Məlik Bəy
| Məlik Bəy | |
|---|---|
| Doğum tarixi | 1290 |
| Vəfat tarixi | 1366 (75–76 yaşında) |
Məlik Bəy (1290 – 1366) — Orxan Qazinin 1324-cü il tarixli Məkəcə Vəqf Nizamnaməsində də adı keçən Osman Qazinin altı oğlundan biridir. Mənbələrdə Məlik bəy adının əslində titul olduğu və əsl adının Arslan bəy və ya Murad Arslan olduğu bildirilir.[1]
Adı və kimliyi üzərində mübahisələr
[redaktə | vikimətni redaktə et]"Məlik" sözü ərəb mənşəli olub "kral, hökmdar, sultan" kimi yüksək hakimiyyət mənalarını ifadə edən bir tituldur. Bu səbəbdən bəzi tarixçilər Məkəcə vəqfnaməsində adı keçən "Məlik" ifadəsinin real bir xüsusi ad olmadığını, sadəcə bir ləqəb və ya fəxri titul olduğunu irəli sürürlər.[2]
Müxtəlif mənbələrdə bu şahzadənin əsl adının Arslan bəy və ya Murad Arslan olduğu iddia edilir.[2] "Arslan" sözü qədim türk ad qoyma ənənəsində igidlik, güc və cəsarət rəmzi olaraq çox geniş istifadə olunmuşdur; Mərkəzi Asiya və Anadolu türk sülalələrində bu ünsürü daşıyan bir çox ad mövcuddur. Lakin mənbələrdəki məlumatların məhdud və əksər hallarda dolayısı yolla olması bu məsələni qəti bir nəticəyə bağlamağı qeyri-mümkün edir.
Məlik Nasir ilə mümkün əlaqəsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]TDV İslam Ensiklopediyasının "IOsman " məqaləsində, Osman Qazinin oğullarından birinə Məlik Nasir adını verməsinin təsadüfi olmadığına diqqət çəkilir. Bu ad Məmlük sultanlığının güclü hökmdarı Məlik Nasir Məhəmməd ibn Qalavunun (səltənət illəri: 1293–1294, 1299–1309 və 1310–1341) adından ilhamlanaraq qoyulmuş ola bilər. XIII əsrin axırlarında Anadoludakı uc türkman bəylikləri Elxanilər dövlətinin təzyiqinə qarşı bir balans yaratmaq məqsədilə Məmlüklərlə yaxın siyasi və rəmzi əlaqələr yaratmışdılar. Osman Qazi də bu meyillərə qoşulmuş və o dövrdə Məmlük tərəfdarı olan Süləmiş üsyanını dəstəkləmişdir.[3] Buna görə də onun öz oğluna bir Məmlük sultanının adı və ya titulu ilə bağlı ad verməsi dövrün siyasi ab-havası ilə tamamilə üst-üstə düşür.
Məkəcə vəqfnaməsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Məkəcə vəqfnaməsi, 15 Rəbiüləvvəl 724 / 12 mart 1324-cü il tarixində Orxan Qazi tərəfindən tərtib edilmiş fars dilli bir vəqf sənədidir. Günümüzə fotoşəkli gəlib çatan bu sənəd İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi Atatürk Kitabxanasının Müəllim Cevdet kolleksiyasında saxlanılır. Sənəd Osmanlı dövlətinin yaranması dövrünü işıqlandırmağa yarayan ən qədim və ən etibarlı mənbələrdən biri kimi qəbul edilir; vəqfnamənin tərtib edildiyi tarixdə Orxan bəyin hökmdar statusu ilə hərəkət etdiyini üzə çıxarır.[4]
Vəqfnamənin şahidlər bölməsində Məlik bəyin qardaşları olan Çoban, Həmid və Pazarlı ilə bacısı Fatma Mələk Xatun ilə birlikdə adı qeyd olunmuşdur.[3] Bütün bu qardaş və bacıların eyni sənəddə bir yerdə xatırlanması, onların 1324-cü ildə həyatda və yetkinlik yaşına çatdıqlarına dəlalət edir. Məlik bəy ilə bərabər vəqfnamədə adı keçən qardaşlarının yaşları, Məkəcənin tərtib olunduğu tarixdən geriyə doğru hesablandıqda, şahzadələrin doğumlarının XIII əsrin son rübündə baş verdiyi nəticəsinə gəlinir.[5]
Vəqfnamənin orijinallığı H. Scheel və Paul Wittek kimi bəzi xarici tarixçilər tərəfindən şübhə altına alınmış; sənədin üzərindəki tuğranın sonradan əlavə edilmiş ola biləcəyi irəli sürülmüşdür. Lakin sənədin kağız strukturu, xətt xüsusiyyətləri və XIV əsrə xas olan imla qaydaları Osmanlı tarixçilərinin böyük əksəriyyətinin vəqfnamənin orijinallığını qəbul etməsinə səbəb olmuşdur.[6]
Ailəsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Atası: Osman Qazi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Məlik bəyin atası Osmanlı dövlətinin banisi I Osmandır (təxminən 1258–1324). Ərtoğrul Qazi ilə Həlimə Xatunun oğlu olan Osman Qazi, Qayı boyuna mənsub bir türkman bəyi idi. Osmanlı bəyliyini kiçik bir uc bəyliyindən sürətlə böyüdən Osman Qazi, Bizansın sərhəd təkfurlarına qarşı apardığı müvəffəqiyyətli qəza hərəkatları ilə regiondakı ən güclü qüvvələrdən birinə çevrilmişdi. Ömrünün son illərində podaqra (damla) xəstəliyi səbəbindən dövlət işlərini oğlu Orxan Qaziyə dövr etmək məcburiyyətində qalmışdır; onun 1323-cü ilin sentyabrı ilə 1324-cü ilin martı arasında vəfat etdiyi güman edilir.[3]
Osman Qazinin iki xanımı olmuşdur: Birincisi, Qayı qəbiləsinin böyüklərindən Ömər Əbdüləziz bəyin qızı Malhun Xatun (Mal Xatun); ikincisi isə məşhur İslam alimi Şeyx Ədəbalinin qızı Rəbia Bala Xatundur. Məlik bəyin bu iki xanımdan hansının övladı olduğu mənbələrdə açıq şəkildə göstərilmir. Bəzi siyahılarda Məlik bəyin Malhun Xatundan doğulduğu iddia edilsə də, bu məlumat qəti mənbələrə əsaslanmır.[7]
Anası
[redaktə | vikimətni redaktə et]Məlik bəyin anasının kim olduğu mübahisəli olsa da, bəzi mənbələrdə Malhun Xatunun oğlu olaraq göstərilir.[7] Malhun Xatun Osman Qazinin ilk həyat yoldaşı olub, eyni zamanda Orxan Qazinin də anasıdır. Lakin bu məlumat güclü birinci dərəcəli mənbələrlə əsaslandırıla bilinmir.
Qardaşları
[redaktə | vikimətni redaktə et]Vəqfnamələr, sonrakı dövr Osmanlı xronikaları və tədqiqatçıların əsərlərindən əldə edilən məlumatlara görə, Məlik bəyin qardaş və bacıları bunlardır:
| Adı | Önə çıxan xüsusiyyətləri |
|---|---|
| Orxan Qazi | Osmanlı dövlətinin ikinci padşahı (1324–1362); qardaşlarından böyük olduğu güman edilir. |
| Ələddin Paşa | Osmanlının ilk vəziri olduğu rəvayət edilir. Bəylikdən imtina edərək dərviş həyatına çəkilmiş; Bursadakı təkkəsində ömrünü başa vurmuşdur. |
| Çobanbəy | Məkəcə vəqfnaməsinin şahidləri arasında adı çəkilir. İznikdə bir məscid və dabbaqxana (gön-dəri emalatxanası) tikdirdiyi məlumdur. |
| Həmid bəy | Məkəcə vəqfnaməsinin şahidləri arasında adı çəkilir. Vəqf qeydlərinə görə Ömər, Əli, Bali, Mehmed, İskəndər və Yusif adlı oğulları olmuşdur. |
| Pazarlı bəy | Məkəcə vəqfnaməsinin şahidləri arasında adı çəkilir. Vəqf qeydlərindən Murad bəy adlı bir oğlunun olduğu anlaşılır. |
| Savcı bəy | Bəzi mənbələrdə Osman Qazinin oğulları arasında sayılsa da, Məkəcə vəqfnaməsində adı keçmir. |
| Fatma Mələk Xatun | Osman Qazinin qızı; Məkəcə vəqfnaməsinin şahidləri arasında adı çəkilir. |
Qızı: Mələk Xatun və Paşa-Mələk məsələsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Məlik bəyin Mələk Xatun adlı bir qızının olduğu məlumdur. Tarixçi Vədət Turqut başda olmaqla bu sahəni tədqiq edən mütəxəssislər, sözügedən Mələk Xatunun daha əvvəl Pazarlı bəyin oğlu Murad bəyin qızı olduğu zənn edilən Paşa-Mələk Xatun ilə eyni şəxs olduğunu irəli sürürlər.[2]
Osmanlı vəqf sənədlərinə görə, Orxan Qazi Qızıl Murad adlı şəxsin oğlu ilə evləndirdiyi Paşa-Mələk Xatuna Koçi və Adaöyük kəndlərini "halallıq" (mehir qarşılığı) olaraq vermişdir. Paşa-Mələk Xatun bu kəndləri övladlıq vəqfinə bağlamış; lakin daha sonra kəndlərin Qazi Murad imarətinə təsis edilməsini şərt qoymuşdur. Paşa-Mələyin nəvəsinə keçən mülk zamanla övladların əlindən çıxmışdır.[2] Bu vəqf zəncirinin tədqiqi Paşa-Mələyin Pazarlı bəyin nəslindən deyil, birbaşa Məlik bəyin qızı olduğuna işarə edən faktları üzə çıxarmışdır.
Tarixi və siyasi kontekst
[redaktə | vikimətni redaktə et]Osmanlı quruluş dövründə şahzadə olmaq
[redaktə | vikimətni redaktə et]Məlik bəy Osmanlı bəyliyinin tədricən kiçik bir uc bəyliyindən daha geniş bir siyasi gücə çevrildiyi kritik bir mərhələdə böyümüşdür. XIII əsrin sonlarında Söyüd və Biləcik ərazisində doğulduğu təxmin edilən Məlik bəy atasının Bizans təkfurlarına qarşı apardığı qəza hərəkatlarına uşaqlıq və gənclik illərində şahidlik etmişdir. Osman Qazinin 1299-cu ildə Biləcik və Yarhisarı tutmasından sonra, 1313–1315-ci illərdə Sakarya hövzəsindəki qalaların işğalına, daha sonra Bursa mühasirəsinə qədər davam edən bu dövr, yeni bir dövlətin formalaşdığı dövrdür.
Osmanlı bəyliyinin quruluş dövründə Qayı boyunun qəbilə ənənəsinə görə şahzadələr adətən yürüşlərdə iştirak edir, bəzən isə ələ keçirilən ərazilərin idarə olunması ilə vəzifələndirilirdilər. Bununla belə, Məlik bəyin bu cür inzibati və ya hərbi vəzifə icra etdiyinə dair hər hansı bir sənəd tapılmamışdır. Bu vəziyyət onun bəylik idarəçiliyində qardaşları qədər ön planda yer almadığına işarə edə biləcəyi kimi, dövrə aid mənbələrin yetərsizliyini də əks etdirə bilər.
Dövrün siyasi balansı
[redaktə | vikimətni redaktə et]Məlik bəyin yaşadığı dövrdə Anadolu bir-biri ilə rəqabət aparan bir neçə böyük gücün arasında sıxışmış vəziyyətdə idi:
- Anadolu Səlcuqlu Dövləti: XIII əsrin sonlarında Monqollar qarşısında faktiki olaraq çökmə mərhələsinə girmiş və 1308-ci ildə süqut etmişdir.
- Elxanilər: Monqol mənşəli bu dövlət, 1243-cü il Kösədağ döyüşündən sonra Anadolu üzərində hakimiyyət yaratmış; türkman bəylikləri üzərində dolayısı ilə bir təzyiq vasitəsi olmağa davam etmişdir.
- Bizans imperiyası: Osmanlı bəyliyinin qərb sərhədində yerləşən və o dövrdə Vifiniya regionu üzərindəki nəzarətini getdikcə itirməkdə olan bu dövlətlə Osman Qazi daimi münaqişə vəziyyətində idi.
- Məmlük sultanlığı: Misir mərkəzli bu güclü türk-islam dövləti Anadolu türkmanları üçün siyasi bir ilham mənbəyi rolunu oynayırdı.
Bu təlatümlü şəraitdə Osman Qazi övladlarına Məmlük sülaləsinin hökmdar adlarına işarə edən adlar qoyaraq siyasi simvolizmi də işə salmışdır. TDV İslam Ensiklopediyası, Osman Qazinin oğullarından birinə Məmlük sultanının titulu ilə üst-üstə düşən "Məlik Nasir" adını verməsinin dövrün Məmlükpərəst siyasi ab-havası ilə birbaşa əlaqəli olduğunu vurğulayır.[3]
Quruluş dövrünün mənbə problemi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Məlik bəy kimi erkən dövr Osmanlı sülalə üzvlərinin həyatını tədqiq etməyin əsas çətinliyi dövrə aid ilkin mənbələrin qıtlığıdır. Osmanlı xronikalarının böyük əksəriyyəti Osman Qazinin vəfatından ən azı bir əsr sonra qələmə alınmışdır; Aşıqpaşazadə (vəfatı 1481), Nəşri (vəfatı təxminən 1520) və İbn Kamal (vəfatı 1534) bu müəlliflərin başında gəlir. Sözügedən xronikalar quruluş dövrünü əksər hallarda dastan və rəvayət elementləri çərçivəsində təqdim edir; Məlik bəy kimi siyasi rolu qabarıq olmayan şahzadələrə geniş yer vermirlər. Buna görə Məkəcə vəqfnaməsi kimi sənədli mənbələr dövrün reallığına ən yaxın məlumatı təqdim etdiyi üçün birinci dərəcəli əhəmiyyətə malikdir.
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ ""Osman Gazi'nin Hanımları ve Çocukları"". 5 noyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 mart 2024.
- 1 2 3 4 "Osman Gazi'nin Hanımları ve Çocukları". 7 dekabr 2019. 5 noyabr 2021 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 noyabr 2021. (#invalid_param_val)
- 1 2 3 4 "Osman I". TDV Islam Ansiklopedisi. 23 may 2023 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 may 2026. (#invalid_param_val)
- ↑ "Orhan Gâzî'nin Oğulları ve 749/1348 Târihli Beratı Üzerine Yeni Tespitler". 13 dekabr 2025 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 may 2026. (#invalid_param_val)
- ↑ "Osmanlı Sultanı Orhan (1324-1362) Avrupa'da Yerleşme". 73 (266). TTK Belleten. aprel 2009. 9 sentyabr 2025 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 may 2026. (#invalid_param_val)
- ↑ "Orhan Gâzî'nin Oğulları ve 749/1348 Târihli Beratı Üzerine Yeni Tespitler (4)". İstifadə tarixi: 3 may 2026.
- 1 2 İnalcık, Halil. "Osman I". Belleten (türk). 71 (260). 2007: 423–462.