Şri-Lanka vətəndaş müharibəsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Şri-Lanka vətəndaş müharibəsi
Extent of territorial control in sri lanka.png
Tarix 23 iyul 198318 may 2009
Yeri Şri-Lanka
Səbəbi Tamil milli azlığının separatist meyilləri
Nəticəsi Dərbənd xanlığının təslim olması
Münaqişə tərəfləri

Flag of Sri Lanka.svg
Flag of India.svg
(1987-1990)

Tamil-İlam

Komandan(lar)

Flag of Sri Lanka.svg Cunius Cayavardene
Ranasinqxe Premadasa
Flag of India.svg Ramasvami Venkataraman
Dinqiri Vicutenqe
Çandrika Kumaratunqa
Maxinda Racaçaske
Saratax Fonseka

Velupillai Prabxakaran

Tərəflərin qüvvəsi

Şablon:Bayaq 157 000 (2002)[1]
Flag of India.svg

14 min[2]

İtkilər

Flag of Sri Lanka.svg 23.327 ölü, 60.000 yaralı
Flag of India.svg 1.400 — 1.600 ölü və yaralı.

27.000 ölü və 12000 əsir.

Ümumi itkilər
80 000 — 100 000 arası ölü.[1]
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Şri-Lanka vətəndaş müharibəsi — Şri-Lanka mərkəzi hökuməti ilə Tamil pələngləri hərbiləşdirilmiş hərəkat arasında baş vermiş müharibə. Hərbi əməliyyatlar 1983 - 2009-cu illərdə baş vermişdir. Müharibə 80 min insanın ölümünə səbəb olmuşdur.

Müharibə öncəsi[redaktə | əsas redaktə]

1948-ci ildə Şri-Lankanın Böyük Britaniyadan müstəqillik əldə etməsindən sonra ölkənin siyasi həyatında Sinhallar üstün mövqe qazanmağa başlamışdılar. Bu ərəfədə isə tamillərin asimilyasiyası başlamışdı. Bu iki etnik qrup arasında narazılıqlar 1977-ci ildə Şri-Lankada kütləvi davalatra səbəb olmuşdur. 1976-cı ildən «Tamil İlam azadlıq pələngləri» artıq təşkil olunmuşdu. onlar Tamillərin müstəqilliyinə can atırdılar.

Cafna kibatxanasının yandırılması və kütləvi qətlyamlarda sinhal polislərin iştirakı tamillər arasında dərin ikrah hissi yaratmışdı.

1983-cü ilin iyulunda Tamil pələnləri cafna şəhərində potrullara hücum təşkil etmişdir. Bu isə Sinhallar arasında adekvat münasibəti doğurmuş və tamil qətliyamlarına yol açmışdır.Bu hadisələr tarixə Qara iyul kimi daxil olmuşdur. Bundan sonra dövlət hərbi vəziyyət elan etmişdir. Bundan sonra adada vətəndaş müharibəsi başlamışdır.

Dövrləri[redaktə | əsas redaktə]

Müharibə aşağıdakı dövrlərə bölünür:

Qara iyul

Birinci ilam müharibəsi (19831987): vətəndaş müharibəsinin ilkin dövrü hesab edilir.

Hind internensiyası (19871990): meharibəyə Hindistanın müdaxiləsi. 1987-ci ilin yayında adaya Hindistan ordusu daxil olur. Onlar burada sülhməramlı misiyasını yerinə yetirməli idilər. Sonradan isə onların Tamillərə qarşı müharibəyə qarışdığı müəyyən edilir. Çoxlu sayda itki verməsi səbəbindən Hindistan kontingenti 1990-cı ilin yayında adanı tərk etmişdir.

İkinci İlam müharibəsi (19901994): vətədaş müharibəsinin yenidən alovlanması. Müharibə terror aktları ilə müşahidə edilmişdir. Tamillərin bu addımları nəticəsində Şri-Lankanın prezidenti Ranasinqxe Premadasa öldürülmüşdür.

Üçümcü İlam müharibəsi (19952002): qısa müddətdən sonra alovlanan növbəti mərhələ. Hökumət qüvvələri geniş miqyaslı hərbi əməliyyatlara başlamış, ancaq kiçik uğurlara nail olmuşdur.


Barışıq (20022006). 2002-ci ildə Norveçin bilavastə iştirakı ilə tərəflər arasında barışıq elan edilmişdir. Bundan sonra münaqişənin həlli istiqamətində danışıqlar başlamışdır.


Dördüncü İlam müharibəsi (20062009?). 2006-cı ilin aprelində Tamil pələngləritərəfindən təşmil edilən terror aktından sonra əməliyyatlar yenidən başlamışdır.

«Pələnglərin» məğlubiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

2008-ci ilin yanvarında Şri-Lanka formal şəkildə barışıqdan imtina etdiyini bəyan etmişdir.

2 yanvar 2009-cu ildə hökumət qüvvələri iki aylıq ağır döyüşlərdən sonra «Tamillərin paytaxtı» olan Kilinoççi şəhərini tuturlar. Artıq 14 yanvar tarixində Şri-lankla ordusu bütün Cafna yarımadasını öz nəzarətinə ala bilmişdir. [3].

25 yanvar 2009-cu ildə isə hərbiçilər Tamil pələnglərinin "son qalası" olan Mullaittivunu ələ keçirə bilirlər.

2009-cu ilin aprelində «pələnglər» Pittukudiyurupu[4] şəhərində çoxlu sayda itki vermişlər.

16 may 2009-cu ildə Şri-Lanka prezidenti Tamil pələngləri üzərində tam qələbəni elan etmişdir. «Tamil pələngləri» təşkilatının rəhbəri məğlubiyyəti qəbul etmiş və barışıq elan etmişdir[5].

18 may 2009-cu ildə «Tamil İlam Azadlıq pələngləri» təkilatının rəhbəri Velupillai Prabxakaran mühasirəni yarmaq cəhdi zamanı öldürülmüşdür. Onun 200 nəfərlik dəstəsi ölkənin şimal-şərqindəki cəngəlliklərdə mühasirəyə alınmışdır. Onun cəsədi sanitar maşınında aşkar edilmişdir.

Bir müddət isə Velupillai Prabxakaranın böyük oğlu öldürülmüşdür. Xüsusi təyinatlılar tərəfindən bu təşkilatın digər yüksək çinli üzvləridə aradan götürülmüşdür.[6].

İtkilər[redaktə | əsas redaktə]

Son hərbi əməliyyatlar zamanı tamillər tərəfindən 6.5 min insan ölmüş və 200 min insan qaçqın vəziyyətinə düşmüşdür[7][8]. Hökumət qüvvələri əməliyatlar zamanı 6200 itki vermiş və 30 min insan yaralanmışdır[9].

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]