Klas-klas

Klas-klas oyunu — Azərbaycan da daxil olmaqla, bütün dünyada məşhur olan köhnə bir uşaq oyunu. Adətən təbaşirlə kvadratlara və ya digər formalara ("siniflərə") işarələnmiş asfaltda oynanılır. Oyunçular bir ayaqla tullanır, limitsiz sayda tullanır və eyni ayaqla "yarasa"nı (məsələn, ayaqqabı boyası qutusu və ya fabrik istehsalı şayba) bir kvadratdan digərinə itələyir, yarasa ilə xəttə dəyməməyə və ya ayağı ilə onun üzərinə basmamağa çalışırlar. Çox kiçik uşaqların hər iki ayağı ilə tullanmasına icazə verilir.

Oyunun yarasasız bir variantı var, burada kvadratlar təsadüfi nömrələnir və oyunçular sadəcə ənənəvi sayma ardıcıllığına uyğun olaraq - 1, 2, 3 və s. - onların içinə tullanırlar. Bu oyunun özəlliyi ondadır ki, oyunçular yanlara, geriyə, bir və ya iki kvadratın üzərindən və s. tullanmalı və növbəti tullanmaya uyğunlaşmaq üçün kvadratın içinə addımlamaq qadağandır.

Tarixi

Klas-klas oyunu və Hopskotç artıq Orta əsrlərdə Avropada məşhur idi,^[1]^[2]^[3]^[4] baxmayaraq ki, bəzən oyunun köklərinin Roma İmperiyasına gedib çıxdığı qeyd olunur:^[5] oxşar oyun Plini^[6] tərəfindən qeyd olunur və Roma Forumunda da imperiya dövrünə aid olan işarələnmiş oyun sahəsi aşkar edilmişdir. 1574-cü ildə Kornelius Kilian oyunun holland uşaqları arasında geniş yayıldığını qeyd etmişdir.^[6] Oyunun frank du quarreau adlanan bir variantı Rabelaisin 1534-cü ildə nəşr olunmuş "Qarqantua"^[7] romanında qeyd olunur və 15-17-ci əsrlərin digər müəllifləri tərəfindən də qeyd edilmişdir.^[6]

Əvvəlcə, ədəbi istinadlara əsasən, oyun əsasən oğlanlar tərəfindən oynanılırdı; 19-cu əsrin sonlarında, ən azı ABŞ və Danimarkada qızlar orada iştirak etməyə başladılar (lakin oyunun konkret qaydaları və adları oğlanlar və qızlar üçün bir qədər fərqli idi). 20-ci əsrin əvvəllərində oyun əsasən qızların oyununa çevrilmişdi; bir sıra ölkələrdə oğlanların iştirakı utancverici hala gəlmişdi.^[6]

Oxşar dəyişiklik Rusiyada da baş vermişdir. Oyun, görünür, Rusiyaya 19-cu əsrdə gəlmiş və əsrin sonlarında geniş yayılmışdır.:^[8]^[9] Bu oyun Qafqazda (burada "siniflər" və ya "çar" kimi tanınırdı və müxtəlif düzülüşlərə malik idi)^[10] və Belarusda qeydə alınmışdır.^[11] Qızlar 1910-cu illərə qədər "siniflər" oynamağa başlamışlar. Folklorşünas V.G. Smolitskinin sözlərinə görə, oğlanlar oyunda 1930-cu illərə qədər iştirak etməyə davam etmişlər. Mədəni antropoloq dosent S.B. Borisovun sözlərinə görə, bu vəziyyət 1940-cı illərə qədər davam etmişdir. 1950-ci illərdən etibarən oyun əsasən qızların oyununa çevrilmişdir,^[10] в Белоруссии.^[11] Maraqlı bir hekayə: Danimarkada Avropa Birliyi bu oyun üçün şüşə yarasaların istehsalını qadağan etməyə çalışmışdır. Lakin qadağanı danimarkalılar ləğv etdilər.^[12]^[13]

Təsnifatı

Uşaqların sərbəst oyun fəaliyyəti kontekstində mühüm yer tutan klas-klas oyunu təkcə istirahət və əyləncə vasitəsi kimi deyil, eyni zamanda onların psixomotor, koqnitiv, sosial və emosional inkişafına kompleks təsir göstərən funksional fəaliyyət forması kimi səciyyələndirilir. Psixomotor inkişaf aspektindən klas-klas oyunu uşaqlarda əzələ gücünün, çevikliyin və elastikliyin artmasına səbəb olur. Oyun zamanı yerinə yetirilən hoppanma, tullanma və istiqamət dəyişmə hərəkətləri iri motor bacarıqlarının, dinamik tarazlığın və ümumi motor koordinasiyanın inkişafını stimullaşdırır. Gallahue və Ozmun qeyd edirlər ki,

uşaq meydançasında oyun fəaliyyəti zamanı hər bir uşaq fərqli motor bacarıqları nümayiş etdirir: bəzi uşaqlar hərəkətləri asan və ritmik şəkildə icra etdiyi halda, digərləri yalnız birtərəfli step-hop nümunələri göstərirlər.^[14]

Bununla yanaşı, daşın müvafiq xanaya dəqiq şəkildə atılması əl–göz koordinasiyasını gücləndirir və motor nəzarət mexanizmlərinin formalaşmasına xidmət edir. Hərəkət ardıcıllığının əvvəlcədən planlaşdırılması və icrası isə motor planlama (praxis) və icraedici funksiyaların inkişafını stimullaşdırır.

Oyun fəaliyyətinin uşağın psixoloji inkişafına təsiri də elmi ədəbiyyatda geniş şəkildə vurğulanır. Bodrova və Leong (1998) oyunun uşağın inkişafına bütöv şəkildə təsir etdiyini qeyd edərək bildirirlər: "Oyun uşağın inkişafının ən mühüm aspektlərinə bütövlükdə təsir göstərir".^[15] Müəlliflərin fikrincə, oyun zamanı uşaqlar yalnız fiziki və koqnitiv bacarıqlarını deyil, eyni zamanda özünü tənzimləmə və davranış nəzarəti mexanizmlərini də inkişaf etdirirlər. Araşdırmalar göstərir ki, uşaqlar oyun fəaliyyəti zamanı digər fəaliyyət növləri ilə müqayisədə daha yüksək səviyyədə özünənəzarət nümayiş etdirirlər: "Uşaqlar oyun zamanı digər hər hansı fəaliyyətlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə yüksək özünənəzarət və şüurluluq nümayiş etdirirlər" ^[15] Bu kontekstdə klas-klas oyunu uşaqlara qaydalara riayət etmə, növbəlilik, səbir və emosional tənzimləmə bacarıqlarını öyrətməklə yanaşı, onların sosial qarşılıqlı əlaqə və əməkdaşlıq bacarıqlarının formalaşmasına da mühüm töhfə verir. Oyunun uğurla tamamlanmasına yönəlmiş fəaliyyət uşaqlarda özünəinamın yüksəlməsinə, emosional dayanıqlığın və problemlərin öhdəsindən gəlmə bacarıqlarının inkişafına müsbət təsir göstərir.

Simvolik və mifoloji məzmun

Klas-klas oyunu zahirdə sadə uşaq əyləncəsi kimi görünsə də, dərin mənəvi və simvolik qatlara malikdir. Xüsusən folklorşünaslıq, mifoloji düşüncə və mədəni antropologiya prizmasından yanaşıldıqda, klas-klas oyunu insanın mənəvi yolçuluğunun rəmzi modeli kimi şərh edilə bilər.

Yol və keçid simvolikası Klas-klas xətt üzrə irəliləməyə əsaslanan oyundur. Uşaq bir xanadan digərinə keçərək sona çatmağa çalışır. Bu proses mənəvi baxımdan insan həyatının mərhələlərini, kamilliyə doğru addım-addım irəliləyişi və sınaqlardan keçərək “mənzilə” çatmağı simvolizə edir. Folklor kontekstində bu, çox vaxt initiasiya (yetkinliyə keçid) rəmzi kimi şərh olunur.
Yer–Keçid–Göy (kosmik üçlük). Oyunun xanalara bölünməsi qədim kosmik təsəvvürlərlə səsləşir: aşağı xanalar yer, maddi dünya və başlanğıcı; orta xanalar sınaq, risk və qeyri-müəyyənliyi; son xanalar isə “ev”, “göy”, “cənnət”, “ana qucağı” kimi mənalandırılan kamillik məqamını ifadə edir. Bir çox bölgədə oyunun son hissəsinin “ev”, “ana”, “göy” adlandırılması təsadüfi xarakter daşımır. Bu, ruhun mənşəyə qayıdışı və ya kamillik nöqtəsinə çatma ideyasını əks etdirir. Beləliklə, klas-klas oyunu mikrokosmos funksiyasını yerinə yetirir: yer üzərində qurulmuş sadə sxem əslində kainatın modelini simvolizə edir.
Daş atmaq – niyyət və tale. Oyunda atılan daş niyyətin, insanın taleyə ünvanladığı “sualın” və öz payını müəyyən etmə cəhdinin rəmzi kimi çıxış edir. Daş hansı xanaya düşürsə, oyunçu həmin yolu keçməlidir; bu isə qismət anlayışı ilə səsləşir.
Qadağa və qayda – mənəvi intizam. Xəttə basmaq və ya qaydanı pozmaq məğlubiyyətlə nəticələnir. Bu mexanizm etik sərhədlərin, doğru və yanlış anlayışının, eləcə də cəmiyyət daxilində davranış normalarının oyunsal şəkildə mənimsədilməsini təmin edir.
Uşaq oyunu – kollektiv yaddaş. Klas-klas arxaik inancların, ritual davranışların və mifoloji düşüncənin uşaq şüuruna uyğunlaşdırılmış forması kimi çıxış edir. Bu mənada oyun xalqın şüuraltı yaddaşının daşıyıcısı funksiyasını yerinə yetirir.

Beləliklə, klas-klas oyunu yalnız uşaq əyləncəsi kimi deyil, insan həyatının simvolik modeli, ruhi yüksəliş və sınaq metaforası, mifoloji düşüncənin oyunsal ifadəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu oyun səssiz, lakin davamlı şəkildə insanı insan edən dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürülməsinə xidmət edir.

İstinadlar

↑ S. E. D. Wilkins, Sports and games of medieval cultures, Greenwood Publishing Group, 2002, p. 325
↑ P. B. Newman, Daily Life in the Middle Ages, McFarland, 2001, p. 189
↑ L. L. Otis-Cour, Childhood // in W. W. Kibler, Medieval France: An Encyclopedia, Psychology Press, 1995
↑ A. Leménorel, A. Corbin, La rue, lieu de sociabilité ?, Publication Univ Rouen Havre|fr|Université de Rouen}}, 1997, p. 25
↑ Prof. J. Cech, Hopscotch Arxiv surəti 27 iyun 2010 tarixindən Wayback Machine saytında
1 2 3 4 Van Rheenen, Boys who play hopscotch // in: R. S. Reifel, Theory in Context and Out, v. 3, Greenwood Publishing Group, 2001
↑ Книга I, глава XXII
↑ «Живая старина», вып. 1, 1890
↑ Е. А. Покровский, «Физическое воспитание детей у разных народов», 1884
1 2 «Сборник материалов для описания местностей и племён Кавказа», Управление Кавказского учебного округа, 1886
1 2 «Этнографическое обозрение», 1897, № 3
↑ Tampa^[ing.] review, v. 18, p. 46
↑ thefreelibrary.com/Banned+in+Denmark.-a021273540
↑ Gallahue, David L. və Ozmun, John C. (2006). "Motor İnkişafın Anlaşılması: Körpələr, Uşaqlar, Yeniyetmələr, Böyüklər" (6-cı nəşr), Boston: McGraw-Hill.
1 2 (Bodrova, Elena və Leong, Deborah J. "Zəkanın Alətləri: Erkən Uşaqlıq Təhsilinə Vıqotski Yanaşması", Merrill/Prentice Hall. 1998, s. 116)

Əlavə ədəbiyyat

Классики // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — 2-е изд., вновь перераб. и значит. доп. — Т. 1—2. — СПб., 1907—1909.

Xarici keçidlər

Uşaq oyunları - Klas

[1] S. E. D. Wilkins, Sports and games of medieval cultures, Greenwood Publishing Group, 2002, p. 325

[autogenerated1-2] P. B. Newman, Daily Life in the Middle Ages, McFarland, 2001, p. 189

[3] L. L. Otis-Cour, Childhood // in W. W. Kibler, Medieval France: An Encyclopedia, Psychology Press, 1995

[4] A. Leménorel, A. Corbin, La rue, lieu de sociabilité ?, Publication Univ Rouen Havre|fr|Université de Rouen}}, 1997, p. 25

[5] Prof. J. Cech, Hopscotch Arxiv surəti 27 iyun 2010 tarixindən Wayback Machine saytında

[rheenen-6] 1 2 3 4 Van Rheenen, Boys who play hopscotch // in: R. S. Reifel, Theory in Context and Out, v. 3, Greenwood Publishing Group, 2001

[7] Книга I, глава XXII

[8] «Живая старина», вып. 1, 1890

[9] Е. А. Покровский, «Физическое воспитание детей у разных народов», 1884

[ReferenceA-10] 1 2 «Сборник материалов для описания местностей и племён Кавказа», Управление Кавказского учебного округа, 1886

[ReferenceB-11] 1 2 «Этнографическое обозрение», 1897, № 3

[12] Tampa^[ing.] review, v. 18, p. 46

[13] thefreelibrary.com/Banned+in+Denmark.-a021273540

[14] Gallahue, David L. və Ozmun, John C. (2006). "Motor İnkişafın Anlaşılması: Körpələr, Uşaqlar, Yeniyetmələr, Böyüklər" (6-cı nəşr), Boston: McGraw-Hill.

[A-15] 1 2 (Bodrova, Elena və Leong, Deborah J. "Zəkanın Alətləri: Erkən Uşaqlıq Təhsilinə Vıqotski Yanaşması", Merrill/Prentice Hall. 1998, s. 116)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]