Adi dəlixiyar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
?Adi dəlixiyar
}}
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Şöbə: Örtülütoxumlular
Sinif: İkiləpəlilər
Yarımsinif: Dillenid
Sıra: Balqabaqçiçəklilər
Fəsilə: Balqabaqkimilər
Cins: Dəlixiyar
Növ: Adi dəlixiyar
Elmi adı
Ecballium elaterium (L.) A.Rich.
Sinonimlər
Momordica elaterium
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ÜTMX   502196
MBMM   3679
HE   487852
BEABS   292573

Adi dəlixiyar (lat. Ecballium elaterium)[1] digər adları: Adi it xiyarı və ya İt qarpızı [2]balqabaqkimilər fəsiləsinin dəlixiyar cinsinə aid bitki növü.[3]

Botaniki təsviri[redaktə | əsas redaktə]

Hündürlüyü 10-50 sm olan çoxillik ot bitkisidir. Bir neçə qısa gövdə əmələ gətirir. Yarpaqları iri, yumurtavari-ürəkvari, zəif dilimlidir. Bütövlüklə cod nahamardır. Tacı kifayət qədər böyük, açıq sarı rəngdədir. Meyvəsi uzunsov, ovalvari, toxunduqda sürətlə sıçrayıb şirə buraxır. May-avqust aylarında çiçəkləyir, iyun-noyabr aylarında meyvə verir.

Mənşəyi və yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Adi dəlixiyar kserofil coğrafi tipinin aralıq dənizi sinfinin aralıq dənizi qrupuna aiddir. Aralıq dənizi, Balkan və Kiçik Asiya ölkələri, Rusiya, Ukrayna, Orta Asiya və Qafqazda yayılmışdır.

Azərbaycanda adi dəlixıyar Böyük Qafqazın Quba massivi, Kiçik Qafqazın mərkəzi və cənub rayonları, Bozqır yaylası, Samur-Dəvəçi və Kür-Araz ovalıqları, Kür və Naxçıvan düzənliyi, Abşeron, Qobustan, Lənkəranın Muğan rayonları və Diabarda yayılmışdır. Arandan yuxarı dağ qurşağına kimi (dəniz səviyyəsindən 2300 m qədər) bitir.

Ekoloji qrup və bitdiyi yerlər[redaktə | əsas redaktə]

Mezokserofitdir, dağ-kserofit və alaq bitkilik tiplərində rast gəlir. Quru yamaclarda, bostanlarda, alaq yerlərdə qrup şəklində bitir, dincə qoyulmuş torpaqlarda sıx ləkələr əmələ gətirir.

Kimyəvi tərkibi[redaktə | əsas redaktə]

Steroid, alkaloid, flavonoid, piyli yağlar və karotinoidlərlə zəngindir.

Təsiri və tətbiqi[redaktə | əsas redaktə]

Farmakopeyaya daxil olan ofisinal dərman bitkisidir. Elmi, eksperimental və xalq təbabətində, habelə kliniki sınaqlarda və homeopatiyada geniş tətbiq edilir. Əsasən böyrək, dəri, revmatizm, malyariya, sarılıq, babasil, bəd xassəli şişlər, radikulit xəstəlikləri, podaqra, işləmə, baş, qulaq və diş ağrıları zamanı istifadə olunur. Antibakterial, antihelmint, antifunqal, sidikqovucu, qusdurucu, işlədici və bəd xassəli şişlərə qarşı təsirə malikdir.

Əkstəsirləri[redaktə | əsas redaktə]

Zəhərlidir, daxilə qəbulu zamanı ehtiyatlı olmaq lazımdır.

İstifadə olunan hissələri[redaktə | əsas redaktə]

Müalicə məqsədi ilə bitkinin yerüstü hissəsi, çiçəkləri, meyvələri və kökü istifadə edilir.

İstifadə formaları[redaktə | əsas redaktə]

Cövhər və şirələr.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı: Elm, 1998.
  2. Şərqi Azərbaycan ostanının dərman bitkiləri
  3. Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası. Bakı: 2009.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Mehdiyeva N.P. Azərbaycanın dərman florasının biomüxtəlifliyi. Bakı: 2011

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]