Login

Loqin və ya sistemə daxilolma — istifadəçinin hər hansı bir kompüter sistemi, proqram təminatı və ya internet xidməti ilə yaratdığı müvəqqəti əlaqə (seans) prosesidir. Bu əlaqə istifadəçi sistemə giriş etdikdə başlayır və çıxış etdikdə başa çatır.^[1]

Sistemə daxilolma prosesi (ing. Login və ya ing. Sign in) vasitəsilə müraciət edən istifadəçinin şəxsiyyəti müəyyənləşdirilir, onun sistemdəki fəaliyyəti və hansı məlumatlara çıxış əldə etdiyi izlənilə bilir.^[2]

Bu prosesin digər bir məqsədi istifadəçilərin sistem daxilində özlərinə məxsus fərdiləşdirilmiş sahədə fəaliyyət göstərməsini təmin etməkdir. Məsələn, bir elektron ticarət platformasına daxil olduqda səbətə əlavə edilən məhsullar, hesaba dair şəxsi məlumatlar və fərdi tənzimləmələr sessiya boyu mühafizə edilir. Sessiya başa çatdıqda bu müvəqqəti məlumatlar silinir və ya təhlükəsiz şəkildə verilənlər bazasında saxlanılır.^[3]

Sistemə daxilolma prosesi əsasən aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:

İstifadəçi adı və şifrənin daxil edilməsi;
Tələb olunduğu halda ikiaddımlı təsdiqləmə (SMS və ya e-poçt vasitəsilə göndərilən birdəfəlik təsdiq kodu);
Sistem tərəfindən istifadəçinin tanınması və giriş hüquqlarının müəyyən edilməsi.

Giriş zamanı sistem tərəfindən əvvəlcə kimliyin müəyyən edilməsi, daha sonra isə səlahiyyətləndirmə prosesləri icra olunur.^[4] Lazımi yoxlamalar müvəffəqiyyətlə başa çatdıqdan sonra istifadəçi sessiyası başladılır.

Sessiya başladıqdan sonra ona aid xüsusi məlumatlar müvəqqəti yaddaşda (RAM) saxlanılır. İstifadəçi aktiv olduğu müddətdə sistem onun unikal ID-si (ing. user ID), səlahiyyət səviyyəsi, dil seçimi, sistemə giriş tarixi və müddəti kimi parametrlərdən istifadə edir. Bu verilənlər server tərəfindəki sessiyalar üçün serverin yaddaşında (ing. session storage, ing. in-memory cache), müştəri tərəfindəki sessiyalar üçün isə adətən kuki (ing. cookie) və ya lokal yaddaş (ing. local storage) kimi veb texnologiyaları vasitəsilə mühafizə edilir.^[5]

İstifadəçi sistemdən çıxış etdikdə və ya müəyyən müddət ərzində heç bir fəaliyyət göstərmədikdə taym-aut (ing. timeout) baş verir və sessiya sonlandırılır. Bu zaman saxlanılan müvəqqəti məlumatlar avtomatik olaraq silinir. İstifadəçi yenidən sistemə daxil olmaq istədikdə autentifikasiya və avtorizasiya mərhələlərindən təkrar keçməlidir.

Etimologiya

"Login" sözü Azərbaycan dilinə ingilis dilindən daxil olmuşdur. İngilis dilindəki "login" ismi "log in" (sistemə daxil olmaq, qeydiyyatdan keçmək) frazeoloji feilindən yaranmışdır. Öz növbəsində "to log" (qeydiyyata almaq) feili "a log" (qeydiyyat jurnalı) ismindən törəmişdir. Bununla belə, "log" sözünün ilkin və əsas lüğət mənası "kötük" və ya "odun parçası" deməkdir. Bu sözün məna genişlənməsinin tarixi dənizçiliklə bağlıdır.

Gəmilərin sürətini ölçmək üçün qədim dövrlərdən bəri uzun bir kəndirə bağlanmış taxta kötükdən ibarət xüsusi bir cihazdan istifadə olunurdu. İngilis dənizçiləri bu cihazı "log" (kötük) adlandırırdılar. Bu söz bir çox dillərə niderland dilindəki eynimənalı "log" sözündən laq kimi daxil olmuşdur.^[6] Laq cihazının göstəricilərini qeyd etmək üçün xüsusi jurnal — "logbook" (laq kitabı) mövcud idi ki, sonradan bu jurnalın adı qısaldılaraq sadəcə "log" adlandırılmağa başlanmışdı.^[7] İnformasiya texnologiyalarının meydana gəlməsi ilə bu termin kompüter sistemlərində hadisələrin xronoloji qeydiyyatı (loqlaşdırma) və istifadəçi girişləri üçün tətbiq edilməyə başlanmışdır.^[8]

İngilis dilindəki "to log in" ifadəsinin qrammatik strukturuna müvafiq olaraq, bir çox dillərdə, eləcə də Azərbaycan dilinin danışıq leksikasında "login olmaq" və ya "loqin olmaq" feili formalaşmışdır.

Ukrayna dilində təsadüfən kompüter termini olan "логи́н" (loqin) sözü ilə tam eyni cür səslənən qədim bir söz mövcuddur. Lakin dənizçilik və ya İT sahəsi ilə heç bir əlaqəsi olmayan bu yerli Ukrayna sözü "yıxılmış/aşmış ağac" və ya məcazi mənada "tənbəl", "avara" (uzanıb yatan mənasında, "лежати" feili ilə eyni kökdən) mənalarını ifadə edir.^[9]^[6]

Həmçinin bax

İstinadlar

↑ Harris, Shon. CISSP All-in-One Exam Guide (ingilis). McGraw-Hill. 2012. 185–188. ISBN 978-0071781749.
↑ "What is a Login? Definition and Security Practices". TechTarget (ingilis). İstifadə tarixi: 30 iyun 2026.^{[ölü keçid]}
↑ Flanagan, David. JavaScript: The Definitive Guide (ingilis). O'Reilly Media. 2020. 510–515. ISBN 978-1491952023.
↑ Şablon:Cite RFC
↑ Crockford, Douglas. How JavaScript Works (ingilis). Virgule Solid. 2018. 142–145. ISBN 978-1949815009.
1 2 Etymological Dictionary of the Ukrainian Language (ukrayna). 3. Naukova Dumka. 1989. 277. ISBN 5-12-001263-7.
↑ "log (n.2)". Online Etymology Dictionary (ingilis). 2 fevral 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyun 2026.
↑ Raymond, Eric S. The New Hacker's Dictionary (ingilis). MIT Press. 1996. 282. ISBN 978-0262680929.
↑ Hrinchenko, Borys. Dictionary of the Ukrainian Language (ukrayna). 2. Redaktsiya Zhurnala Kievskaya Starina. 1908. 373.

[1] Harris, Shon. CISSP All-in-One Exam Guide (ingilis). McGraw-Hill. 2012. 185–188. ISBN 978-0071781749.

[2] "What is a Login? Definition and Security Practices". TechTarget (ingilis). İstifadə tarixi: 30 iyun 2026.^{[ölü keçid]}

[3] Flanagan, David. JavaScript: The Definitive Guide (ingilis). O'Reilly Media. 2020. 510–515. ISBN 978-1491952023.

[4] Şablon:Cite RFC

[5] Crockford, Douglas. How JavaScript Works (ingilis). Virgule Solid. 2018. 142–145. ISBN 978-1949815009.

[ESUM-6] 1 2 Etymological Dictionary of the Ukrainian Language (ukrayna). 3. Naukova Dumka. 1989. 277. ISBN 5-12-001263-7.

[7] "log (n.2)". Online Etymology Dictionary (ingilis). 2 fevral 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyun 2026.

[8] Raymond, Eric S. The New Hacker's Dictionary (ingilis). MIT Press. 1996. 282. ISBN 978-0262680929.

[9] Hrinchenko, Borys. Dictionary of the Ukrainian Language (ukrayna). 2. Redaktsiya Zhurnala Kievskaya Starina. 1908. 373.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]