Amin Babayev

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Amin Babayev
Amin Hacıbaba oğlu babayev
Amin babayev.jpg
60-ci il dönümü münasibəti ilə çəkilib
Doğum tarixi 5 may 1950 (1950-05-05) (69 yaş)
Doğum yeri Sarıbaş, Qax rayonu, Azərbaycan SSR
Vətəndaşlıq Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Elm sahəsi Torpaqşunaslıq və Ekoloji Kənd Təsərrüfatı
İş yeri Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Elmi-Tədqiqat Eroziya və Suvarma İnistitu
Elmi dərəcəsi Kənd təsərrüfatı elmləri doktoru[1]
Elmi adı Professor
Elmi rəhbəri Y.M.Sergeyev
Tanınır Torpaq münbitliyinin modelləşdirilməsi və proqnozlaşdırılması, Ekoloji Kənd təsərrüfatı
Mükafatları

Prof. A.Babayev 2010-cu ilin yanvar ayının 26-da elm və təhsil sahəsində xidmətlərinə görə BMT-nin Beynəlxalq Ekologiya və Həyat Fəaliyyətinin Təhlükəsizliyi Elmlər Akademiyasının M.V.Lomonosov adına Ordeni ilə təltif edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 18 may 2010-cu il tarixli sərəncamı ilə A.Babayevə “Əməkdar müəllim” fəxri adı verilmişdir.

Amin Babayev (azərb. Amin Hacıbaba oğlu Babayev‎) — azərbaycanlı alim, Torpaq münbitliyinin modelləşdirilməsi və proqnozlaşdırılması anlayışını və Ekoloji Kənd təsərrüfatı hərəkatını ilk dəfə Azərbaycana gətirmiş alim, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Eroziya və Suvarma İnstitutunda Torpaqlarının Eroziyası laboratoriyasının müdiridir.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Amin Babayev 1950-ci il mayın 5-də Qax rayonunun Sarıbaş kəndində anadan olmuşdur. 1972-ci ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun (indiki ADAU-nun) Aqronomluq fakültəsinin aqrokimya və torpaqşünaslıq şöbəsini bitirmiş, həmin il M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetində məqsədli aspiranturaya daxil olmuşdur.

A.Babayev 1976-cı ildə elmlər namizədi, 1995-ci ildə isə elmlər doktoru alimlik dərəcəsini almışdır. 1997-ci ildə professor elmi adını almışdır. Əmək fəaliyyətinə 1976-cı ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda başlamışdır. 1976- 1982 Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Akademiyası, Torpaqşünaslıq kafedrasının assistenti, dosenti vəzifələrində çalışmış, 1982-1985 Qərbi Afrika, Mali Respublikasının Katibuqu Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun professoru, 1985-1998 Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Akademiyasının (indiki ADAU-nun ) Torpaqşünaslıq kafedrasının dosenti, professoru, kafedra müdiri olmuşdur, 1996 Gəncə Aqrobiznes Assosiasiyasının (GABA) prezidenti seçilmişdir. 1998-2000 Dövlət Elm və Texnika Komitəsinin nəzdində Gəncə Elm və Texnika Mərkəzinin direktoru, 1997-2011 Azərbaycan Respublikası Prezidenti Yanında Ali Attestasiya Komissiyasının eksperti vəzifələrində işləmişdir.

2002–ci ildən Beynəlxalq Ekoloji Kənd Təsərrüfatı Hərəkatı Federasiyasının (İFOAM-ın), 2004-cü ildən Avropa Bitkiçilik üzrə Tədqiqatlar Assosiasiyasının (EUCARPİA-nın), 2004-cü ildən Amerika Torpaqşünaslar Cəmiyyətinin (ССА-nın) və Amerika Aqronomlar Cəmiyyətinin (ASA-nın) üzvüdür.

2006- cı ildən - “Ekoloji kənd təsərrüfatı” jurnalının baş redaktorudur.

2007-2014cü illərdə Azərbaycan Dövlət Aqrar Universitetinin Torpaqşünaslıq, aqrokimya və ekoloji kənd təsərrüfati kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 2007-ci ildən Beynəlxalq “Известия Аграраной Науки” jurnalının redaktor müavini, 2009-cu ildən MDB üzrə «Агрохимэкосодружество»-nun vitse-prezidenti, 2009-cu ildən “Проблемы агрохимии и экологии” beynəlxalq jurnalın redaksiya heyətinin, 2010-cu ildən UNESKO üzrə “İnsan və Biosfera” Azərbaycan Milli Komitəsinin əsərləri məcmuəsinin redaksiya heyətinin, 2012-ci ildən Avrasiya Torpaqşünaslar Cəmiyyətinin üzvüdür.

2014-cü ildən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Eroziya və Suvarma İnstitutunda Torpaqların eroziyası laboratoriyasının müdiri vəzifəsində işləyir BMT-nin Beynəlxalq Ekologiya və Həyat Təhlükəsizliyi Elmləri Akademiyasının həqiqi üzvüdür.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 18 may 2010-cu il tarixli sərəncamı ilə “Əməkdar müəllim” fəxri adı verilmişdir.

2010-cu ildə 26-da elm və təhsil sahəsində xidmətlərinə görə BMT-nin Beynəlxalq Ekologiya və Həyat Fəaliyyətinin Təhlükəsizliyi Elmlər Akademiyasının M.V.Lomonosov adına Ordeni ilə təltif edilmişdir.

Orta təhsili[redaktə | əsas redaktə]

Amin Babayev1957-ci ildə Sarıbaş kənd orta məktəbinin 1-ci sinfinə daxil olur. Bu məktəb qonşu İlisu kənd orta məktəbi ilə yanaşı nəinki Azərbaycan, hətta onun hüdudlarından çox uzaqlarda çalışan və fəaliyyət göstərən bir çox görkəmli ziyalıların təhsil məbədi kimi tanınmışdır. Vaxtı ilə Qax rayonunun “milyoner kolxozu” hesab edilən Lenin ordenli “26 komissar” adına kolxozun 50-ci illərdə tikdiyi iki mərtəbəli müasir məktəb binası, iki böyük kitabxana (məktəbin və kəndin), böyük mədəniyyət evi kənd sakinlərinin fəxr və güvənc yeri olmaqla sarıbaşlı gənclərin formalaşmasında və həyata vəsiqə almasında xüsusi rol oynamışdır. Çox nadir hallarda ucqar Sarıbaş kənd orta məktəbinin məzunları ali məktəbə daxil ola bilməzdi. Tək-tək olurdu belə hal...

Ali təhsili[redaktə | əsas redaktə]

1967-ci ildə orta məktəb təhsilini müvəffəqiyyətlə başa vuran A.Babayev Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun aqrokimya və torpaqşünaslıq şöbəsinə daxil olur. Onu bu şöbəyə kimya elminə böyük həvəsi, bu istiqamətdə hazırlıq səviyyəsi və son anda Qaxdan Bakıya getmək imkanlarının məhdudluğu gətirib çıxarmışdı. O vaxtlar ali məktəb tələbələrini sentyabr ayının 1-dən pambıq yığımına cəlb edərdilər. İnstitutda ilk başlanğıc olan bu tədbirdə fəal iştirakına, işgüzarlığına, müəllim və tələbə yoldaşları ilə davranışına görə onu fakültə komsomol bürosunun üzvü, II kursda fakültə komsomol təşkilatının katibi və institut komsomol komitəsinin büro üzvü seçirlər. A.Babayev III kursun əvvəlində Lenin təqaüdünə layiq görülür. Bu təqaüdün mənəvi və digər tərəfləri ilə yanaşı bir üstünlüyü də maddi tərəfi idi (85 manat-rubl Aminin anası Şəkər xalanın aldığı 15 manat təqaüdlə müqayisədə böyük məbləğ idi).

1972-ci ildə institutda təhsilini fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra Elmi Şuranın qərarı ilə A.Babayev M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinə məqsədli aspiranturaya göndərilir.

Bu, çox məsuliyyətli göndəriş və ağır seçim idi. A.Babayev orta məktəbdə və institutda Azərbaycan dilində təhsil almışdı. Digər tərəfdən MDU və AzKTİ-nin tədris planları arasında olan fərqlər qarşıya qoyulan vəzifələrin yerinə yetirilməsi üçün böyük çətinlik yaradırdı. Qəbul imtahanlarını müvəffəqiyyətlə verdikdən sonra (MDU-ya məqsədli aspiranturaya başqa ixtisaslar üzrə göndərilmiş digər 2 nəfər həmin səbəbdən daxil ola bilmədilər) A.Babayevin qarşısında onun elmi rəhbəri təyin edilmiş akademik Y.M.Sergeyev tərəfindən belə bir şərt qoyuldu ki, aspiranturanın 1-ci ilində iki namizədlik minimumu ilə yanaşı təhsil fərqlərinin ləğv olunması üçün digər fənlər də mənimsənilməli və fərq imtahanları verilməlidir. Bu belə də oldu, aspiranturanın birinci ilində 2 namizədlik minimumu və 10 fərq imtahanı verildi.

Akademik Y.M.Sergeyev zəmanəsinin çox görkəmli alimi idi. O, Lenin, Dövlət və Lomonosov mükafatlarına layiq görülmüşdü. Onun rəhbərlik etdiyi kafedranın əsası məşhur torpaqşünas M.Filatov tərəfindən qoyulmuşdu və A.Babayevin aspiranturada təhsil aldığı illlərdə həmin kafedrada 120 əməkdaş çalışırdı. Belə bir elmi məktəbin müdavimi olmaq A.Babayevə də nəsib oldu və MDU-da keçən aspirant illəri onun bir alim və ziyalı kimi formalaşmasında çox böyük rol oynamışdır.

A.Babayev 1976-cı ildə akademik Y.M.Sergeyevin rəhbərliyi altında namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək geologiya–mineralogiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi alaraq təyinatla AzKTİ-nin torpaqşünaslıq və geologiya kafedrasına öz ixtisası üzrə işləməyə göndərilir.

Elmi Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Professor Amin Babayev torpaq mineralogiyası, torpaq münbitliyinin modelləşdirilməsi, aqrar islahatlar, ekoloji kənd təsərrüfatı sahəsində 348 elmi əsərin, o cümlədən – 5 elmi monoqrafiyanın, 173 elmi məqalənin, 22 kitab və kitabçaların, 54 elmi-publisistik məqalələrın, 94 tədris-metodiki işlərin müəllifidir, 16 elmi əsərin elmi redaktorudur.

Yüksəkixtisaslı kadrların hazırlanmasında da alimin böyük xidmətləri vardır. O, 3 elmlər doktorlarının, 8 fəlsəfə doktoru və aspirantın, 3 dissertant və 9 magistrantın elmi rəhbəridir

Kənd təsərrüfatı üzrə fəlsəfə doktoru Vüqar Babayevin atasıdır.

A.H.Babayevin seçilmiş əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

Şəki-Zaqatala bölgəsində torpaq əmələ gəlməsinin və proseslərin proqnozlaşdırılması[redaktə | əsas redaktə]

Şəki-Zaqatala bölgəsində torpaq əmələ gəlməsinin və proseslərin proqnozlaşdırılması A.H.Babayev,Moskva, 1994

Torpaqəmələgətirən süxurların və torpaqların mineraloji və kimyəvi tərkiblərinin müqayisəli təhlili göstərir ki, tədqiq olunan ərazidə ayrı-ayrı torpaqların genetik qatlarının tərkibi bircinslidir. Bu aşınma diagenetik proseslər və torpaq əmələgəlməsi dövründə ana süxur qatının dəyişikliyə az məruz qalması ilə əlaqədardır. Eyni zamanda dağətəyi zonadan Alazan və Əyriçay sahillərinə tərəf getdikcə torpaqların tərkib xüsusiyyətlərinin dəyişməsi müşahidə olunur. 1-ci cədvəldə verilmiş məlumatlardan məlum olur ki, açıq-çəmən torpaqlarının lil fraksiyasında tərkib elementlərinin horizontlar üzrə yayılmasında olan fərq zəif ifadə olunur. Ancaq torpaqəmələgətirən süxurların tərkibi ilə müqayisədə bu torpaqların profilində horizontlar üzrə Mg və K-un miqdarının nəzərə çarpacaq dərəcədə, SiO2-in, Fe2O3-in miqdarının isə müəyyən qədər dəyişməsi müşahidə olunur.

Analizin nəticələrindən göründüyü kimi bütün torpaqların lil fraksiyasında K2O, MgO və Fe2O3-in miqdarı ümumiyyətlə yüksəkdir ki, bunu da yüksək dispers funksiyasının və onun aşınma məhsullarının torpaq əmələgəlməsinə nisbətən az məruz qalmasına dəlalət edir. Dağ-şabalıdı torpaqlarında SiO2-in (51, 95-53, 71%) və bir yarım oksidlərin (Al2O3, Fe2O3) miqdarı arasında olan fərq nəzərə çarpan dərəcədədir. Profildə gilləşmənin intensiv getməsi bu torpaqların lil fraksiyasının torpaq əmələgəlməsinə daha çox məruz qalması ilə əlaqədardır. Allüvial-çəmən torpaqlarının lil fraksiyasında SiO2-in miqdarı 55, 29-56, 07%, Al2O-in miqdarı 25,02-28,62%, Fe2O3-in miqdarı 8,88-8,90% arasında dəyişməsinə diqqət yetirsək görərik ki, ana süxur kimi təşəkkül tapmış allüvial çöküntülərdə SiO2 – 50,9-63,5%, Al2O3 – 20,83-21,25%, Fe2O3 – 9,37-14,82% təşkil edir. Bu nəticələr bir daha o fakta istinad edir ki, ərazi torpaqlarında aşınmanın və torpaq əmələgəlməsi proseslərinin intensivliyi eyni zamanda ana süxurun litoloji tərkibi və onun tərkib elementlərinin bu proseslərə qarşı davamlılıq dərəcəsindən çox asılıdır. SiO2-in miqdarının Al2O3-in və Fe2O3-in miqdarına olan nisbəti ərazidə aşınmanın sialit tipli olmasını sübut edir (cədvəl 2). Alınan nəticələrdən göründüyü kimi bütün torpaqlarda profillər üzrə SiO2 : Al2O3 nisbəti 5,3-10,3 arasında dəyişdiyi halda lil fraksiyasında həmin nisbətin dəyişmə amplitudası 3,3-4,3 arasındadır. SiO2 : Al2O3 nisbətinin nəzərə çarpacaq yüksək qiymətləri çəmən, çəmən-meşə və allüvial-çəmən, dağ-şabalıdı torpaqlarına məxsusdur.

Qonur dağ-meşə və dağ-şabalıdı torpaqlarının yayıldığı ərazidə hidrotermal şəraitin və intensiv aşınmanın nəticəsidir ki, SiO2–in Al2O3 və Fe2O3-ə nisbətlərində əhəmiyyətli dərəcədə də dəyişmə nəzərə çarpır. Allüvial-çəmən və çəmən torpaqlarında ana süxur qatında SiO2 : Al2O3 nisbətinin qiymətinin 9,6-10,3 arasında olması onu göstərir ki, aşınma və torpaqəmələgəlməsi prosesi bu qatlara zəif sirayət etmişdir. Torpaqların lil fraksiyasında mövcud olan gil minerallarının keyfiyyət və kəmiyyət xüsusiyyətləri haqda daha dəqiq məlumat əldə etmək üçün lil fraksiyasını rentgenoqrafik, termoqrafik və elektron-mikroskopik üsulların köməyi ilə kompleks şəkildə öyrənmişik. Tədqiq olunan torpaqların rentgendifraktoqram-maları və elektron mikroskopu altında şəkilləri mövcuddur. Lil fraksiyasında olan gil minerallarının miqdarı N.İ.Qorbunovun təklif etdiyi metodikaya əsasən müəyyən edilmişdir. Əldə olunan nəticələr 3-cü cədvəldə göstərilir. Cədvəldə K – kaoliniti, H – hidroslyudanı, X – xloritləri, QT – isə qarışıq təbəqəli mineralları göstərir. Torpaqlarda profil üzrə gil minerallarının ümumi miqdarına görə hər birinin miqdarı ayrılıqda müəyyən edildikdən sonra lil fraksiyasının faizlə miqdarına əsasən torpaqda olan gil minerallarının miqdarı da müəyyən edilmişdir. Analizlərin nəticələrindən göründüyü kimi bütün torpaqlarda üst qatdan aşağı tərəfə getdikcə profil boyu kaolinitin miqdarının artması müşahidə olunur (7-15%). Kaolinitin ən yüksək miqdarı allüvial-çəmən (10-14%) və çəmən torpaqlarına (11-14%) məxsusdur. Profillər üzrə nəzərə çarpan qanunauyğunluqlardan biri də bütün torpaqların üst qatlarında hidroslyudanın miqdarının yüksək olmasıdır. Ana süxur qatına tərəf getdikcə hidroslyudanın miqdarının azalması baş verir. Ümumiyyətlə isə, bu mineralın miqdarı bütün torpaqlarda yüksək olmaqla onun xüsusi çəkisi digər gil minerallarına nisbətən dəfələrlə böyükdür.

Xloritlərin miqdarının profillər üzrə dəyişilməsində (8-13%) əsaslı fərq nəzərə çarpmır və bütün torpaqlarda bu mineralların qatlar üzrə differensiyası zəif ifadə olunub. Qarışıq təbəqəli (QT) mineralların mənşəyi müəyyənləşdirilərkən məlum olmuşdur ki, bu qrup mineralların sırasında əsas yer hidroslyuda-montmorillonit minerallarına məxsusdur. O cümlədən xlorit-montmorillonit birləşmələri də müşahidə olunur. Montmorillonitin ayrılıqda miqdarı bütün torpaqlarda (dağ-şabalıdı torpaqları müstəsna olmaqla) zəif ifadə olunur. Qarışıq təbəqəli mineralların isə ən yüksək miqdarı qonur dağ-meşə (17-20%) və dağ-şabalıdı (20-22%) torpaqlarına məxsusdur. Torpaqda onun aqronomik xassələri baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edən gil minerallarının sintezi və transformasiyası haqqında geniş ədəbiyyat məlumatları mövcud olsa da, bu məsələnin öyrənilməmiş və qaranlıq tərəfləri hələ çoxdur. Bioiqlim xüsusiyyətlərinin bir ərazi daxilində ana süxurun və aşınma materiallarının torpaq əmələgəlməsinə hansı zaman ərzində necə məruz qalması və gil əmələgəlməsinin hansı istiqamətdə baş verməsi kimi məsələlərin öyrənilməsinə böyük ehtiyac vardır. Bizim tədqiqat apardığımız ərazinin spesifik xüsusiyyətləri baxımından gil minerallarının formalaşması və gil əmələgəlməsinin intensivliyini təyin edən başlıca amillərdən biri torpağın iri fraksiyalarında və ana süxurun tərkibində mövcud olan mineralların aşınma xüsusiyyətləri ilə bağlıdır. Bu mineralların aşınmaya qarşı davamlılıq qabiliyyəti və onların miqdarının torpaqda və aşınma materiallarında müxtəlifliyi ayrı-ayrı torpaqlarda gil minerallarının differensiyasına səbəb olmuşdur. 4-cü cədvəldə Cekson (Jackson) mineralların aşınma mərhələlərini göstərərək qeyd edir ki, torpaqlarda mövcud olan ibtidai minerallar gil minerallarına psevdomorfoz şəklində çevrilərək cədvəldə göstərilən 7-ci və 10-cu mərhələlərdən sonra həmin sxem üzrə onların transformasiyası baş verir. Bəzi hallarda isə, xüsusilə çökmə süxurlarında bu proses əksinə baş verə bilər. Ceksona görə cədvəldə göstərilən kvars lil fraksiyasına daxil olan kvarsdır və onun həllolma qabiliyyəti disperslik səviyyəsindən asılıdır. Müəllif slyudaların kvarsa nisbətən davamlılığını bu mineralların kristal qəfəs quruluşunun oktaedrik şəbəkəyə malik olması ilə izah edir. Ceksonun sxeminə görə slyudaların aşınması IV mərhələdən başlayaraq X mərhələyə qədər davam edir.

Aşınmanın mərhələsi Müxtəlif mərhələlərdə aşınan minerallar
I Gips (halit və s.)
II Kalsit (dolomit, araqonit və s.)
III Olivin-hornblend (diopsid və s.
IV Biotit (qlaukonit, xlorit, antiqorit və s.)
V Albit (mikroklin, stilbit və s.)
VI Kvars (kristobalit və s.)
VII Slyuda-illit (muskovit, serisit və s.)
VIII Qarışıq təbəqəlilər (2%), vermikulit, hidroslyuda
IX Montmorillonit (beydellit)
X Kaolinit (qalluazit və s.)
XI Kibbsit (bemit və s.)
XII Hematit (getit, limonit və s.)
XIII Anataz (rutil, ilmenit, korund və s.)

Bizim tədqiq etdiyimiz torpaqlarda hidroslyudanın digər gil minerallarına nisbətən üstünlük təşkil etməsini belə izah etmək olar ki, yüksək rütubətlilik şəraitində slyudaların quruluşunda tetraedrdə Si+4 ionlarının Al+3 ilə əvəz olunması əlavə mənfi yüklərin toplanmasına səbəb olur. Biotit və muskovitdə həmin yüklər oksigenli heksaqonal dairələr arasında yerləşən K+ ionu ilə əvəz olunur. Təbii məhlulun tərkibində H+ ionunun kristallik qəfəs quruluşuna daxil olması neytrallaşmamış yüklərin tutulması ilə nəticələnir və tetraedrik şəbəkəni oktaedrik şəbəkə ilə bağlayan O-2 ionu ilə birləşmə baş verir. Nəticədə kristallik qəfəsdə hidroksil (OH-) qrupları əmələ gəlir. Kristallik qəfəsin yükləri azaldıqca təbəqəarası qüvvələr zəifləyir və nəticədə K+ ionu təbəqəarası boşluqdan uzaqlaşır. Beləliklə, mövcud bioiqlim şəraitində silikatların hidrolizi baş verir və bu zaman əsasların yuyulması hesabına giləmələgəlməsi prosesi sürətlənir. Digər tərəfdən həmin şəraitdə humusun toplanması zəif gedir (W.Laatch). İbtidai mineralların bu sxem üzrə əmələ gəlməsi Qorbunovun tədqiqatlarında təsdiq olunmuşdur və o belə nəticəyə gəlmişdir ki, gil minerallarının əmələ gəlməsi yalnız hidroslyuda mərhələsindən sonra baş verir. Beləliklə, biz tədqiq etdiyimiz ərazidə gil minerallarının əmələ gəlməsi sxemini biotit, muskovit→ hidroslyuda→ montmorillonit-xlorit→ montmorillonit kaolinit kimi təsəvvür edirik. Bunu kaolinit, xloritlərin və qarışıq təbəqəli mineralların torpaqların profili üzrə dinamikası bir daha təsdiq edir. Xüsusilə həmin sxem üzrə gil minerallarının transformasiyasını qonur dağ-meşə və dağ-şabalıdı torpaqlarında daha aydın müşahidə etmək mümkündür. Belə ki, bu torpaqlarda iki valentli kationların (Ca, Mg) üstünlüyü şəraitində qismən də olsa, montmorillonitin əmələ gəlməsi müşahidə olunur.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]