İqtisadi köpük

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

İqtisadi köpük və ya aktiv köpüyü (bəzən spekulyativ köpük, bazar köpüyü, qiymət köpüyü, maliyyə köpüyü, spekulyativ mania və ya balon olaraq da adlanır) da aktivlərin qiymətlərində gələcəklə bağlı qeyri-mümkün və ya əsaslı olmadan ortaya çıxan fikirlərdir.[1] Əslində, aktivin həqiqi dəyərini güclü şəkildə aşan bir qiymətdə və ya qiymət aralığında ticarət edilməsi kimi təsvir edilə bilər.[2][3][4] Bəzi iqtisadiyyatçılar köpüklərin baş verməsini qəbul etməsələr də,[5] köpüklərin səbəbləri aktivlərin qiymətlərinin tez-tez güclü şəkildə həqiqi qiymətlərindən uzaqlaşdığına inananlar tərəfindən mübahisəli olaraq qalır.

Məsələylə bağlı çoxlu izahlar verilmiş və son araşdırmalar göstərmişdir ki, köpüklər qeyri-müəyyənlik[6] , spekulyasiya[7] və ya məhdud rasionallıq[8] olmadan da yaran a bilər. Bu durumda onlar spekulyativ olmayan köpüklər və ya günəş ləkəsi tarazlıqları olaraq adlandırılırlar. İnvestorların köpüyün çökməsi halında öz zərərlərini tamamilə kompensasiya etdiyi nöqtədə köpüklərin rasionallıqları müzakirə oluna bilər. Bu yanaşmalar köpük çöküşünün vaxtının yalnız ehtimal olunan şəkildə proqnozlaşdırıla biləcəyini və köpük prosesinin tez-tez Markov keçid modelindən istifadə edərək modelləşdirilməsini tələb edir.[9][10] Bənzər izahatlar nəticədə qiymətlərin uyğunlaşdırılması prosesləri səbəb ola biləcəyini göstərir. Bənzər izahatlar köpüklərin nəticə olaraq qiymət koordinasiyasının prosesindən yarandığını göstərir.[11]

Varlıq köpüyünün yaranmasıyla bağlı yeni nəzəriyyələr bu hadisələrin daha çox sosioloji əsaslarının olduğunu göstərir. Misal üçün, açıqlamalar sosial normların meydana gəlməsi və bu hadisələrdə söyləmlərin və mədəni olaraq yerləşmiş hekayələrin rolu üzərində cəmləşmişdir.

Varlıqların həqiqi dəyərlərini real dünyadakı bazarlarda müşahidə etmək çətin olduğu üçün köpüklər qiymətlərdə ani düşmənin baş tutduğu anda, təkcə keçmişə baxılaraq konkret olaraq təyin oluna bilirlər. Belə bir düşmə köpük partdaması və ya iflas olaraq bilir. İqtisadi köpükdə qiymətlər xaotik olaraq dalğalanır və sadəcə tələb və təklifə baxaraq onları təxmin etmək mümkünsüz olur.

Varlıq köpükləri müasir iqtisadi tarixin təkrarlanan, tarixi 1600-cü illərə qədər uzanan xüsusiyyəti olaraq bilinir.[12] Hollandiyanın qızıl dövründə müşahidə olunan Dağlaləsi həyəcanı çox vaxt tarixdəki ilk iqtisadi köpük olaraq sayılır.[13]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Krugman, Paul (9 May 2013). "Bernanke, Blower of Bubbles?". The New York Times. İstifadə tarixi: 10 May 2013.
  2. King, Ronald R.; Smith, Vernon L.; Williams, Arlington W.; van Boening, Mark V. (1993). "The Robustness of Bubbles and Crashes in Experimental Stock Markets". In Day, R. H.; Chen, P. (eds.). Nonlinear Dynamics and Evolutionary Economics. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-507859-6.
  3. Lahart, Justin (16 May 2008). "Bernanke's Bubble Laboratory, Princeton Protégés of Fed Chief Study the Economics of Manias". The Wall Street Journal. səh. A1.
  4. Shiller, Robert (23 July 2012). "Bubbles without Markets". Project Syndicate. İstifadə tarixi: 17 August 2012. A speculative bubble is a social epidemic whose contagion is mediated by price movements. News of price increase enriches the early investors, creating word-of-mouth stories about their successes, which stir envy and interest. The excitement then lures more and more people into the market, which causes prices to increase further, attracting yet more people and fueling 'new era' stories, and so on, in successive feedback loops as the bubble grows.
  5. Garber, Peter (2001). Famous First Bubbles: The Fundamentals of Early Manias. Cambridge, MA: MIT Press. ISBN 978-0-262-57153-1.
  6. Smith, Vernon L.; Suchanek, Gerry L.; Williams, Arlington W. (1988). "Bubbles, Crashes, and Endogenous Expectations in Experimental Spot Asset Markets". Econometrica. 56 (5): 1119–1151. CiteSeerX 10.1.1.360.174. doi:10.2307/1911361. JSTOR 1911361.
  7. Lei, Vivian; Noussair, Charles N.; Plott, Charles R. (2001). "Nonspeculative Bubbles in Experimental Asset Markets: Lack of Common Knowledge of Rationality Vs. Actual Irrationality" (PDF). Econometrica. 69 (4): 831. doi:10.1111/1468-0262.00222.
  8. Levine, Sheen S.; Zajac, Edward J. (27 June 2007). "The Institutional Nature of Price Bubbles". SSRN 960178.
  9. Brooks, Chris; Katsaris, Apostolos (2005). "A three-regime model of speculative behaviour: modelling the evolution of the S&P 500 composite index" (PDF). The Economic Journal. 115 (505): 767–797. doi:10.1111/j.1468-0297.2005.01019.x. ISSN 1468-0297.
  10. Brooks, Chris; Katsaris, Apostolos (2005). "Trading rules from forecasting the collapse of speculative bubbles for the S&P 500 composite index" (PDF). Journal of Business. 78 (5): 2003–2036. doi:10.1086/431450. ISSN 0740-9168.
  11. Hommes, Cars; Sonnemans, Joep; Tuinstra, Jan; Velden, Henk van de (2005). "Coordination of Expectations in Asset Pricing Experiments". Review of Financial Studies. 18 (3): 955–980. CiteSeerX 10.1.1.504.5800. doi:10.1093/rfs/hhi003.
  12. Teeter, Preston; Sandberg, Jorgen (2017). "Cracking the enigma of asset bubbles with narratives". Strategic Organization. 15 (1): 91–99. doi:10.1177/1476127016629880.
  13. "Tulipomania: The Story of the World's Most Coveted Flower & the Extraordinary Passions It Aroused." Mike Dash (2001).

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]