Dəvədəlləyilər

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
?Dəvədəlləyilər
Adi dəvədəlləyi (Mantis religiosa (Linnaeus, 1758))
Elmi təsnifat
Aləmi:Heyvanlar
Yarımaləm:Eumetazoylar
Bölmə:İkitərəflisimmetriyalılar
Yarımbölmə:İlkağızlılar
Ranqsız:Ecdysozoa
Tip:Buğumayaqlılar
Sinif:Həşəratlar
Yarımsinif:Qanadlılar
İnfrasinif:Yeniqanadlılar
Dəstəüstü:Polineopteralar
Dəstə: Dəvədəlləyilər
Elmi adı
Mantodea Burmeister, 1838
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ÜTMX  666589
MBMM  7504
HE  416


Dəvədəlləyilər (lat. Mantodea) polineopteralar (lat. Polyneoptera) dəstəüstünə aid heyvan dəstəsi.

Ümumi məlumat[redaktə | əsas redaktə]

Dəvədəlləyilər əsasən iriölçülü həşəratlardır və 11sm-ə qədər böyüyə bilirlər. Bədəni uzunsov və özünəməxsus quruluşa malikdir. Baş hissə sərbəstdir, çox hərəkətlidir, demək olar ki, üçbucaq şəkilli qabarıq iri gözləri 3 gözcüyü vardır. Yeganə həşəratdırlar ki, çevrilərək kürəklərinə baxmağı bacarırlar.Bığcıqları çox buğumludur, adətən sapşəkilli, bəzi növlərdə isə lələkşəkilli və daraqşəkillidir. Ağız orqanları gəmirici tipdədir. Ön döş daha güclü inkişaf etmişdir və onlar üçün xarakterik olan tutucu ətraflara malikdir. Budla baldır qatlanaraq, möhkəm tutucu orqan əmələ gətirir. Orta və arxa ayaqlar yüyürücüdür. Pəncəsi nazik olub beş buğumludur. Əksəriyyətində hər iki cüt qanad yaxşı inkişaf etmişdir. Bununla belə, ön qanadlar ensiz və daha möhkəm olub, qanadüstlüyü vəzifəsini görür. Arxa qanadlar nisbətən enlidir. Qanadları qısalmış və qanadsız formaları da vardır. Qarın hissəsi uzunsovdur, serqiyə malikdir, erkəklərdə isə qrifel vardır. Yırtıcı həyat tərzi keçirirlər, öz ovlarını diş-diş olan budla baldırın qatlanması nəticəsində tuturlar. İstisevəndirlər, gündüzlər fəaliyyətdə olurlar. Əsasən müxtəlif həşəratlarla qidalanırlar. Elə iri tropik növləri vardır ki, onlar hətta kiçik quşlara, qurbağa, kərtənkələyə və gəmiricilərə də hücum edir. Dəvədəlləyilərin bədən örtüyünü təşkil edən rəng, adətən mühafizə xarakteri daşıyır. Onlarda əsasən yaşıl, sarı və qonur rəng üstünlük təşkil edir[1].

Çox yaxşı gizlənmə qabiliyyəti var. Nəinki yarpaqların üzərində gizlənir,hətta yarpaq kimi də özünü qələmə verməyi bacarır.

Dəvədəlləyilərin təsərrüfatda rolu:

Dəvədəlləyilərdən təsərrüfat da istifadə olunur. Onlardan müxtəlif ziyanvericilərə qarşı bioloji silah kimi istifadə edilir. Bir çox sahibkarlar bu həşəratları öz ərazilərində yerləşdirirlər. Dəvədəlləyilərdən eynizamanda evlərdə milçəklərə qarşı da istifadə olunur. Halhazırda bu həşəratlar ən çox saxlanılan ev həşəratlarından biridir.

Əlavə məlumatlar[redaktə | əsas redaktə]

●Növ sayı 2853-ə qədərdir(2008-ci il araşdırmasına görə). Çoxalma zamanı erkək fərdi yeyirlər. Bu zaman erkəyin baş hissəsindən başlayırlar(bütün qurbanlarını belə yeyirlər). Bunun səbəbi fərdin baş hissəsinda olan zülaldır. Dişi fərd 10-dan 400-ə qədər yumurta qoyur. Yumurtaları ootekaya yığır. Dəvədəlləyi ilk öncə soxulcana bənzər forma alır. Ootekadan çıxdıqdan sonra isə xarakterik dəvədəlləyi formasını alır.Ümumiyyətlə dəvədəlləyilər kaniballıqları ilə seçilirlər, çünki müəyyən hallarda öz nəsillərindən nümayəndələri də yeyə bilərlər.

● 1987-ci ildə Liske və Devisanın çin dəvədəlləyi üzərində araşdırmaları göstərdi ki,erkək fərd dişisinin ona qurban kimi baxmaq marağını dəyişmək üçün özünəməxsus rəqs göstərir. Bu davranış digər dəvədəlləyi növlərində də rast gəlinir.

Qorunması[redaktə | əsas redaktə]

Dəvədəlləyilər üçün təhlükə onların biotoplarının yox olmasıdır. Lakin bütün dəvədəlləyilər içərisində yalnız bir növ- Apteromantis aptena(İspaniya da rast gəlinir) qorunması vacib hesab olunur.

Təsnifatı[redaktə | əsas redaktə]

  • Acanthopidae Burmeister, 1838
  • Amorphoscelidae Stål, 1877
  • Baissomantidae Gratshev and Zherikhin 1993
  • Chaeteessidae Handlirsch, 1920
  • Cretomantidae Gratshev and Zherikhin 1993
  • Empusidae Burmeister, 1838
  • Eremiaphilidae Wood-Mason, 1889
  • Hymenopodidae Giglio-Tos, 1927
  • Iridopterygidae Giglio-Tos, 1919
  • Liturgusidae Giglio-Tos, 1919
  • Mantidae Burmeister, 1838
  • Mantoididae Giglio-Tos, 1927
  • Metallyticidae Chopard, 1949
  • Santanmantidae Grimaldi, 2003
  • Sibyllidae Giglio-Tos, 1919
  • Tarachodidae Handlirsch, 1930
  • Thespidae Giglio-Tos, 1919
  • Toxoderidae Giglio-Tos, 1919

İstinad[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ağayev B.İ., Zeynalova Z.A. Onurğasızlar zoologiyası. Bakı: Təhsil, 2008, (568 s.) səh.449.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]