Aralıqdənizi tısbağası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Aralıq dənizi tısbağası səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Aralıqdənizi tısbağası
Testudo graeca11.JPG
Aralıq dənizi tısbağası
Elmi təsnifat
Aləmi: Heyvanlar
Tip: Xordalılar
Sinif: Sürünənlər
Dəstə: Tısbağalar
Yarımdəstə : Gizliboyun tısbağalar
Fəsilə: Quru tısbağaları
Cins: Aralıq dənizi tısbağaları
Növ: Aralıqdənizi tısbağası
Elmi adı
Testudo graeca LINNAEUS, 1758
Areal
Areale Testudo graeca.svg

Wikispecies-logo.svg
Vikinnövlərdə
təsnifat

Commons-logo.svg
Vikianbarda
axtar

ÜTMS [4]
NCBI {{{1}}}

Aralıqdənizi tısbağası və ya Yunan tısbağası (lat. Testudo graeca) - Quru tısbağaları (lat. Testudinidae) fəsilləsinə olan tısbağa növüdür[1][2][3].

Qısa təsviri[redaktə | əsas redaktə]

Aralıqdənizi qurutısbağasının karapaksının uzunluğu orta hesabla 25 sm-ə çatır. Karapaks plastronla hərəkətsiz birləşmişdir.Ön pəncəsində 5 caynaq var. Çanağı hündür olub, arxa hissəsi dişlidir. Açıq zeytuni və ya sarımtıl - qonur rəngdə olan karapaksın üzərində qara xallar yerləşir. Ön və arxa ətrafların üzəri bir neçə sırada yerləşən kirəmitşəkilli buynuz qalxancıqlarla örtülmüşdür. Budun arxa tərəfində bir qərni qabarıq var. Müxtəlif yarımnövlərdə karapaksın uzunluğu:

  • T. g. graeca – 30 sm-ə qədər.
  • T. g. anamurensis – 27 sm-ə qədər.
  • T. g. antakyensis – 16 sm-ə qədər.
  • T. g. armeniaca – 26 sm-ə qədər.
  • T. g. buxtoni – 27 sm-ə qədər.
  • T. g. cyrenaica – 20,5 sm-ə qədər.
  • T. g. floweri – 15 sm-ə qədər.
  • T. g. ibera – 26 sm-ə qədər.
  • T. g. nabeulensis – 18 sm-ə qədər.
  • T. g. nikolskii – 30 sm-ə qədər.
  • T. g. pallasi – 25 sm-ə qədər.
  • T. g. perses – 19 sm-ə qədər.
  • T. g. soussensis – 25 sm-ə qədər.
  • T. g. terrestris – 25 sm-ə qədər.
  • T. g. zarudnyi – 28 sm-ə qədər.

Yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Aralıq dənizi tısbağası, Sumqayıt Corat bağları.jpg

Növün arealı Şimali İspaniya, İtaliya (daxil olub), Sardiniya və Siciliya (introduksiya olunub), Fransa (introduksiya olunub), keçmiş Yuqoslaviya: Serbiya, Monteneqro, Şimali Yunanıstan (Egey adalarına daxil olub, məs. Limnos, Lesbos, Xios, Samos, Samotrakiya), Albaniya, Ruminiya, Bolqaristan, Türkiyə,Mərakeş, Əlcəzair, Tunis, Liviya, İzrail, Suriya, İran, Şimali İraq və Rusiyanın ərazisini (Cənubi Qafqazın şərqi: Dağıstan) əhatə edir [5].

Azərbaycan ərazisində bir neçə yarımnövü yayılmışdır; Cənub-şərqdə T.g.buxtoni, Şərqdə (Abşeron yarımadası və şimal-şərqdə) T.g.armeniaca, şimal-qərbdə (Qazax-Gəncə) T.g.ibera. Azərbaycanın digər ərazilərində yayılan populyasiyaların təsnifat statusu məlum deyil.

Yarımnövləri[redaktə | əsas redaktə]

Ən tanınmış yarımnövləri:

Yaşayış yeri[redaktə | əsas redaktə]

Aralıqdənizi tısbağasının Azərbaycan Respublikası ərazisində yayılma arealı

Yaşayışına yararlı olan bütün sahələrdə rast gəlir. Quru səhra və yarımsəhralar, kolluq bitkisi olan dağətəyi təpəlik sahələr, eləcə də ovalıq meşə və bağlar. Dağlarda dəniz səviyyəsindən 1200 m hündürlükdə qeyd edilmişdir. Respublikada sayı nisbətən yüksəkdir – hər 1 km marşruta 10 – 16 fərd düşür.

Aralıqdənizi tısbağası Səngəçal yarımsəhrasının təbii məskunlarıdırlar. Onlar gələcəkdə yenidən təbiətə buraxılmaq şərtilə, Səngəçal terminalının inşası zamanı yığılmışlar. Aralıqdənizi tısbağası dünyada nəsli kəsilmək üzrə olan heyvan növlərinə aiddir və Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının "Qırmızı kitab"ına daxil olunub. Azərbaycan bu heyvan növünün təsadüf olunduğu 25 ölkədən biridir. Aralıqdənizi tısbağası təbiətdə 30-35 il, zooparklarda isə 150 ilədək ömür sürə bilir. Hazırda elmə məlum olan ən qoca tısbağanın 40 yaşı var.

Mühafizə statusu[redaktə | əsas redaktə]

Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqın (IUCN – International Union for Conservation of Nature) təsnifatına əsasən, 1996-cı ildə Vulnerable (Təhlükə altında) A1cd kateqoriyasına daxil edilmişdir (ver 2.3). Növün arealı məhdudlaşır, miqdarı isə sürətlə azalır [6]. Həssas növ statusu ilə Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabının II nəşrinə daxil edilmişdir.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Алекперов А.М. Земноводные и пресмыкающиеся Азербайджана. Изд-во «Элм». Баку, 1978, 264 с.
  • Azərbaycan heyvanlar aləmi, III Onurğalılar, Bakı: Elm, 2004, 619 s.
  • Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabı, II hissə, Bakı, «Şərq-Qərb nəşriyyatı, 2013, 517 s.
  • Cəfərova S.Q., Əhmədov S.B., Bünyatova S.N., Əsgərova S.Ə. Azərbaycanda yayılan suda-quruda yaşayanların və sürünənlərin təyinedicisi, ADTU nəşriyyatı, Bakı, 2013.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]