Əhalinin qocalması

Vikipediya saytından
Naviqasiyaya keç Axtarışa keç
2001-ci ilə qədər fərqli ölkələrdə orta yaş xəritəsi.

Əhalinin qocalması — əhali içərisində yaşlı şəxslərin (60 və ya 65 yaşdan yuxarı) payının artması.[1]

Polyak demoqraf E. Rossetin şkalasına görə, ölkə əhalisinin sayında 60 və daha yuxarı yaşlı şəxslərin payı 8%-ə qədər olduqda – demoqrafik cavanlıq, 8–10% – qocalmanın başlanğıcı, 12% və daha çox – demoqrafik qocalmadır.[2] Bu pay uşaqların və yaşlıların sayının artmasına nisbətən yeniyetmələrin sayının ləng artması, yəni ya doğum sayının azalması və ya yaşlıların ölümünün əskilməsinə, ya da bu iki amilin birgə təsiri nəticəsində arta bilər. Demək, təkrarlanma xarakterinin uzunmüddətli dəyişməsi əhalinin qocalmasının səbəbidir. 19 əsrin 60–70-ci illərindən başlayaraq iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrin əksəriyyətində doğum sayının uzunmüddətli azalması üzündən əhali çox qocalmışdır: bu ölkələrdə 60 və daha yuxarı yaşlı şəxslərin payı təqr. 16% təşkil edir[3]. Yaşlı insanların payı 5–6% olan ölkələrdə əhali nisbətən cavandır. Əhalinin qocalmasına ayrı-ayrı yaş qruplarına müxtəlif dərəcədə təsir edən miqrasiya da səbəb ola bilər. Məsələn, gənclərin kənddən şəhərə miqrasiyası kənd əhalisinin qocalması ilə nəticələnir. Əhalinin qocalmasının sosial-iqtisadi baxımdan yekunları, əsasən, əmək qabiliyyəti olan hər nəfərə düşən pensiya yaşlı şəxslərin sayının artması ilə əlaqədardır.[2]

Dünyada demoqrafik qocalma

[redaktə | mənbəni redaktə et]

Yaşlanma fenomeni qlobaldır, lakin sürəti və intensivliyi həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə fərqli ölkələrdə fərqlidir. Avropa və Yaponiyada əhali Şimali Amerikadakından xeyli qədimdir, Almaniya, İtaliya və İspaniyada əhalinin yaşlanma ritmləri Fransa və İngiltərə (Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya) ilə müqayisədə daha qabarıqdır. Rusiya Federasiyası, Belarusiya və digər MDB ölkələri yaşlanma dinamikası baxımından çox oxşardırlar.[4]

BMT-nin proqnozuna görə 2000 və 2050-ci illərdə 60 yaşdan yuxarı əhalinin payı,%
Ölkə 2000 il 2050 il
Avbstraliya 16.3 28.2
Avstriya 20.7 41.0
Azərbaycan 10.5 32.1
Albaniya 9.0 24.6
Əlcəzair 6.0 22.2
Anqola 4.5 5.2
Argentina 13.3 23.4
Ermənistan 13.2 39.5
Əfqanıstan 4.7 7.7
Bohem adaları 8.0 23.5
Banqladeş 4.9 16.0
Barbados 13.4 35.4
Bəhreyn 4.7 24.9
Beliz 6.0 21.7
Belarus 18.9 35.8
Belçika 22.1 35.5
Benin 4.2 8.9
Bolqarıstan 21.7 38.6
Boliviya 6.2 16.4
Bosniya və Herseqovina 14.9 37.7
Botsvana 4.5 11.9
Braziliya 7.8 23.6
Bruney 5.1 23.8
Burkina Faso 4.8 6.5
Burundi 4.3 6.8
Butan 6.5 12.2
Vanuatu 5.0 13.9
Böyük Britaniya 20.6 34.0
Esvatini 5.3 9.1
Macarıstan 19.7 36.2
Venesuela 6.6 21.4
Şərqi Timur 4.7 18.0
Vyetnam 7.5 23.5
Qabon 8.7 9.3
Haiti 5.6 15.6
Hayana 6.9 31.0
Qambiya 5.2 12.0
Qana 5.1 14.7
Qvadelupa 12.7 31.2
Qvatemala 5.3 14.4
Qvineya 4.4 9.6
Qvineya Bisau 5.6 7.9
Almaniya 23.2 38.1
Honduras 5.1 16.4
Honkonq 14.3 35.4
Yunanıstan 23.4 40.7
Gürcüstan 18.7 35.8
Guam 8.4 15.9
Daniya 20.0 31.8
Konqo Demokratik Respublikası 4.5 6.2
Cibuti 5.5 5.8
Dominikan Respublikası 6.6 20.7
Misir 6.3 20.8
Zambiya 4.5 7.9
Qərbi Saxara 7.7 15.9
Zimbabve 4.7 11.3
İsrail 13.2 24.8
Hindistan 7.6 20.6
İndoneziya 7.6 22.3
İordaniya 4.5 15.6
İraq 4.6 15.1
İran 5.2 21.7
İrlandiya 15.2 27.6
İslandiya 15.1 29.5
İspaniya 21.8 44.1
İtaliya 24.1 42.3
Yəmən 3.6 5.3
Kabo-Verde 6.5 19.6
Qazaxıstan 11.2 25.4
Kamboca 4.4 11.7
Kamerun 5.6 11.2
Kanada 16.7 30.5
Qatar 3.1 20.7
Keniya 4.2 13.0
Kipr 15.7 29.9
Qırğızıstan 9.0 22.3
Çin 10.1 29.9
Koreya Xalq Demokratik Respublikası 10.0 22.4
Kolumbiya 6.9 21.5
Komor adaları 4.2 12.2
Konqo 5.1 6.9
Kosta-Rika 7.5 22.3
Kotdivuar 5.0 12.4
Kuba 13.7 34.0
Küveyt 4.4 25.7
Laos 5.6 13.3
Latviya 20.9 37.5
Lesoto 6.5 9.5
Liberiya 4.5 6.7
Livan 8.5 25.4
Liviya 5.5 21.1
Litva 18.6 37.3
Lüksemburq 19.4 25.2
Mavritaniya 4.7 8.9
Mavritaniya 9.0 26.1
Madaqaskar 4.7 9.3
Makao 9.7 38.5
Makedoniya 14.4 33.8
Malavi 4.6 6.6
Malayziya 6.6 20.8
Mali 5.7 7.0
Maldiv adaları 5.3 12.1
Malta 17.0 33.6
Marokko 6.4 20.6
Martinika 15.0 32.6
Meksika 6.9 24.4
Mozambik 5.1 7.8
Moldaviya 13.7 32.5
Monqolustan 5.6 23.1
Myanma 6.8 21.6
Namibiya 5.6 11.1
Nepal 5.9 12.4
Niger 3.3 5.0
Nigeriya 4.8 10.3
Niderland Antil adaları 11.6 26.8
Niderland 18.3 32.8
Nikaraqua 4.6 16.1
Yeni Zelandiya 15.6 29.3
Yeni Kaledoniya 8.2 22.6
Norveç 19.6 32.3
BƏƏ 5.1 26.7
Oman 4.2 10.5
Pakistan 5.8 12.4
Fələstin 4.9 9.9
Panama 8.1 24.4
Papua — Новая Гвинея 4.1 12.1
Paraqvay 5.3 16.0
Peru 7.2 22.4
Polşa 16.6 35.6
Portuqaliya 20.8 35.7
Puerto-Riko 14.3 27.9
Koreya Respublikası 11.0 33.2
Reyunyon 9.9 26.5
Rusiya Federasiyası 18.5 37.2
Ruanda 4.2 9.0
Rumıniya 18.8 34.2
Salvador 7.2 20.6
Samoa 6.8 14.7
Səudiyyə Ərəbistanı 4.8 12.9
Seneqal 4.2 11.0
Sent-Lüsiya 7.8 22.0
Sinqapur 10.6 35.0
Suriya 4.7 18.0
Slovakiya 15.4 36.8
Sloveniya 19.2 42.4
Solomon adaları 4.2 10.8
Somali 3.9 5.7
Sudan 5.5 14.4
Surinam 8.1 29.4
ABŞ 16.1 26.9
Syerro-Leone 4.8 6.8
Tacikistan 6.8 21.0
Tayland 8.1 27.1
Tanzaniya 4.0 11.0
Toqo 4.9 10.1
Trinidad və Tobaqo 9.6 33.3
Tunis 8.4 24.6
Türkmənistan 6.5 19.9
Türkiyə 8.4 23.0
Uqanda 3.8 5.7
Özbəkistan 7.1 22.3
Ukrayna 20.5 38.1
Uruqvay 17.2 24.9
Fici 5.7 23.3
Filippin 5.5 19.5
Finlandiya 19.9 34.4
Fransa 20.5 32.7
Fransız Qvianası 6.4 14.3
Fransız Polineziyası 6.8 23.2
Xorvatiya 20.2 30.8
MAR 6.1 9.4
Çad 4.9 6.8
Çexiya 18.4 40.1
Çili 10.2 23.5
İsveçrə 21.3 38.9
İsveç 22.4 37.7
Şri-Lanka 9.3 27.6
Ekvador 6.9 21.9
Ekvatorial Qvineya 6.0 8.6
Eritreya 4.7 10.0
Estoniya 20.2 35.9
Əlcəzair 4.7 6.6
CAR 5.7 13.7
Yuqoslaviya 18.3 32.5
Yamayka 9.6 24.0
Yaponiya 23.2 42.3
  1. "Arxivlənmiş surət". 2018-08-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-30.
  2. 1 2 Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. Bakı: NPB. 2019. səh. 600.
  3. "Arxivlənmiş surət". 2019-12-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-30.
  4. Филипп Рыжук. Старение населения и экономика. ООО «Лабораторные измерения и охрана труда». 2014-12-24.
  • Новоселова С.В., Денисенко М.Б. Основы демографии. Пособие для государственных служащих. Под общей редакцией Лапиной С.В. Минск "Альтиора- Живые краски", 2012.
  • Вопросы Статистики. Научно-информационный журнал. 11/2012. Стр. 44–49.