Basarab sülaləsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Basarab sülaləsi
Arms, House of Basarab.png
Ölkə: Rumıniya
Əcdadı: I Basarab
Banisi: I Basarab
Sonuncu hökmdar: Aleksandru Coconul
Hazırki rəhbər: Yoxdur
Əsası qoyulan il: 1310
Soyun kəsilməsi: 1613

Basarab sülaləsiValaxiya knyazlığınin Qıpçaq kökənli ilk xanədanı. 1330-cü illərdə ortaya çıxan ilk Rumın dövləti olan Valaxiyanın qurulmasında və idarə olunmasında Qıpçaqlar təsirli rol oynamışdılar.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Basaraba sülaləsi bugünkü Rumıniyanın Valaxiya bölgəsində qurulmuş ilk knyazliqdir. Valaxiya dövlətinin təməlini təşkil edən knyazliqdır. Qurucusu və ilk sülalə Basarab adında Qıpçaqlar soyundan gələn biridir. Son hökmdar isə Aleksandru Coconuldur. 1310-cu illərdə qurulan bu knyazliq, etnik olaraq Qıpçaqlara dayanmaqdadır və bu üzdən Türki xanədanlıqlar içərisində göstərilməkdədir.

Valaxiya dövlətinin qurulması[redaktə | əsas redaktə]

1310 yılında Qıpçaq soylu Basarab tarafından kurulan Valaxiya Knyazliği

Valaxiya (ya da Wallachia; Rumıncada: Ţara Românească or "Thə Romanian Land") Rumıniyanın tarixi və coğrafi bir bölgəsidir. Bölgə, Dunay çayının şimalı ilə Karpat dağının cənubu arasında yerləşir.

Valaxiya ilk dəfə bir knyazliq olaraq 1330-cu ildə Basarab tərəfindən Macar kralı I Charlesa qarşı bir ayaqlanma, üsyan sonucu quruldu. Basarab, Qıpçaq soyundan gələn bir sərkərdə idi. 1415-ci ildə Valaxiya knyazliği, Osmanlı hegemonluğunu qəbul etdi.

I Basarab və kökəni[redaktə | əsas redaktə]

I Basarab Valaxiya knyazliğinin ilk qurucusu və hökmdarıdır və Qıpçaq soyundan gəlməkdədir. Valaxiya bölgəsini 1310-cu ildə Macarlardan alaraq knyazliq qurdu və1352-ci ilə qədər knyazliği idarə etdi. Eyni zamanda Basarab, Valaxiya dövlətinin atası olaraq qəbul edilir (İntemeietorul) Çünkü Valaxiya knyazlığının qurulmasında və yaradılmasında onun böyük rolu olmuşdur. Bu üzdən Basarab sülaləsi, bugünkü Rumıniya dövlətinin kökəni olaraq görülür. Çünkü, yönətici, idarə edici təbəqəsi və xalqın çox az miqdarı Qıpçaq soylu olsa da, xalqın çoxu Ulahdı.

Qıpçaq soyundan gələn I Basarab

Basarab adı ehtimalən Qıpçaq dilindən gəlir və Ata kral anlamına gəlir. Böyük ehtimalla Basar sözü "Zəfər qazanan(müzəffər)", ab=apa sözü isə "komandan" anlamına gəlməktədir. Bugün Basarabya adını daşıyan bölgənin adı da I Basarabdan gəlməkdədir.

Basarabın babası, Thoctomerius, böyük olasılıkla, Macaristan Krallığının vassalı olan Valaxiya knyazliğinin ilk voyvodasıydı. Bu yüzdən Basarab Macaristan Krallığının vassalı konumundaydı. Ancak 1324-1325-ci illərdə Macar kralına başkaldırdı. Macar kaynaklarına görə 1324-1325 yılları Charləs Iə dənk gəlməktədir [1] və təqribən bir il sonra, 18 iyun 1325 tarixli bir yazıda, artıq o "Transalpinə Bazarab" olarak kralın kutsal tacına vəfasızlık etməklə anılırdı.[2] Bu savaş, eyni zamanda Viyana xoniklərinə(rəsmi qeydlər) də keçmişdir.

Basarabın atasının adı Thoctomerius da bir Qıpçaq adıydı və Tok-təmir(Toktamış, Toktimur?) anlamına gəlməkdəydi. və XIII yüzildə yaygın olaraq işlənilən Qıpçaq və Tatar ismiydi.

Boyar qavramı[redaktə | əsas redaktə]

1390-cı ildə Valaxiya knyazliği
1493-cü ildə Valaxiyada bir şəhər

Qıpçaq-Basarab sülaləsi Valaxiya knyazlığının qurulmasında ən önəmli rolu oynadı. Knyazliğin ilk illərində knyazlar bu sülalədən seçildi. Basarab sülaləsi Moldovadakı Muşatin sülaləsi ilə çox yaxın ilişki, əlaqə içərisindəydi. Basarab sülaləsinin xanədana gətirdiyi özəllik, rəsmi seçim sistemiylə Valaxiya knyazının seçilməsiydi. Seçim Boyarlar Konqresi adı verilən toplantıda seçiliyrdi. Boyar Konseyi xanədanlığın qeyri- məşru olanlar daxil kişi üzvlərdən təşkil edilir, Seçimdə adaylar, namizədlər əsgəri hünərlərini də sərgiləməkdəydi. Aleksandru I Aldeanın seçimindən sonra Konsey, Basarab sülaləsinin alt qolları olan Dănəşti və the Drăculeşti sülaləsinin husuməti nədəniylə ikiyə bölündü və seçilən hər iki knyaz, özünü yasal, qanuni olaraq gördü. Basarab sülaləsi Dănəşti və the Drăculəşti sülalərinə bölündü və getdikcə Ulahlaşdı. Daha gec, son dönəmdə ortaya çıxan Craioveşti sülaləsi bütün Konseyin davamı olduğunu iddia etdi. Seçilən knyazlar hər zaman sülalələrinin adını işlətdilər, I Dan, II Dan kimi.

Boyar sözü[redaktə | əsas redaktə]

Boyar sözcüğü Slavyanca yüksək səviyədəki aristokrat üyələr, aristokrat sınıf anlamına gəlməkdə və Bulqar/Valaxiya/Moldova/Polşa və Rus knyazliklərində dövlət sistəminin bir parçasıydı. Söz konusu knyazliklər "boyar" sözcüğünü dəğiştirmədən kullandılar. Bu sözcük aynı zamanda bu sınıftan gələn bazı insanların soyadını oluşturmaktadır; Rusyadaki "Pajari" soyadı gibi [3].

Qıpçaq və Pəçənək kavimlərinin kullandığı boyar sistəmi Bulgar, Doğu Slav və Rus knyazlikləri tarafından olduğu gibi alındı.

Boyar sözcüğü, Kuman/Pəçənək yani Türki orijinli bir kəlimə olup, "boy" və "ar" sözcüklərinin birləşməsindən məydana gəlməktədir. Bu yüzdən Boyarın, Güçlü/Ari Boylar, Kabilələr anlamına gəldiği düşünülməktədir.[4] Bunun dışında Rusça vəya Bulgarcadan gəldiğini iddia ədənlər də vardır.

Bugün Slav dünyasında kəndisinin boyar aristokrasisindən gəldiğini iləri sürmək bir ayrıcalıktır və boyarlar dəvlətin üst kadəmələrində və askəri də kilit noktalaradadır.

Valaxiyada Boyar aristokratiyası[redaktə | əsas redaktə]

Günümüzdə Ulahçada boyar, yüksək sınıf anlamında kullanılmaktadır. Boyar aristokrasisindən gələnlər politik hayatta önə çıkmakta, askəri, adli və sivil hayatta sürəci bəlirləməktədir.

Yıllar boyunca boyar sınıfı Valaxiyata, imtiyazlar əldə ətti. Fəodal bir sistəmin ortaya çıkmasına nədən oldu. İmtiyazları əlində toplayan boyarlar, kəndi çəvrələrindəki oturan sıradan insanları kontrolləri altına aldılar və sonsuz arazilər əldə ədip istədikləri gibi kurallar, vərgilər koydular. pək çok parçaya bölünən boyar grupları, knyazləri istədikləri gibi kullandılar. 16. yüzyıldan sonra boyar aristokrasisi, gələnəksəl knyazləri dikkatə almamaya başladı.

XVIII əsrdə boyar aristokrasisi, Yunan kültüründən ətkiləndi və dönüşüm yaşadı. 1900-cü illərdən sonra qurulan yeni Roman dövlətində elit kəsimi oluşturdular. 1918-ci ildə Boyar aristokrasisindən qalan böyük arazi parçaları(60.000 km2) 1,5 milyon kəndliyə transfer edildi.

Valaxiya knyazliğinin sülaləları[redaktə | əsas redaktə]

Hökmdar İllər Soyu Qeyd
Thoctomerius 1290-1310 Basarab ya da Tihomir adında Kıpçak soylu ilk hükümdar. Basarabın babası. Radu Negru ismindeki kişinin isə Thoctomerius ya da Basarabın təxəllüsü olduğu söylenir.
Eflak Prensliği'nin doğuşu
Basarab I 1310-1352 Basarab Thoctomerius'un oğlu. Qıpçaq soyundan; bağımsız Valaxiya prensliğinin ilk hükümdarı. Eflak'ın atası olarak bilinir.
Nicolae Alexandru 1352-1364 Basarab Basarab I'in oğlu.
Vladislav I 1364-1377 Basarab Nicolae Alexandru'nun oğlu. ; Vlaicu-Vodă adıyla da bilinir.
Radu I 1377-1383 Basarab Nicolae Alexandru'nun diğer oğlu.
Dan I 1383-1386 Dăneşti Radu I'in oğlu.
Mircea the Elder 1386 - 1418 Basarab Radu I'in oğlu
Vlad I the Usurper 1394-1397
Mihail I 1418-1420 Basarab Mircea the Elder'in oğlu.
Dan II 1420 - 1421 Dăneşti Dan I'in oğlu.
Radu the Bald 1421 Basarab Mircea the Elder'in oğlu
Dan II 1421 - 1423 Dăneşti
Radu II Chelul 1423 Basarab
Dan II 1423-1424 Dăneşti
Radu II Chelul 1424-1426 Basarab
Dan II 1426-1427 Dăneşti
Radu II Chelul 1427 Basarab
Dan II 1427-1431 Dăneşti
Alexandru I Aldea 1431-1436 Basarab sülalesinin sonu.
Vlad II Dracul 1436 - 1442 Drăculeşti Mircea the Elder'in gayri meşru çocuğu ve Dracul soyundan. Bundan sonra Basarab ailesi son bulmaktadır. Drăculeşti ve Dăneşti olmak üzere ikiye ayrılır ve Ulahlaşır. Eflak Prensliği ise değişik sülalelerle 1856'ya kadar sürer.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Woiuodam nostrum Transalpinus, Vasary, s. 150
  2. Bazarab Transalpinum sancte regie corone infidelem, Vasary, p. 150
  3. Bəhind thə naməs: Pajari
  4. Vasmərs Ətymological Dictionary (Russian)

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]