Dərman xəşənbülü

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
?Dərman xəşənbülü
Melilotus officinalis
Melilotus officinalis01.jpg
Elmi təsnifat
Aləmi:Bitkilər
Şöbə:Örtülütoxumlular
Sinif:İkiləpəlilər
Yarımsinif:Rozidlər
Sıra:Paxlaçiçəklilər
Fəsilə:Paxlakimilər
Cins:Xəşənbül
Növ: Dərman xəşənbülü
Elmi adı
Melilotus officinalis (L.) Lam.
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ITIS  
NCBI  
EOL  
GRIN  
IPNI 
TPL 

Dərman xəşənbülü, Sarı yonca, Kiçik qovotu (lat. Melilotus officinalis (L.) Pall.)[1]xəşənbül cinsinə aid bitki növü.[2]

Azərbaycan florasında bu cins 7 növlə təmsil olunmuşdur, onlardan 4-ü dərman bitkisidir.


Sinonim[redaktə | əsas redaktə]

  • Medicago officinalis (L.) E.H.L.Krause
  • Melilotus arenarius Grecescu
  • Melilotus arvensis Wallr.
  • Melilotus melilotus-officinalis Asch. & Graebn.
  • Melilotus neglectus Ten.
  • Melilotus pallidus Ser.
  • Melilotus petitpierreanus Willd.
  • Trifolium melilotus officinalis L.
  • Trifolium melilotus-officinalis L.
  • Trifolium officinale L.[3]

Botaniki təsviri[redaktə | əsas redaktə]

Hündürlüyü 100 sm və daha çox olan ikiillik, çılpaq ot bitkisidir. Yarpaqları ardıcıl, saplaqlı, üçqatlıdır. Çox xırda, açıq sarı rəngli çiçəkləri sıx salxım şəklində birləşmişlər. Qurudulmuş xammalda yarpaqlar yaşıl, çiçəklər isə sarıdır. Özünəməxsus güclü iyi

yeni qurudulmuş otun iyini xatırladır. May-iyun aylarında çiçəkləyərək iyun-avqust aylarında meyvə verir.[4]

Mənşəyi və yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Dərman xəşənbülü boreal coğrafi tipinin palearktik sinfinin qərbi-palearktik qrupuna aiddir. Orta və Atlantik Avropa, Aralıq dənizi, Balkan və Kiçik Asiya ölkələrində, İran, Əfqanıstan, Tibet, Rusiya, Orta Asiya və Qafqazda yayılmışdır. Dərman xəşənbülü Azərbaycanın bütün botaniki-coğrafi rayonlarında arandan orta dağ qurşağına kimi (dəniz səviyyəsindən 1800 m qədər) bitir.[4] Çəmənlərdə, meşə talalarında və kənarlarında, kolluqlarda, yol kənarlarında, arxların yanında və alaq kimi əkinlərdə bitir.[5]

Ekoloji qrup və bitdiyi yerlər[redaktə | əsas redaktə]

Kseromezofitdir, meşə-çəmən və alaq bitkilik tiplərində rast gəlir. Əsasən çəmənlərdə, meşələrdə, kolluqlarda, yol kənarlarında və əkinlərdə qruplar, bəzən zolaqlar əmələ gətirir.[4]

Kimyəvi tərkibi[redaktə | əsas redaktə]

Dərman xəşənbülünün tərkibində kumarin, fenolkarbon turşuları və piyli yağlar vardır.[4]

Təsiri və tətbiqi[redaktə | əsas redaktə]

Dərman xəşənbülü farmakopeyaya daxil olan ofisinal dərman bitkisidir. Elmi, praktiki, eksperimental, Çin və xalq təbabətində, eləcə də homeopatiya, farmakologiya və baytarlıqda geniş tətbiq edilir. Əsasən əsəb-sinir, bronxit, bronxial astma, ürək-damar, qara və ağciyər, sidik və öd kisəsi daşları, qadın xəstəlikləri və digər hallarda istifadə olunur. Antivirus, antibakterial, antioksidant, sidikqovucu, bəlğəmgətirici, yumşaldıcı, büzüşdürücü, işlədici, hipotenziv, şişlərə və iltihab proseslərinə qarşı təsirə malikdir.[4]

Əks təsirləri[redaktə | əsas redaktə]

Hamiləlik dövründə və böyrək xəstəlikləri zamanı istifadə etmək olmaz. Zəhərlidir, uzun müddət istifadə etdikdə və dozası

artıq olduqda yuxu gətirir, baş ağrısı, ürəkbulanma və damaqlarda qanaxma verir. Bitki qarışıqlarında isifadəsi məsləhətdir.[4]

İstifadə olunan hissələri[redaktə | əsas redaktə]

Müalıcə məqsədi ilə bitkinin yerüstü hissələri, yarpaqları və toxumları istifadə edilir.[4]

İstifadə formaları[redaktə | əsas redaktə]

Dəmləmə, cövhər, mazlar, plastırlar, kompreslər, vannalar və təpitmələr.[4]

Digər faydalı xüsusiyyətləri və istifadəsi[redaktə | əsas redaktə]

Yeməlidir, Qafqazda köklər çiy və bişmiş halda tərəvəz, yarpaqlar isə - ədviyyə kimi qidalara əlavə olunur. Aromatizator kimi ət-süd, balıq və tütün sənayesində, eləcə də alkoqolsuz içkilərin hazırlanmasında istifadə olunur. Bal və çiçək tozu verən, boyaq və yem bitkisidir. Güvəyə qarşı istifadə oluna bilər.[4]

Yarpaq[redaktə | əsas redaktə]

Aşağı yarpaqların yarpaqcıqları əksinəyumurtaşəkillidir, dişlidir, yuxarı yarpaqcıqlar neştərvari olub, uzunluğu 1-4 sm-dir.

Çiçək[redaktə | əsas redaktə]

Salxımları uzundur, üzərində 30-100 (112) ədəd çiçəkdən ibarət olub, çoxçiçəklidir. Çiçəklərinin uzunluğu 4-8 mm-dir, sarı rənglidir, uzunluğu 1-2,5 mm olan saplaq üzərindədir.

Meyvə[redaktə | əsas redaktə]

Paxlaların uzunluğu 3-4 mm, eni 2 mm-ə qədərdir, yumurtaşəkillidir, çılpaqdır, köndələn-qırışlıdır, toxumlarının sayı 1-2 ədəddir, yetişmiş paxlaları tünd-boz rəndə olur. Toxumları yumurtavaridir, uzunluğu 1,4-2,2 mm, eni 1,2-1,8 mm olub, sarımtıl-yaşıl naxışlıdır.

Çiçəkləməsi[redaktə | əsas redaktə]

May-İyun

Meyvə verməsi[redaktə | əsas redaktə]

İyun-Sentyabr

Azərbaycanda yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanın bütün rayonlarında. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər, demək olar ki, subalp qurşağına qədər.

Yaşayış mühiti[redaktə | əsas redaktə]

Çəmənliklərdə, meşənin kənarında, talalarda, kolluqlarda, yolların kənarında, arx və kanalların kənarında, bəzən, kənd təsərrüfatı bitkiləri arasında alaq kimi rast gəlinir.

Təsərrüfat əhəmiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Otlaq, silos əhəmiyyətli bitkidir. Birinci dərəcəli balverən hesab olunur. Melilotus officinalis (L.) Pall. [6]

Hündürlüyü (18) 30-50 (70) sm, gövdəsi düz,bəzən əsasında əyilib qalxan, tünd-göy və ya bənövşəyi rəngli birillik, nadir halda ikiillik və çoxillik çılpaq ot bitkisidir.[7]

Yarpaq[redaktə | əsas redaktə]

Yarpaqları adətən çılpaq və kütdür,üst tərəfdən yastı dəyirmi tüksüz qabarcıqları vardır, kökətrafı yarpaqları uzunsov-belvaridir,yastı saplağa tədricən daralandır, sonrakılar uzunsov, küt, qaidəsinə doğru daralandır, gövdə həcmini artırandır, qaidə hissəsi ürəkşəkillidir və qulaqcıqlıdır, yuxarı yarpaqlar yumurtaşəkillidir.

Çiçək[redaktə | əsas redaktə]

Qıvrımları sıxdır, barvermə dövründə yumşalandır. Çiçək saplağı aralı tüklüdür. Tacın uzunluğu 10-14 mm-dir, açıq-sarı rəngdədir.

Meyvə[redaktə | əsas redaktə]

Fındıqlar 3-4 mm uzunluğundadır,yumurtaşəkilli, sivritəhər və ləkəlidir.

Çiçəkləməsi[redaktə | əsas redaktə]

İyun

Meyvə verməsi[redaktə | əsas redaktə]

Avqust

Azərbaycanda yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Samur-Şabran oval., BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Kür düz.,KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Nax. dağ.Ovalıqdan (nadir halda) yuxarı dağ qurşağına qədər.

Yaşayış mühiti[redaktə | əsas redaktə]

Meşə və kolluqlarda,talalarda, bağlarda, çəmənlərdə, əkin sahələrində alaq kimi rast gəlinir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
  2. Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.
  3. Dərman xəşənbülü:''The Plant List saytında takson barədə məlumat. (ing.)
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Mehdiyeva N.P. «Azərbaycanın dərman florasının biomüxtəlifliyi», Bakı,2011
  5. Validə M. Əlizadə, Naibə P. Mehdiyeva,Vüqar N. Kərimov, Aidə Q. İbrahimova BÖYÜK QAFQAZIN BİTKİLƏRİ (Azərbaycan) Bakı 2019
  6. https://ndu.edu.az/wp-content/uploads/Elmi%20Eserler/80%20tebiet%202016.pdf
  7. Eldar Şükürov.İsmayıllı rayonu meşə bitkilərinin bələdçi kitabı,Bakı 2016