Adi fındıq

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
?Adi fındıq
}}
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Şöbə: Örtülütoxumlular
Sinif: İkiləpəlilər
Yarımsinif: Hamamelid
Sıra: Fıstıqçiçəklilər
Fəsilə: Tozağacıkimilər
Cins: Fındıq
Növ: Adi fındıq
Elmi adı
Corylus maxima Mill.
Mühafizə statusu
Status iucn3.1 LC.svg en:Least Concern
Az qayğı tələb edənlər
Least Concern (IUCN 3.1)
BTTSMB  ???
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ÜTMX   506532
MBMM   126985
HE   1147588
BEABS   295467-1

Adi fındıq (lat. Corylus maxima) – tozağacıkimilər fəsiləsinin fındıq cinsinə aid bitki növü.

Meşə fındığı yabanı halda Avropada, Qərbi Asiyada və Şimali Amerikada bitir. Azərbaycanda meşə fındığı Şəki-Zaqatala zonasının dağətəyi meşələrində geniş sahələrdə bitir. Dağlıq Qarabağ, Quba-Xaçmaz zonalarının meşələrində də yabanı fındıq vardır.

Fındıq 7–9 m hündürlüyündə bitən koldur, bəzən ağac şəklində boy atır. Mart ayında çiçəkləyir. Erkək və dişi çiçəkləri ayrı-ayrı eyni ağacda yerləşir. Fındığın meyvəsi avqust-sentyabrda yetişir. 1 hektar sahədən 40-500 kq məhsul yığmaq olar. Meyvələri yetişənə qədər yaşıl qalır və qərzəklidir. Qərzək fındığı ya tamamilə, ya meyvənin dib hissəsini, ya da ki, yarısını bürüyür. Meyvəsi yumru, oval-silindrik və əksərən uzunsov olur. Qabığı sarı-qəhvəyi və ya tünd darçınıdır. Fındığın ləpəsi ağdır, yağlı və dadlıdır, qırmızı və ya tünd sarı rəngli pərdə ilə örtülüdür. Meşə fındığı 5-10 yaşından bara girir, 60-80 il ömür sürür. Təbiətdə vegetativ yolla çoxalır.

Meşə fındığının tərkibində 58-71% yağ, 14-18% asan həllolunan zülal, 2-5% saxaroza, B1 və E vitaminləri, dəmir duzları vardır. Meşə fındığı təzə, qurudulmuş və qovrulmuş halda yeyilir. Ondan qənnadı sənayesində tort-pirojna, konfet və karamel üçün içlik, Şərq şirniyyatı hazırlanmasında daha çox istifadə edilir. Təzə meyvələrini narın sürtgəcdən keçirib, su ilə qarışdıraraq yüksək qidalı sayılan "süd" və "qaymaq" hazırlayırlar ki, bu da zəif düşmüş xəstələr üçün məsləhət görülür. Meşə fındığının ləpəsindən əczaçılıqda və ətriyyatda işlədilən yağ çıxarılır, qabığından təbabətdə işlədilən kömür hazırlanır, cavan şivlərindən təsərrüfatda zənbil və səbət toxunur.[1]

Hündürlüyü 2-4 m olan kol və ya nadir halda hündürlüyü 7-9 m olan ağacşəkilli koldur.Birillik budaqları açıq-qəhvəyi və ya sarımtıl-boz rəngdədir, qismən vəzicikli tüklərlə örtülüdür.[2]

Yarpaq[redaktə | əsas redaktə]

Yarpaqları dəyirmi formadan uzunsov formayadək dəyişəndir, qaidə hissəsi az bərabər olmayan ürəkşəkilli, kənarları qeyri-bərabər ikiqat mişarlı, sivriləşmiş uclu, üst tərəfdən tündyaşıl,alt tərəfdən açıq rəngdədir, çılpaq və ya səpələnmiş tüklüdür, uzunluğu 6-12 sm, eni 5-9 sm-dir.

Çiçək[redaktə | əsas redaktə]

Erkəkcikli salxımlarının uzunluğu 2-5 smdir,3-5 ədəd olmaqla bir yerdə toplanmışdır.

Meyvə[redaktə | əsas redaktə]

Fındıqları 2-5 ədəd olmaqla bir yerdədir; qədəhi açıq-yaşıl rəngdədir,uzunluğuna görə fındığa bərabər, bir qədər uzun və ya ondan qısadır, məxmər tüklü, enli dilimli olub, kəsilmiş-dişlidir. Fındıqlar yastı formadan şarşəkilli formayadək dəyişir; qabığı açıq-qəhvəyi rəngdə olur.

Çiçəkləməsi[redaktə | əsas redaktə]

Yarpaqların əmələ gəlməsindən xeyli əvvəl çiçəkləyir. (Yanvar) Fevral-Mart

Meyvə verməsi[redaktə | əsas redaktə]

Avqust-Sentyabr Azərbaycanda yayılması: BQ (Quba),Samur-Şabran oval. (şimal), BQ qərb, BQ şərq,Alazan-Əyriçay, KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Lənk. dağ. Ovalıqdan orta dağ qurşağına, bəzən yuxarı dağ qurşağına qədər.

Yaşayış mühiti[redaktə | əsas redaktə]

Meşələrdə, meşə kənarında,kollar arasında, yarğanlarda rast gəlinir.

Təsərrüfat əhəmiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Fındıq ləpəsi yeyilir,müxtəlif qənnadı sənayesində istifadə olunur,ondan alınan yağ həm texniki, həm də qida məqsədilə istifadə olunur.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ə-C.İ.Əhmədov, N.T.Əliyev. Meyvə və tərəvəzin əmtəəşünaslığı (Dərslik). — Bakı, 2009.
  2. Eldar Şükürov.İsmayıllı rayonu meşə bitkilərinin bələdçi kitabı,Bakı 2016