Axtıçay

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Axtıçay
ləzg. Ахцегьвацl
Долина реки Ахтычай.jpg
Ölkə
Mənsəbi Samurçay
Uzunluğu
  • 63 km
Su sərfi 15,8 m³/s
Hövzəsinin sahəsi 963 km²
DSR[ru] 07030000412109300002385

Axtıçay (Kyabyakçayın yuxarı axınında[1], ləzgi. Ахцегьвацl) – Rusiyada çay (Dağıstan), Samur çayının sağ qoludur. Rutul və Axtı rayonlarının ərazisindən axır. Uzunluğu - 63 km, hövzə sahəsi 963 km²-dir.

Coğrafiya[redaktə | mənbəni redaktə et]

Axtıçay çayı Baş Qafqaz silsiləsinin şimal-şərq yamacındakı bulaqdan başlayır və Samurun sağ sahilindən axır. Axtıçay çayı Samur çayının ən bol sulu hövzəsidir. Çayın uzunluğu 63 km, ümumi düşmə 2300 m, su hövzəsi sahəsi 963 km², orta hündürlüyü 2590 m təşkil edir. Çayın çox hissəsi (84%) 2000 m-dən yuxarıdır. Çay yatağı mürəkkəbliyi ilə seçilir. Astanalar hündür deyil, əsasən 0,5-1 m təşkil edir. Üst və orta nöqtələrdə sahillərin aşağı, hündürlüyü bir metrə qədərdir, qum-gil və daşlardan ibarətdir. Çayın aşağı axınında, son 26 kilometr sahillər yüksəkdir. Daha sonra Qdımçay çayına axır, burada Axtıçay dərin dərədə axır. Suyun müxtəlif hissələrdə eni 2 ilə 15 metr arasında, dərinliyi 10 sm-dən 1,2 m-dək dəyişir.Çayın orta sürəti 1-2 m / s, yerlərdə 4-5 m / s-dir.[2]

Hidrologiya[redaktə | mənbəni redaktə et]

Çay qidalanmasında ərimə suları, yağış və yeraltı sular demək olar ki, eyni əhəmiyyətə malikdir. İllik axınların paylanması bərabər deyil. Ən çox sulu çay may ayından avqusta qədərdir, illik axın həcmi 60% -i keçir. Təhlükəli hidroloji hadisələr çox vaxt fəlakətli daşqınları və sel suları şəklində müşahidə olunur (1988 və 1997). Orta illik su axını - çayın ağzında 15,8 m³ / s, maksimum 550, minimum 1.75 m³ / s. Daşqınlar zamanı çayın suları çox palçıqlı olur. Suyun bulanıqlığı bəzi hallarda təqribən 120.000 q / m³-ə çatır.[3]

Çay kəşfiyyatı və suyun idarə edilməsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Çayın rejimi 3 sahədə öyrənildi: Xnov, Smuqul, Axtı.
Çayın əhəmiyyətli su idarəetmə dəyəri var. Qonşu kəndlərin və tarlaların su təchizatısuvarma üçün istifadə olunur. Axtı Su Elektrik Stansiyası (1957-ci ildə tikilmişdir) çay üzərində işləyir.[4]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]