla örtülü yumurta qoyur. Tənəffüs yalnız ağ ciyərlər vasitəsi ilə gedir. Ürək suda-quruda yaşayanlarda olduğu kimi üçkameralı- iki qulaqcıq və bir mədəcikdən ibarətdir. Mədəcikdə natamam ara kəsmə əmələ gəlmişdir. Bədəndə arterial və venoz qanla yanaşı, qarışıq qan da olur. Sürünənlərin quruluş səviyyəsi yüksəldikcə bu arakəsmə inkişaf edərək mədəciyi də iki kameraya bölür. Amma qan damarlarında yerləşmə xüsusiyyəti yenə də qanın qarışmasına səbəb olur. Böyük və kiçik qan dövranı bir-birindən tamamilə ayrılmadığından bədən temperaturu sabit deyil. Sürünənlərdə ön beyin və beyincik amfibilərə nisbətən yaxşı inkişaf etmişdir. Ön beyin yarımkürələrində boz beyin maddəsindən ibarət qabıq əmələ gəlməyə başlamışdır. Ətrafları tipik beşbarmaqlı qruluşa malikdir. Boyun fəqərələrinin sayı müxtəlifdir.



Təsnifatı[redaktə | əsas redaktə]

  • Timsahlar (Crocodilia) dəstəsi
    • "Əsl timsahlar" (Crocodylidae) fəsiləsi
    • "Alliqatorlar" (Alligatoridae) fəsiləsi
    • "Haviallar" (Gavialidae) fəsiləsi
  • Dimdikbaşlar (Rhynchocephalia) dəstəsi
    • "Gephyrosauridae" fəsiləsi
    • "Pleurosauridae" fəsiləsi
    • "Sphenodontidae" fəsiləsi
  • Tısbağalar (Testudines) dəstəsi
  • Pulcuqlular (Squamata) dəstəsi

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

[1]

Sürünən