Böyük qayalıq sittası

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
?Böyük qayalıq sittası
Sitta tephronota
Sitta tephronota.png
Elmi təsnifat
Aləmi:Heyvanlar
Yarımaləm:Eumetazoylar
Bölmə:İkitərəflisimmetriyalılar
Yarımbölmə:Sonağızlılar
Tip:Xordalılar
Yarımtip:Onurğalılar
Sinif:Quşlar
Yarımsinif:Yenidamaqlılar
Dəstə:Sərçəkimilər
Yarımdəstə:Oxuyan sərçələr
İnfradəstə:Passerida
Fəsiləüstü:Certhioidea
Fəsilə:Sittidae
(Sittidae Lesson, 1828)
Cins:Sitta
Növ: Böyük qayalıq sittası
Elmi adı
Sitta tephronota Sharpe, 1872
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ITIS  
NCBI  

Böyük qayalıq sittası (lat. Sitta tephronota) — phytoseiidae fəsiləsinin sitta cinsinə aid heyvan növü.

Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.[1]

Təsviri[redaktə | əsas redaktə]

Kiçik qayalıq sittasından daha böyük olub. Göz arxasındakı qara xətt daha nəzərəçarpan olmaqla gözün gerisində genişlənir və boyun yanlarına doğru uzanır. Qara sürmənin (“qaşın”) kənarları ağdır. Qayaya qonmuş halda arxadan baxıldıqda, bu qara xətlər boyunun iki yanında birdən görünür. Ayaqları və quyruğu qısadır. Alını və təpə hissəsi daha tünd rəngli olub, bel tərəfi, boz, alt tərəfləri ağ, quyruğa doğru narıncı rəngli lələklər olur. Dişi və erkək bir-birinə bənzəyir, yalnız quyruqaltı rəngində müəyyən fərqlilik müşahidə olunur. Monoqamdır, cütlərin yuvalama sahələri bir-birindən aralıdır. Yuvasını qayalarda qurur, ön tərəfini palçıqla suvayır. Yuvanın yerdən yüksəkliyi 1 - 30 m olur. Yuvanın ağırlığı 3 - 5 kq-dən 18 kq-ə qədər ola bilər. Yuva - tük, ot və palçıqdan hazırlanır, həm erkək, həm də dişi uzun müddət yuvanın hazırlanmasında iştirak edirlər. Dişi, aprel ayı ilə iyun ayının sonu arasında 5 - 7 yumurta qoyur. Kürtyatma müddəti 12 - 18 gündür. Yalnız dişi kürtə yatır və bu müddət yuvadab çıxmır, erkək onu yedizdirir. Lakin balaları birlikdə böyüdürlər. Balalar, 21 - 27 günə çatanda, yəni mayın ortası-iyunun sonunda uçmağa başlayırlar. Ancaq sentyabr ayına qədər yuvadan ayrılmırlar. Ömürləri 2 - 3.5 ildir (10 ilə qədər yaşayanı da qeydə alınmışdır). Elmi adındakı tephronotus, sözü böyük ehtimalla Yunanca tephra: kül [rəngi], notus kürək sözlərindən əmələ gəlmiş və kürəyi külrəngli mənasını verər.

Yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Növ dünya üzrə böyük yayılma arealına malik olub Şərqı Türkıyədən PakistanŞimalı Hindistana qədər yayılmışdır,o cümlədən Mərkəzi AsiyanıCənubi Qafqazı əhatə edir. Azərbaycanda Kiçik Qafqaz dağlarında, Zəngilan, Qubadlı rayonlarında, Zuvand yaylalasında, Naxçıvan Muxtar Respunlikasının bütün yüksək qayalıqlarında müşahidə olunur.

Həyat tərzi[redaktə | əsas redaktə]

Adətən 1000 m-dən aşağı enmir. Bəzən 500 - 700 m əki qayalıqlı ərazilərdə də müşahidə olunurlar. 2000 m-ə qədər qayalıqlarda və dağların meşə olmayan yamaclarında yaşayırlar. Hərdən meşələrin kənarlarına və ağaclı sahələrə də girirlər. Böcək, toxum və güclü dimdikləri sayəsində qabıqlı giləmeyvə ilə qidalanırlar. Ağacların və budaqların sərt qabıqları altında gizlənmiş böcəkləri başı aşağı vəziyyətdə ovlayırlar. Çoxalma dövründə ərazilərini güclü qoruyurlar. Digər zamanlarda qrup halında müşahidə olunurlar. Qırğılar tərəfindən ovlanır və bəzi quşları tərəfindən yumurtaları zərər görürlər. Oturaq növdür.

Sayı[redaktə | əsas redaktə]

Dünya üzrə böyük saya malikdir. Avropada ehtimal olunan sayı 22,000 - 91,000 cütdür. Azərbaycanda, o cümlədən Naxçıvan Muxtar Respublikasının əra zisində qayalıq hissəsinin daha çox olduğunu nəzərə alaraq ərazisində 2 - 3 km2 -də 2 - 4 cütün yayıldığı ehtimal olunur. Azərbaycanda sayı bizim tərəfdən 100 - 500 arasında qıymətləndirilir.

Azalma səbəbləri[redaktə | əsas redaktə]

Davamsız otarma və nəticədə qayalıqların deqradasiyası səbəb ola bilər.

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər: Yaşadığı bəzi ərazilərin milli park və yasaqlığın tərkibində olması eləcə də Naxçıvanın MR-in “Qırmızı kitabı”na daxil edilməsini faydalı hesab etmək olar. Avropa mühafizə statusuna, Bern konvensına daxil edilmişdir.

Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər: Yaşayış ərazilərində otarmanın, yol çəkiminin və texnikanın hərəkətinin məhdudlaşdırılması faydalı ola bilər

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  • AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QIRMIZI KİTABI FAUNA, II NƏŞR. 179 səh, Böyük qayalıq sittası.