F-elementləri
f-elementləri — Dövri sistemdə daxili keçid elementləri qrupuna daxil olan 28 kimyəvi element.
Bu elementlər iki əsas qrupa bölünür:
- Lantanoidlər: Sıra nömrəsi 58-dən (Serium) 71-ə (Lütesium) qədər olan 14 element. Onlar VI dövrdə Lantanla birlikdə yerləşir və kimyəvi xassələrinə görə ona bənzəyirlər.
- Aktinoidlər: Sıra nömrəsi 90-dan (Torium) 103-ə (Lourensium) qədər olan 14 element. Onlar VII dövrdə Aktiniumla birlikdə yerləşir.
Elektron quruluşu
[redaktə | vikimətni redaktə et]f-elementlərinin əsas xüsusiyyəti odur ki, sıra nömrəsi artdıqca növbəti elektron atomun xaricdən üçüncü elektron təbəqəsinin f-yarımsəviyyəsinə daxil olur.
Müstəsna hallar
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qadolinium (Gd) və Lütesium (Lu) elementləri bu qaydadan qismən kənara çıxır:
- Onların 4f-yarımsəviyyəsində uyğun olaraq 7 və 14 elektron yerləşir.
- Bu konfiqurasiya ($f^7$ və $f^{14}$) çox davamlı olduğu üçün növbəti elektron d-yarımsəviyyəsinə daxil olur.
Təsnifatı
[redaktə | vikimətni redaktə et]f-yarımsəviyyəsinin elektron tutumu 14 olduğu üçün həm lantanoidlərin, həm də aktinoidlərin sayı 14-dür. Lantanoidlər elektronların daxil olma ardıcıllığına görə iki yarımiləyə bölünür:
- Serium yarımiləsi: Ce–Gd arası elementlər.
- Terbium yarımiləsi: Tb–Lu arası elementlər.
Hund qaydasına görə, serium yarımiləsi elementlərinin 4f-yarımsəviyyəsinə tək elektronlar, terbium yarımiləsi elementlərində isə həmin səviyyəyə ikinci (cütləşmiş) elektronlar daxil olmağa başlayır.