Cihazlarla Enmə Sistemi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Boeing-747 -nin eniş anı

Cihazlara Enmə Sistemi (ILS) (İng: Instrument Landing System), uçuş-enmə zolağı (UEZ) başına yerleştirilmiş ötürcülər vasitəsilə hava gəmilərinin enişinə kömək edən dəqiq yaxınlaşma sistemidir. ILS, hava gəmisini UEZ başlanğıcına qədər dəqiq yaxınlaşmasını təmin edən bir aeronaviqasiya koməkçi sistemiridir.

[1] Buludun aşağı sərhəddinin, görünüş faktorlarının çətin olduğu hava şəraitlərində, hava gəmisinin aşağı hüdürlükdə UEZ-ə yaxınlaşmasını ve zolağa elektronik cihazlarla təhlükəsiz eniş etməsini təmin edir. Pilota kurs və qlissada məlumatı verir.

Pilotların xüsusi ilə dumanlı ve qarlı havalar kimi görünüş məsafəsinin çox aşağı olduğu zamanlarda enişlərini böyük ölçüdə asanlaşdıran sistemin, tərkibində olan təchizatlar bunlardır:

Kurs göstəricisi (istiqamət göstən)[redaktə | əsas redaktə]

ILS localizer illustration.svg

UEZ səthində eninə yönəlmiş ve eniş istiqamətinin əksi istiqamətdə siqnal göndərən təhcizatdır. Hava gəmisini zolaq istiqamətinə doğru yönləndirir. UEZ sonundan etibaren 1000 fut (300 metr) məsafədedir. Localizer vericiləri 25 nm'yə qadar siqnal ötürür. Yani hava gəmisi, UEZ uzaqlığı 25 nm'dən itibarən siqnalı almağa başlayır. Hava gəmisinə sadecə UEZ istiqaməti məlumatını verir.

Qlissada göstəricisi (süzülüş xətti təyin edicisi[redaktə | əsas redaktə]

UEZ-ə 3°-lik şaquli bucaqla siqnal göndərən bir təhcizatdır. Yəni hava gəmisini 3°-lik bir əyilmə bucağı ilə UEZ başlanğıcına doğru yönəldir.

Yaxın və Uzaq Marker Göstəricisi (Orta ve Uzaq Markerlər)[redaktə | əsas redaktə]

Localizer və Glide-Path təchizatlarının siqnallarının müəyyən məsafələrdə şaquli yayan təhcizatlardandır. Hüdürlük azaltma zamanı hava gəmisi pilotlarına, UEZ başlağıcına nə qədər məsafədə olduqlarını bildirir. Xarici, orta və yaxın olmaqla 3 markeri vardır. Xarici marker, UEZ başlanğıcına təxminən 4 nm (7240 m) məsafədə yerləşir. Orta marker, UEZ başlanğıcına 3500 feet (1050 m) məsafədə yerləşir. Yaxın marker isə, UEZ başlanğıcından 50 feet (15 m) məsafə uzaqlıqda yerləşdirilir. Ayrıca ILS-lər öz aralarında; hava gəmisinin 60 m-ə qədər hündürlükdə CAT 1, 30 m-ə qədər hündürlükdə CAT 2, və sıfır səviyyəsindəki CAT 3 olmaqla üç kateqoriyaya bölünür.

Çalışma prinsipi[redaktə | əsas redaktə]

İki radyo vericisinden oluşan bu sistem, birbirleriyle küçük bir açı yaparak kesişen yayın konisi meydana getirir. Pistin uzak kısmındaki verici yatay düzlemde yayın yapar, yakında bulunan aygıt ise düşey düzlemde yayına geçerek sistemi çalıştırır. Kokpitte bulunan iniş sistemi gelen sinyalleri algılayarak inişin güvenli olmasını sağlar. ILS sisteminin piste yerleştirilebilmesi için havaalanı çevresinin radyo frekanslarını engellemeyecek düzeyde olması gerekmektedir.

Decision Height (karar yüksekliği) ve Runway Visual Range (pist görüş mesafesi) açısından üç şekilde ILS yaklaşması vardır:

  • 1: Qərar vermə hündürlüyü > 60 m (200 ft) Görünüş > 800m və ya UEZ-in görünüş məsafəsi > 550m
  • 2: 60 m (200 ft) > Qərar vermə hündürlüyü > 30 m (100 ft) UEZ-in görünüş məsafəsi >350m
  • 3:
a)Qərar vermə hündürlüyü <30m (100ft) UEZ-in görünüş məsafəsi >(200m)
b) Qərar vermə hündürlüyü <15m (50ft) 200m > UEZ görünüş məsafəsi > 50m
c) Qərar vermə hündürlüyü Minimum yox UEZ görünüş məsafəsi Minimum yox
UEZ-nın ILS sistemi

ILS ilə birlikdə istifadə olunan digər sistemlər[redaktə | əsas redaktə]

Aerodromlarda ILS sisteminə əlavə olaraq aeronaviqasiya köməkçi sistemleri (VOR sistemi, DME sistemi, NDB Sistemi və s.), Radar Sistemləri, vizual olaraq UEZ aydınlatma sistemləridə mövcuddur.

  • VOR: VHF (Very High Frequency) ilə çalışan çox tərəfli radio naviqasiya istiqamət cihazı.
  • TACAN: Hərbi aerodromlarda istifadə olununan VOR-a oxşar sistemdir.
  • DME (Distance Measuring Equipment): Məsafə ölçmə cihazı.
  • VOR ile DME bilikdə işləyir. ILS sisteminin olmadığı aerodromlarda, VOR yaxınlaşma cihazı ilə eniş və qalxış etmək mümkündür.
  • ADF (Automatic direction-finder): Radio siqnal yayan stansiyanın istiqamətini göstərən bir sistem.

Aerodrom üçün minimum ILS quraşdırma kriteriyaları[redaktə | əsas redaktə]

Hər aerodroma ILS sistemi qurula bilməz. Aerodromun olduğu yerin ekoloji ərazi kodları uyğun olmalıdır. Maneə meyarlarının; qalxışda 2%-lik əyrilik, enişdə isə 2.5%-lik əyrilik altında olmağı lazımdır. Cihazın lazımlılığı, aerodromun fiziki şərtlərinə görə müəyyən edilir. 800-1200 m görüş məsafəsindəki dumanlı havalarda etibarlı eniş etməyə imkan verir. Düz və duman görülməyən bölgələrə qurulan aerodromlar üçün bu sistemə ehtiyac yoxdur. Bu sistemdə pilot fəaliyyətdan düşməz, sadəcə məlumatları davamlı nəzarət altında saxlayar. ILS-in təmin etdiyi görünüş məsafəsi, UEZ-nın işıqlandırmasına bağlı olaraq dəyişir.

Əlaqəli mövzular[redaktə | əsas redaktə]

  • Vizual uçuş qaydaları (VFR)
  • Alətlərlə uçuş qaydaları (IFR)
  • Uçuş yoxlamaları
  • Avto-pilot

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Uluslararası Sivil Havacılıkta Kullanılan Uluslararası Standartlar ve Tavsiye Edilen Uygulamalar.