Dərman xəşənbülü

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Dərman xəşənbülü
20140613Melilotus officinalis.jpg
Elmi təsnifat
Beynəlxalq elmi adı
  • Melilotus officinalis Pall.

Dərman xəşənbülü, Sarı yonca, Kiçik qovotu (lat. Melilotus officinalis (L.) Pall.)[1]xəşənbül cinsinə aid bitki növü.[2]

Azərbaycan florasında bu cins 7 növlə təmsil olunmuşdur, onlardan 4-ü dərman bitkisidir.


Sinonim[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Medicago officinalis (L.) E.H.L.Krause
  • Melilotus arenarius Grecescu
  • Melilotus arvensis Wallr.
  • Melilotus melilotus-officinalis Asch. & Graebn.
  • Melilotus neglectus Ten.
  • Melilotus pallidus Ser.
  • Melilotus petitpierreanus Willd.
  • Trifolium melilotus officinalis L.
  • Trifolium melilotus-officinalis L.
  • Trifolium officinale L.[3]

Botaniki təsviri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Hündürlüyü 100 sm və daha çox olan ikiillik, çılpaq ot bitkisidir. Yarpaqları ardıcıl, saplaqlı, üçqatlıdır. Çox xırda, açıq sarı rəngli çiçəkləri sıx salxım şəklində birləşmişlər. Qurudulmuş xammalda yarpaqlar yaşıl, çiçəklər isə sarıdır. Özünəməxsus güclü iyi

yeni qurudulmuş otun iyini xatırladır. May-iyun aylarında çiçəkləyərək iyun-avqust aylarında meyvə verir.[4]

İkiillik ot bitkisi olub, mil kökə, düzqalxan və budaqlanan gövdəyə malik olmaqla, hündürlüyü 0,5-1,3 (2) m-dir. Yarpaqları növbəli, üç hissədən ibarət qovuşuq, mürəkkəb, neştərşəkilli yalançı zoğlu, uzunsov-tərsyumurtavari və ya uzunsov yuxarı hissəsi kənarları boyunca qırağı dişciklidir. Çiçəkləri kiçik, sarı, çiçək tacının başı aşağı əyilmiş, kəpənəkçiçək olmaqla, sıx, qoltuq tumurcuqları fırçayabənzər uzunluğu 4-10 sm-dir. Meyvəsi kiçik, yumurtavari, 1-2 toxumlu paxlalı, çılpaq, azsaylı, köndələn qırışıqlıdır. Tərkibindəki kumarinlərə görə həddən çox aromatlıdır. Xəşənbüldə bol nektar olduğundan balverən bitkilərə daxildir. İyun-sentyabrda çiçəkləyir, iyundan payızın sonuna kimi meyvələri yetişir. Xəşənbül ucaboylu, ikiillik, mil köklüdür. Bizəoxşar-xətti yalançı zoğları vardır. [5]

Əsasən çöl və meşə-çöl zonalarının quru çəmənliklərində, əkin sahələrində alaq otu ilə birlikdə, meşə ərazilərində, yol kənarlarında, məndəcərlərdə yatmış vəziyyətlərdə rast gəlinir. Balverən və qida əhəmiyylətli bitkidir. Bundan başqa rütublətli çəmən və otlaqlarda, pöhrəliklərdə da yayılır. Xəşənbüllə birlikdə digər dərman bitkiləri və otlar da rast gəlinir. Bu bitkinin digər bir növünə - ağ xəşənbülə (Melilotus albus Medik.) də rast gəlinir. Çiçəkləri kiçik, yarpağın əsası dişcikli və bütöv bizəoxşar olmaqla, yalançı zoğları vardır. Digər bir növü – dişcikli xəşənbül (Melilotus suaveolens Ledeb.) açıq-sarı çiçəkləri çox kiçik, aydın olmayan torşəkilli-qırışlı paxlameyvəli olub, güclü aromatlıdır. Bu növ şərqdən Yeniseyə qədər ərazilərdə yayılmışdır.[6] 

Keyfiyyətli dərman bitkisi xammalı kimi zirvə çiçəkləri (30 sm), yarpaqları. Bütün bitkini toplayır, lakin qurutma zamanı onları ayırırlar. Havası yaxşı dəyişilən çardax və naveslərdə və ya quruducu şkaflarda 40ºС-dən yüksək temperaturda qurudulmalıdır. [7]

Aromatlı (kumarin) və acı dadlıdır. Xammalı gövdə, yarpaq, çiçək və 8 mm ölçülü meyvələridir. Bitki güclü iyə malikdir. Saxlanılma müddəti 2 ildir.[8]

Tərkibi və təsiri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Xəşənbül otunun tərkibində kumarinlər (0,4-0,9% kumarin, dihidrokumarin (melilotin), dikumarol və qlükozid olan orto kumarin melilotozid turşusu vardır. Bundan başqa tərkibi efir yağı, polisaxaridlər (selik), saponinlər və aminturşulardan ibarətdir. [9]

Bitki və xırdalanmış xammalı. Qıcolma və antikoaqulyant dərmandır. Sakitləşdirici, venatonik və angioprotektiv dərmandır.

Yerli yumşaldıcı dərmandır. Dəridə olan iltihabi proseslərə yumşaldıcı kimi qoyulur. Xalq təbabətində öskürək, yumşaldıcı, tərqovucu, ağrıkəsici dərman maddəsi olaraq istifadə edilir. Tənəffüs orqanlarının xəstəliklərində və orqanizmin yüksək həssaslığında təyin edilir. [10]

Mənşəyi və yayılması[redaktə | mənbəni redaktə et]

Dərman xəşənbülü boreal coğrafi tipinin palearktik sinfinin qərbi-palearktik qrupuna aiddir. Orta və Atlantik Avropa, Aralıq dənizi, Balkan və Kiçik Asiya ölkələrində, İran, Əfqanıstan, Tibet, Rusiya, Orta Asiya və Qafqazda yayılmışdır. Dərman xəşənbülü Azərbaycanın bütün botaniki-coğrafi rayonlarında arandan orta dağ qurşağına kimi (dəniz səviyyəsindən 1800 m qədər) bitir.[4] Çəmənlərdə, meşə talalarında və kənarlarında, kolluqlarda, yol kənarlarında, arxların yanında və alaq kimi əkinlərdə bitir.[11]

Ekoloji qrup və bitdiyi yerlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Kseromezofitdir, meşə-çəmən və alaq bitkilik tiplərində rast gəlir. Əsasən çəmənlərdə, meşələrdə, kolluqlarda, yol kənarlarında və əkinlərdə qruplar, bəzən zolaqlar əmələ gətirir.[4]

Kimyəvi tərkibi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Dərman xəşənbülünün tərkibində kumarin, fenolkarbon turşuları və piyli yağlar vardır.[4]

Təsiri və tətbiqi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Dərman xəşənbülü farmakopeyaya daxil olan ofisinal dərman bitkisidir. Elmi, praktiki, eksperimental, Çin və xalq təbabətində, eləcə də homeopatiya, farmakologiya və baytarlıqda geniş tətbiq edilir. Əsasən əsəb-sinir, bronxit, bronxial astma, ürək-damar, qara və ağciyər, sidik və öd kisəsi daşları, qadın xəstəlikləri və digər hallarda istifadə olunur. Antivirus, antibakterial, antioksidant, sidikqovucu, bəlğəmgətirici, yumşaldıcı, büzüşdürücü, işlədici, hipotenziv, şişlərə və iltihab proseslərinə qarşı təsirə malikdir.[4]

Əks təsirləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Hamiləlik dövründə və böyrək xəstəlikləri zamanı istifadə etmək olmaz. Zəhərlidir, uzun müddət istifadə etdikdə və dozası

artıq olduqda yuxu gətirir, baş ağrısı, ürəkbulanma və damaqlarda qanaxma verir. Bitki qarışıqlarında isifadəsi məsləhətdir.[4]

İstifadə olunan hissələri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Müalıcə məqsədi ilə bitkinin yerüstü hissələri, yarpaqları və toxumları istifadə edilir.[4]

İstifadə formaları[redaktə | mənbəni redaktə et]

Dəmləmə, cövhər, mazlar, plastırlar, kompreslər, vannalar və təpitmələr.[4]

Digər faydalı xüsusiyyətləri və istifadəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Yeməlidir, Qafqazda köklər çiy və bişmiş halda tərəvəz, yarpaqlar isə - ədviyyə kimi qidalara əlavə olunur. Aromatizator kimi ət-süd, balıq və tütün sənayesində, eləcə də alkoqolsuz içkilərin hazırlanmasında istifadə olunur. Bal və çiçək tozu verən, boyaq və yem bitkisidir. Güvəyə qarşı istifadə oluna bilər.[4]

Yarpaq[redaktə | mənbəni redaktə et]

Aşağı yarpaqların yarpaqcıqları əksinəyumurtaşəkillidir, dişlidir, yuxarı yarpaqcıqlar neştərvari olub, uzunluğu 1-4 sm-dir.

Çiçək[redaktə | mənbəni redaktə et]

Salxımları uzundur, üzərində 30-100 (112) ədəd çiçəkdən ibarət olub, çoxçiçəklidir. Çiçəklərinin uzunluğu 4-8 mm-dir, sarı rənglidir, uzunluğu 1-2,5 mm olan saplaq üzərindədir.

Meyvə[redaktə | mənbəni redaktə et]

Paxlaların uzunluğu 3-4 mm, eni 2 mm-ə qədərdir, yumurtaşəkillidir, çılpaqdır, köndələn-qırışlıdır, toxumlarının sayı 1-2 ədəddir, yetişmiş paxlaları tünd-boz rəndə olur. Toxumları yumurtavaridir, uzunluğu 1,4-2,2 mm, eni 1,2-1,8 mm olub, sarımtıl-yaşıl naxışlıdır.

Çiçəkləməsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

May-İyun

Meyvə verməsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

İyun-Sentyabr

Azərbaycanda yayılması[redaktə | mənbəni redaktə et]

Azərbaycanın bütün rayonlarında. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər, demək olar ki, subalp qurşağına qədər.

Yaşayış mühiti[redaktə | mənbəni redaktə et]

Çəmənliklərdə, meşənin kənarında, talalarda, kolluqlarda, yolların kənarında, arx və kanalların kənarında, bəzən, kənd təsərrüfatı bitkiləri arasında alaq kimi rast gəlinir.

Təsərrüfat əhəmiyyəti[redaktə | mənbəni redaktə et]

Otlaq, silos əhəmiyyətli bitkidir. Birinci dərəcəli balverən hesab olunur. Melilotus officinalis (L.) Pall. [12]

Hündürlüyü (18) 30-50 (70) sm, gövdəsi düz,bəzən əsasında əyilib qalxan, tünd-göy və ya bənövşəyi rəngli birillik, nadir halda ikiillik və çoxillik çılpaq ot bitkisidir.[13]

Yarpaq[redaktə | mənbəni redaktə et]

Yarpaqları adətən çılpaq və kütdür,üst tərəfdən yastı dəyirmi tüksüz qabarcıqları vardır, kökətrafı yarpaqları uzunsov-belvaridir,yastı saplağa tədricən daralandır, sonrakılar uzunsov, küt, qaidəsinə doğru daralandır, gövdə həcmini artırandır, qaidə hissəsi ürəkşəkillidir və qulaqcıqlıdır, yuxarı yarpaqlar yumurtaşəkillidir.

Çiçək[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qıvrımları sıxdır, barvermə dövründə yumşalandır. Çiçək saplağı aralı tüklüdür. Tacın uzunluğu 10-14 mm-dir, açıq-sarı rəngdədir.

Meyvə[redaktə | mənbəni redaktə et]

Fındıqlar 3-4 mm uzunluğundadır,yumurtaşəkilli, sivritəhər və ləkəlidir.

Çiçəkləməsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

İyun

Meyvə verməsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Avqust

Azərbaycanda yayılması[redaktə | mənbəni redaktə et]

Samur-Şabran oval., BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Kür düz.,KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Nax. dağ.Ovalıqdan (nadir halda) yuxarı dağ qurşağına qədər.

Yaşayış mühiti[redaktə | mənbəni redaktə et]

Meşə və kolluqlarda,talalarda, bağlarda, çəmənlərdə, əkin sahələrində alaq kimi rast gəlinir.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
  2. Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.
  3. Dərman xəşənbülü:''The Plant List saytında takson barədə məlumat. (ing.)
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Mehdiyeva N.P. «Azərbaycanın dərman florasının biomüxtəlifliyi», Bakı,2011
  5. S.C.İbadullayeva, M.C.Qəhrəmanova Bitkilərin Sirli Dünyası (Ot Bitkiləri) Bakı 2016 s.333
  6. S.C.İbadullayeva, M.C.Qəhrəmanova Bitkilərin Sirli Dünyası (Ot Bitkiləri) Bakı 2016 s.333
  7. S.C.İbadullayeva, M.C.Qəhrəmanova Bitkilərin Sirli Dünyası (Ot Bitkiləri) Bakı 2016 s.333
  8. S.C.İbadullayeva, M.C.Qəhrəmanova Bitkilərin Sirli Dünyası (Ot Bitkiləri) Bakı 2016 s.333
  9. S.C.İbadullayeva, M.C.Qəhrəmanova Bitkilərin Sirli Dünyası (Ot Bitkiləri) Bakı 2016 s.333
  10. S.C.İbadullayeva, M.C.Qəhrəmanova Bitkilərin Sirli Dünyası (Ot Bitkiləri) Bakı 2016 s.333
  11. Validə M. Əlizadə, Naibə P. Mehdiyeva,Vüqar N. Kərimov, Aidə Q. İbrahimova BÖYÜK QAFQAZIN BİTKİLƏRİ (Azərbaycan) Bakı 2019
  12. "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2022-01-08 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2020-08-21.
  13. Eldar Şükürov.İsmayıllı rayonu meşə bitkilərinin bələdçi kitabı,Bakı 2016