Zirinc

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
?Zirinc
Adi zirincBitkinin ümumi görünüşü.
Adi zirinc
Bitkinin ümumi görünüşü.
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Şöbə: Örtülütoxumlular
Sinif: İkiləpəlilər
Yarımsinif: Ranunkulid
Sıra: Qaymaqçiçəklilər
Fəsilə: Zirinckimilər
Cins: Zirinc
Latınca adı
Berberis L.
Sinonimlər
Odostemon Raf.
Tipik növ
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ÜTMX   18814
MBMM   22774
HE   61051
GEİŞ   g:1403
BEABS   3937


Zirinc (lat. Berberis) – zirinckimilər (Berberidaceae) fəsiləsindən bitki cinsi. Azərbaycanda yabanı halda 3 növ zirinc yayılmışdır. Birincidən – adi zirincdən – Berberis Vulgaris-dən təbabətdə istifadə edilir.

Adi zirinc 2 – 3 m hündürlükdə olub, qol – budaqlı kol bitkisidir. Cavan budaqları sarı – qonur rəngdədir, yarpaqları incədir, ellips və ya yumurtavarı lanset formadadır, kənarı kiprikvarı mişar şəklindədir. Hamaşıq çiçəkləri salxım formasındadır. Meyvəsi şirəlidir, yetişəndə parlaq qırmızı, bəzən isə sarı – qırmız rəng alır. Dadı turşdur, iki toxumludur. Bitki aprel – may aylarında çiçək açır, meyvələri sentyabr – oktyabırda yetişir.

Adi zirinc Azərbaycaının əksər rayonlarında – ovalıqdan başlayaraq orta dağ qurşağına qədər yayılmışdır. Bu bitkiyə daha çox meşəliklərdə, meşə açıqlıqlarında, çay vadinlərində, kolluqlarda rast gəlinir.

Azərbaycanda adi zirincin sənaye əhəmiyyətli ehtiyatı vardır. Dərman məqsədilə adi zirincin yarpaqlarından, köklərindən, gövdə və budaqlarının qabıqlarından, meyvələrindən istifadə olunur. Yarpaqları bitki çiçəkləyən dövrdə, köklərini payızda, qabıqları yazın ilk ayında, meyvələri isə tam yetişəndə [sentyabr – oktyabr aylarında] toplayıb, açıq quru havada qurudur və quru, havası dəyişilən binalarda saxlayırlar. Meyvələrini xüsusi quruducuda və ya peç üzərində qurudurlar.

Berberis darwinii shoot.jpg
Berberis thunb frt.jpg

Zirincin göstərdiyimiz bütün hissələrində [yetişmiş meyvəsindən başqa] protoberberin təbiətli alkoloidlər müəyyən edilmişdir. Bunlardan ən mühümü berberindir. Bundan başqa, tərkibində palmatin, yatrorisin, kolumbamin də vardır.

Göstərilənlərdən başqa, zirincin tərkibində besbenzili zoxinolin törəmələri alkoloidlər də [oksiakantin və berbamin] tapılmışdır. Zirincin köklərində 1,5 %-ə qədər berberin alkaloidi vardır. Qabıqlarında 0,4 – 0,5 % berberin, 1,5 % aşı maddəsi, 1,2 % qətran, 38,6 mq % C vitamini olur. Yarpaqlarında 0,18 – 0,2 % berberin alkoloidi, 2,1 – 2,55 % pirokatexin təbiətli aşı maddə, 5,2 % qətran, 2,78 % üzvi turşular [alma, limon turşuları] 58,2 – 101 mq % C vitamini müəyyən edilmişdir. Meyvələrində üzvi turşular, şəkər, pektin maddələri, karotinoidlər vardır.

Elmi təbabətdə adi zirincin yarpaqlarından 1:10 nisbətində sulu dəmləmə, 1:5 nisbətində tinktura və 1:1 nisbətində duru spirtli ekstrakt formada daxili qanaxmalarda [uşaqlıq qanaxmalarında] qankəsici dərman kimi işlədilir. Spirtli cövhərindən [tinkturasından] sidik kisəsinin və qaraciyərin iltihabında işlədilir.

Adi zirincin köklərindən alınan berberin alkoloidindən sulfat duzu şəklində [Berberinum sulfas], tablet formada preparat hazırlanır və ondan öd yollarının xəstəliklərinə qarşı öd qovucu dərman kimi işlədilir. Bu məqsədlə hər tabletdə 0,005 q berberin olan berberin-sulfat preparatından gündə 3 dəfə, hər dəfədə 1 tablet 10 gün müddətində qəbul edilir.

Zirinc yarpağından "öd qovucu çayın" tərkibində də verilir. Öd qovucu çayın tərkibi belədir: 1 hissə quru zirinc yarpağı, 4 hissə solmazçiçək [quru çiçək], 3 hissə meniant yarpağı [üç yarpaq], 2 hissə nanə yarpağı, 1 hissə keşniş meyvəsi.

Göstərilənləri bir – birilə qarışdırıb kobud poroşok halına salandan sonra bu qarışıqdan 1 xörək qaşığı 1 stəkan qaynar suda 10 dəqiqə dəmləyir, soyuyana kimi sakit yerdə saxlanılır. Sonra süzüb gündə 3 dəfə, hər dəfə yarım stəkan yeməkdən 15 – 20 dəqiqə əvvəl içirlər.

Berberin alkoloidindən leyşmaniozun müalicəsində işlədilir. Zirincin meyvələri də çox faydalıdır. Meyvələri C vitamini ilə çox zəngindir. C vitaminindən başqa tərkibində limon və alma turşuları, piroqallol təbiətli aşı maddələr, flavonoidlər, pektin və şəkərli maddələr və s. vardır.

Xalq təbabətində zirinc meyvələrindən həm təzə – təzə dərilmiş, həm də qurudulmuş halda sinqa, raxit, qan azlığı isitmə [malyariya], eləcə də mədə – bağırsaq xəstəliklərində çox qədimdən mürəbbə, şərbət, firni hazırlanır. Quru meyvələrdən isə çay kimi dəmləyib istifadə edirlər.

Zirincin meyvələrindən yeyinti sənayesində də müxtəlif mürəbbə, kompot və s. məlumat hazırlanıb işlədilir. Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: زیرینج

Növləri[redaktə]

Azərbaycanın dərman bitkiləri[redaktə]

Digər növləri[redaktə]

Gallery[redaktə]