Hirkan bigəvəri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Hirkan bigəvəri
Hirkan bigəvəri
Hirkan bigəvəri (Ruscus hyrcanus)
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Şöbə: Örtülütoxumlular
Sinif: Birləpəlilər
Sıra: Qulançarkimilər
Fəsilə: Qulançar
Cins: Bigəvər
Növ: Hirkan bigəvəri
Elmi adı
Ruscus hyrcanus Woronow

Wikispecies-logo.svg
Vikinnövlərdə
təsnifat

Commons-logo.svg
Vikianbarda
şəkil

ÜTMS [1]
NCBI {{{1}}}

Hirkan bigəvəri - (lat. Ruscus Hyrcanus Woronow.). Bigəvərkimilər— (Ruscaceae Hutch.) fəsiləsinə aid bitki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar” kateqoriyasına aiddir – VU A2c+3c. Nadir relikt növdür.[1]

Qısa morfoloji təsviri[redaktə | əsas redaktə]

20-40 (60) sm boyunda yarımkoldur, dərili, tikanlı kaldodiləri və 4-9 topa-topa düzülmüş budaqları vardır. Budaqları yanlara və aşağıya əyilmişdir və üzərləri kladodilərlə sıx örtülmüşdür. Kladodiləri uzunsov-yumurtavari və ya uzunsov- lansetvaridir, yaşıl rəngdədir, sərtdir, 12-28(30) mm uzunluğunda, 8-12 mm enindədir. Çiçəkləri yaşılımtıldır, adətən kladodinin orta xətti üzərində 2-5 –i bir yerdə olmaqla və ya az-az hallarda tək-tək düzülmüşdür, pərdəciyəoxşar çiçəkatlığının qoltuğundadır. Giləmeyvəsi qırmızıdır, kürəvari, diametri 7-9 mm-dir.[1][2]

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Aprel-may aylarında çiçəkləyir. Sentyabr-oktyabr aylarında meyvə verir. Tozlanması anemofildir. Toxumla və vegatativ yolla çoxalır. Həyat forması nanofanerofitdir. İstisevən və kölgəyə davamlıdır. Mexaniki tərkibi orta dərəcədə olan təzə və zəngin torpaqlarda daha yaxşı inkişaf edir. Hirkan Dəmirağacı meşələri kolluqlarında, əsasən aşağı dağlıq qurşağının dağ çayları dərələrində, vadilərində, sarı-gilli, azgilli torpaqlarda bitir. Dəmirağacı meşələrində hirkan bigəvəri alçaqboylu həmişəyaşıl meşəaltı bitki rolunu oynayır və müəyyən meşə tipini (Parrotitetum ruscosum) xarakterizə edir. Belə meşələr üçün xəzər bənövşəsi, çoxçiçəkli novruzçiçəyi, oxotu, quşüzümü, ayıdöşəyi, pteris və s. Növlərti xarakterikdir. Hrikan Milli Parkının aşağı düzən meşəsində, Xanbulaqçay ətrafında qrup halında rast gəlinir. Dekorativ bitkidir. Budaqlarından səbət toxunur.[2]

Ümumi yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Rusiyaİranda təbii arealları vardır.

Azərbaycanda yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Astara və Lənkəran rayоnları ərazilərində yayılmışdır.

Lənkəran ovalığı (Astara rayonunun Digo, Maşxan, Təngərud kəndləri, Lənkəran rayonunun Bürcəli və Xanbulaq kəndləri)[2]

Bitdiyi yer[redaktə | əsas redaktə]

Əsasən kölgəli meşələrdə rast gəlinir.

Təbii ehtiyatı[redaktə | əsas redaktə]

Təbii ehtiyatı Azərbaycanda çox deyildir.

Qəbul edilmiş qоruma tədbirləri[redaktə | əsas redaktə]

Bəzi Milli Park və Dövlət qoruq¬larında qorunur və Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”na daxil edilmişdir.

Hirkan Milli Parkında mühafizə olunur.[1][2]

Sayı və tendensiyası[redaktə | əsas redaktə]

Hirkan Milli Parkının ərazisində ehtiyatı azdır, kiçik qruplar şəklində rast gəlinir, qapalı yarus yaratmır. Mənfi təsirlərə məruz qalması azalma tendensiyasına səbəb olur.[2][1]

Zəruri qоruma tədbirləri[redaktə | əsas redaktə]

Arealı geniş olan yerlərdə yasaqlıqların yaradılması vacibdir.

Məhdudlaşdırıcı amillər[redaktə | əsas redaktə]

Meşə sahələrindən kənd təssərüfatı əkinləri üçün, budaqlarının əhali tərəfindən buket, əklil və bəzək üçün istifadə edilməsi. [2]

Məlumat mənbələri[redaktə | əsas redaktə]

Деревья и кустарники СССР. т. 1. 1952; Флора Азербайджана. т. 2. 1952; Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961; Azər¬baycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008; Azər¬baycanın nadir və nəsli kəsilməkdə olan oduncaqlı bitkilərinin in situ və ex situ şəraitində bioekoloji xüsusiyyətlərinin reproduksiyasının, rep¬ro¬duksiyasının və repatriasiyasının elmi əsasları, b.e.d. alimlik dərəcəsi almaq üçün dissertasiya. Bakı. 2011.

"Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri" kitabında[3] Azərbaycan florasında təbii halda yayılmış 42 fəsilə 71 cinsə aid 198 növ nadir və nəsli kəsilməkdə olan ağac və kol bitkiləri haqda məlumat verilmişdir. Əsər ərsəyə gəlməmişdən öncə coxillik ekispedisiyalar, ezamiyyələr və təqdimatlar nəticəsində təqdiqat materiallarına aid növlərin təbii yayıldıqları areallarda monitorinqlər aparılmış və populyasiyalarda fərdlərin yayılışı öyrənilmişdir. Aparılan birbaşa müşahidələr nəticəsində məlum olmuşdur ki, kitabda verilən növlərin əksəriyyətinin arealları əvvəlki illərə nisbətən cox kicilmiş və bəzilərinin genefondu təhlükə ilə üz- üzə gəlmişdir. Bu baxımdan öyrənilən bitkilərin areallarının kicilmə səbəbi öyrənilmiş, həmin bitkilərin ƏMBMİ- nın (İUCN) 3.1 versiyasına əsasən onların təhlükə meyarları müəyyən edilmişdirşdir. Bundan əlavə kitabda verilmiş növlərin arealları, bioloji xüsusiyyətləri, ehtiyatı, təbii ehtiyatın dəyişmə səbəbləri və qoruma tədbirləri haqda məlumatlar verilmişdir.Əsərdə Azərbaycanın “Qırmızı kitabı”na salınması tövsiyyə edilmişdir. Fikrimizə oxuculara təqdim olunan bu kitab, az da olsa vətəndaşlarımıza ölkəmizdə ekoloji tarzlığın saxlanılması və nadir incilərimizin tanınması və mühafizə edilməsi baxımdan öz töhvəsini verəcək və marifləndirəcəkdir.

“Azərbaycan dendraflorasi” I cild [4] Azərbaycanin bitki örtüyünün öyrənilməsi tarixi hələ çox qədim dövrlərə təsadüf edir. İlk dəfə olaraq Azərbaycanın botaniki tədqiqatı hələ 1700-1702-ci illərdə Şərq ölkələrini və Zaqafqaziyani səyahət edən botanik Jozef Turnefor tərəfindən öyrənilmişdir. Azərbaycan florasının tədqiqat istiqamətində ardiciliqla bir çox alimlər tərəfindən araşdirmalar aparılmişdır. Son olaraq 1954-1964-ci illərdə “Azərbaycan ağac və köllari” kitabinin üç cildliyi nəşr olunmuşdur. Burada Azərbaycanın təbii dendroflorasında 48 fəsilə və 135 cinsə aid 435 növ ağac və köl bitkisi göstərilir. Azərbaycan dendroflorasının yenidən işlənməsi məqsədiylə 2006-2011-ci illərdə Azərbaycanin rayonlarina təşkil edilmiş ekspedisiyalar zamanı flora ətraflı tədqiq edilərək məlum olmuşdu ki, dendroflorada ilkin varianta görə 92 fəsiləyə, 266 cinsə aid 1116 növ vardır. Onlardan 10 fəsilə, 26 cins, 110 növ çilpaqtoxumlulara aiddir və tədqiqatların nəticəsi olaraq “Azərbaycan dendroflorasının” I cildi çapdan çxmışdır. Tədqiqat işində müəllif çoxillik şəxsi araşdırmaları və bir çox ədəbiyyat materiyallardan istifadə etməklə bitkilərin botanki təsvirini, sistematikasını açar, cədvəl və şəkillərlə şərh etmişdir. Kitab “Azərbaycan florasının” hazırlanmasında, müəllim bioloqlara, meşə təsərüffatı mütəxəssislərinə, səyahət rəhbərlərinə, tələbələrə, məktəblilərə və bütün təbiətsevərlərə öz töhfəsini verəcəkdir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 http://redbook.az/?options=project&id=Hirkan%20big%C9%99v%C9%99ri
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri, II nəşr, Bakı-2013
  3. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
  4. “Azərbaycan dendraflorasi” I cild, Baki, “Elm”, 2011, 312 səh.