İrbis
| İrbis | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||||||
| Elmi təsnifat | ||||||||||||
|
Domen: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Aləm: Yarımaləm: Klad: Klad: Tipüstü: Tip: Klad: Yarımtip: İnfratip: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Sinif: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Yarımsinif: Klad: İnfrasinif: Maqndəstə: Dəstəüstü: Klad: Qranddəstə: Mirdəstə: Klad: Klad: Klad: Dəstə: Yarımdəstə: Fəsilə: Yarımfəsilə: Cins: Növ: İrbis |
||||||||||||
| Beynəlxalq elmi adı | ||||||||||||
| ||||||||||||
İrbis, İlbars[1] və ya Elbars[2], Qar bəbiri[3] (lat. Panthera uncia[4][5]) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin məməlilər sinfinin yırtıcılar dəstəsinin pişiklər fəsiləsinin panter cinsinə aid heyvan növü. Məhv olma həddindədir. Sayı getdikcə azalmaqdadır.
Ölçüləri
[redaktə | vikimətni redaktə et]103-130 sm. olan iri pişik. Quyruğun uzunluğu 92-105 sm. Bədən quruluşu yetərincə ağırdır. Bədəni, peysərdə daha hündür olmaqla, alçaqdır, beli aşağı hissədən çiyinlərinə qədər mülayim enişlidir. Gövdəsi uzunsovdur. Əzaları qısadır. Başı nisbətən kiçik, yumruvaridir. Quyruğu çox uzundur. Tük örtüyü hündür və yumşaqdır. Rəngi, hiss çalarlı bozdur, bəzən demək olar ki ağdır. Əsas fonda iri həlqəvari və qara ləkələr səpələnib. Quyruğu boyu eninə tam olmayan üzükvari ləkələr yerləşir. Yanları belindən açıqdır, qarnı isə demək olar ki ağdır. Yay vaxtı rəngi daha açıq olur.
Areal
[redaktə | vikimətni redaktə et]Areal Qobi və Monqol Altayını, Xanqayı, Tibeti, Himalayı, Hinduquşu, Əfqanıstanı əhatə edir. Şimalda Türküstan dağlarını: Pamir, Tyanşan, Cunqar Alatausu, Tarbaqatay, Sauru, Altayın cənubunu əhatə edir.
Bu bəbir növü adətən 1800-3500 m hündürlükdə, dağlarda yaşayırlar. Yazda və yayın əvvəlində meşə zolaqlarında, çayların vadilərində və qobularda ona tez-tez rast gəlmək olar. Yayda subalp və alp qurşaqlarında, qaya çıxışlarında qalırlar. Qışda dağətəyinə qədər, meşə zolağının yuxarı sərhədinə qədər düşürlər. Azərbaycanda Lerik dağlarında və Naxçıvan ərazisində fotoqapanlara düşmüşdür.
Qidalanması
[redaktə | vikimətni redaktə et]Əsasən dağ keçilərlə, qaban, arxar, eləcə də dovşan, kəklik, dağ sıçanı və ularlarla qidalanırlar.
Cütləşmə və laktasiya
[redaktə | vikimətni redaktə et]Dişilərdə qızışma fevralda-martda baş verir. Boğaz olma vaxtı 93-110 gün. Dişi mayda-iyunda 1-5, adətən 2-3 bala gətirir. Laktasiya 3-4 aydır. Dişilər 2-3 yaşında cinsi yetkinliyə çatır. Dişi balalarla bir ilə yaxın olur. 15 il yaşayırlar.
Düşmənləri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Canavarlar, itlər, arealın cənubunda - bəbir.
Sayı
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qırğızıstanda 500, Tacikistanda 200, Özbəkistanda - 50. Altay Respublikasında 40, Tuvada 10-15. Sayının azalması insan tərəfindən təqib edilməsi ilə bağlıdır(uzun müddət irbisi maldarlığa ziyan vuran heyvan hesab edirdilər). Hindistanda, Monqolustanda, Pakistanda, Nepalda qanunla qorunurlar. Qırğızıstanda və Qazaxıstanda Çatkal, Ağsu-Cabaqlı, Ramit, Beş-Aral, Sarı-Çelek, Almata qoruqlarında saxlanırlar.
Mədəniyyətdə yeri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Kinoda
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qar bəbiri haqqında «Sağ qalmaq uğrunda mübarizə. Qar bəbirinin dağları / Mountains of the Snow Leopard» (rejissor Joel Nennett) (1994) sənədli filmində bəhs edilir. Ona həmçinin BBC kanalının «Qar bəbiri: mif və reallıq / Snow Leopard — Beyond the Myth» (2007) və National Geographic Channel-in «Qar bəbirinin axtarışında / Searching for the Snow Leopard» (2007) sənədli filmləri tam şəkildə həsr olunub. İrbis haqqında ilk Rusiya sənədli filmi «Altay dağlarının sahibi» (2023) adlanır.
Elbarsla bağlı səhnələr BBC kompaniyasının bir sıra sənədli filmlərində mövcuddur: "Yer Planeti" (seriya), «Təbiətin ən böyük hadisələri».
GEO jurnalının «Bütün dünya ilə dialoq» proqram silsiləsində "Sibirin sirləri" seriyasının elbarsa həsr olunmuş ilk filmi "Altayın qar ruhu" adlanır.
Elbars "Qar bəbiri" bədii filminin (rejissorlar Larisa Muxamedqaliyeva, Vyaçeslav Belyalov; «Qazaxfilm» istehsalı, SSRİ Dövlət Televiziya və Radio Komitəsinin sifarişi ilə) (1987) baş qəhrəmanı olub.
İan Makşeynin səsləndirdiyi Tay Lunq adlı elbars isə "Kunq-fu Panda" (2008) cizgi filminin əsas mənfi personajıdır. "Kunq-fu panda: Heyrətamiz əfsanələr" animasiya serialına Tay Lunqun qardaşı oğlu - elbars Peng daxil edilib.
Numizmatika və poçt markalarında
[redaktə | vikimətni redaktə et]2000-ci ildə «Qazaxıstanın gümüş xatirə sikkələri» seriyasında 3000 ədəd tirajla 500 tenge nominal dəyərində «Qazaxıstanın Qırmızı kitabı: qar bəbiri» sikkəsi buraxılmışdır. Onun arxa üzündə üslublaşdırılmış qayalı dağ zirvəsi fonunda qar bəbirinin təsviri yerləşdirilib.
Həmin il Rusiyada «Dünyamızı qoruyaq» seriyasından 50 rubl nominal dəyərində qızıl sikkə buraxılmışdır. Sikkənin arxa üzündə qar bəbirinin başı təsvir olunub. Həmçinin bu serinin tərkibində, arxa üzündə tullanmağa hazırlaşan, ağac gövdəsi üzərində oturmuş qar bəbirinin təsvir edildiyi 100 rubl nominal dəyərində qızıl sikkə də buraxılmışdır. Eyni seriyada qar bəbirinin təsvirləri həkk olunmuş 25 və 100 rubl nominal dəyərində bir sıra gümüş sikkələr də buraxılmışdır.
Qar bəbiri 2003-cü il nümunəli Qazaxıstanın 10 000 tenge nominal dəyərində olan əskinasında təsvir edilmişdir.
Rəsmi rəmzlərdə
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Qar bəbiri Alma-Ata şəhərinin rəmzinə çevrilib və onun gerbində təsvir olunub.
İrbisi Qırğız Respublikasının paytaxtı Bişkek şəhərinin gerbində də görmək olar.
Üslublaşdırılmış qanadlı irbis Xakasiya və Tatarıstanın gerblərində təsvir edilib.
.gif)
.png)
Krasnoyarsk diyarının Şuşen və Yermakov rayonlarının müvafiq olaraq gerbində və bayrağında qar bəbirinin təsviri var.
Səmərqəndin (Özbəkistan) gerbində qar bəbir təsvir olunub.
İdmanda
[redaktə | vikimətni redaktə et]Elbars Dünya Köçəri Oyunlarının simvollarındandır. 2026-cı il oyunları zamanı xarıcı qonaqlara Elbars oyuncağı hədiyyə edilib.
Qar bəbirinin şərəfinə iki xokkey klubunun adı qoyulub:
- 1956-cı ildə əsası qoyulmuş Kazan "Ak Bars"[6] komandası;
- Qazaxıstanın paytaxtı Astanadan olan "Barıs" komandası.
Qırğızıstanda "Ilbirs" adlı peşəkar futbol klubu fəaıiyyət göstərir[7].
Tıva şəhərində "İrbis" adlı uşaq xokkey komandası fəaliyyət göstərir.
Qar bəbirinin balası 2011-ci ilin yanvar-fevral aylarında Astana və Alma-Atada keçirilmiş yeddinci Qış Asiya Oyunlarının (2011) talismanı seçilib[8]. Ümumdünya Vəhşi Təbiət Fondunun (WWF) Rusiya Nümayəndəliyində hesab edirlər ki, təşkilatçıların "leopard" adlandırdığı 2014-cü il Qış Olimpiya Oyunlarının talismanlarından birinin təsviri daha çox qar bəbirinə uyğundur[9].
Mükafatlarda
[redaktə | vikimətni redaktə et]"Qar bəbiri mükafatı" çox təcrübəli alpinistlərə verilən SSRİ alpinizm mükafatı olub[10].
Qırğız Respublikasının "Erdik", yəni "İgidliyə görə" medalında qar bəbiri təsvir olunub[11].
Qazaxıstanda xüsusi xidmətlərə görə üç dərəcəli "Barıs" ordeni ilə təltif edilir[12].
Rəqəmsal texnologiyalarda
[redaktə | vikimətni redaktə et]Mac OS X 10.6 — Apple şirkətinin 28 avqust 2009-cu ildə buraxdığı əməliyyat sistemi, Snow Leopard — qar bəbiri, irbis kod adını daşıyır[13][14]. Qar bəbiri pərakəndə satış şəbəkəsində satılan bu ƏS-in qutusunun üz qabığında təsvir olunub.
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Сосновский, Игорь Петрович|Сосновский И. П. Редкие и исчезающие животные: По страницам Красной книги СССР. М.: Лесная промышленность. 1987. 107.
- ↑ "Client Challenge". www.scribd.com. İstifadə tarixi: 4 sentyabr 2026.
- ↑ В. Г. Гептнер, Н. П. Наумов. Млекопитающие Советского Союза. Хищные (гиены и кошки). 2. М.: Высшая школа. 1972. 206–241.
- ↑ Allen, E. A. "English Doublets". Publications of the Modern Language Association of America. New Series 16. 23 (1). 1908: 184–239. doi:10.2307/456687. JSTOR 456687.
- ↑ Oxford University Press. "ounce (n.2), Etymology". Oxford English Dictionary. doi:10.1093/OED/1585449939. 3 may 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 avqust 2026.
- ↑ "История хоккейного клуба «Ак Барс»". www.ak-bars.ru. 23 avqust 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 avqust 2024.
- ↑ "Kloop.kg — Топ-Лига: Все, что нужно знать о старте нового сезона чемпионата Кыргызстана по футболу". 20 noyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 oktyabr 2018.
- ↑ "Барс готовится к прыжку". Вечерний Алматы. 29 avqust 2009. 18 avqust 2011 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "WWF предлагает оргкомитету «Сочи-2014» перерисовать изображение леопарда". 8 fevral 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 aprel 2011.
- ↑ Стариков Г. А. "История появления жетона «Покоритель высочайших гор СССР» («Снежный барс»)". 18 avqust 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 iyul 2010.
- ↑ "МЕДАЛЬ ЭРДИК — Награды стран СНГ". 5 iyul 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 yanvar 2014.
- ↑ Dubrovsky, V. "Орден Барыс (Барс) Казахстан". Falerea.com (rus). 30 aprel 2023. 4 avqust 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 sentyabr 2026.
- ↑ "Apple пообещала выпустить Snow Leopard 28 августа 2008 года". 18 avqust 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 iyul 2010.
- ↑ "Apple to Ship Mac OS X Snow Leopard on August 28 2008". 18 avqust 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 iyul 2010.