Mirzə Məhəmməd Tağı Qumri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Mirza Məhəmməd Tağı Qumri
Axund Hacı Kərbəlayi Mirzә Mәmmәdtağı İbrahim oğlu
Doğum tarixi 1819(1819-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Dərbənd[1]
Vəfatı 1891(1891-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Uşağı Mirzə Əliabbas Rizayi

Mirzə Məhəmməd Tağı Qumri - XIX əsrin görkəmli şairi

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Dәrbәnd şairlәrindәn әn mәşhuru Mirzә Mәhәmmәd Tağı ibnül-mәrhum İbrahim vә "Qumri" tәxәllüsdür. Qumri әslәn Dәrbәnd әhli olub, zamani-viladәti haman şәhәrdә tarixi-hicriyyәnin 1235-ci sәnәsindә vaqe olubdur.

Qumri sәğir sinnindәn mәktәbә qoyulub, öz zehnü fәrasәti sayәsindә az vaxtda türkcә, farsca vә hәtta әrәbcә gözәl savad kәsb edib, öz vaxtının vә müasirinin mabeynindә mütәdavil olan ülumü kәmalata dara olubdur.

Mirzә Mәhәmmәd Tağı әxlaqü әtvar cәhәtincә cümlәnin nәzәrindә mәmduhü mümtaz bir vücudi-möhtәrәm sayılırdı. Kәsbi-mәaşını ticarәt әmrinә münhәsir qılıb, mütәşәxxis vә mötәbәr tüccarlardan birisi hesab olunurdu. Sahibi-әqlü tәdbir olduğu üçün müşkül әmrlәrdә әbnayi-vәtәni, dost vә aşnası ona rücu edib, onun sәlahdidi ilә rәftar edәrdilәr. Otuz sinninә yetdikdә nәzmü tәlifi-әşari-gövhәrbar vә әbyati-dürnisari-müsibәti-әhli-beyti-әthar vә şühәdayi-Kәrbәlaya şüru etmәklә bir qüvveyi-iqtidar peyda etmiş Qumri "Kәnzül-mәsaib" nam әsәrinin dibaçәsindә nәsr ilә yazdığı bir neçә püribarә sәtirlәrdәn belә anlaşılır ki, әyyami-şәbabını zövqü işrәtdә keçirdiyindәn peşman olubdur. Necә ki, ol cәnab bu xüsusda deyir: "Bәndeyi-zәlil rusiyah әlmüznibü tәhidәst, sәrmayeyi-itaәti-übudiyyәt vә qutәvәri-dәryayi-bimüntәhayi-mәasi, әsiri-hәvayi-nәfsi-әmmareyi-şәrir әbdül-hәqir kәsirüz-zünubü tәqsir Mәhәmmәd Tağı ibnül-mәrhum İbrahim Dәrbәndi әlmütә-xәllis bә "Qumri" mәşğuli-sevdayi-cәmali-bәr xәttü xali-mәhbubani-әbruhilal vә mәftuni-nәrgisi-fәttani-dilfәribani-cadumisal olub vә bәmüfadi "әl mәcazü qәntәrәtül-hәqiqә" gülüstani-alәmi-imkanü mәcazdә aşüftәvü nalan, kәmali-nәğmeyi-mәqamati-fәrәhәfza ilә guya vә rәtbül-lisan olduğu halda nagah şahbazi-bülәndpәrvazi-nüktәpәrdazi-әqli-mümtazi-kamilnәvazi-[alәmi]-insan mәrәzi-xitab-itaba gәlib, mütәrәnnimi-mәqal vәcdü hal vә müstәhzәri-sualü cavab oldu".

Qumrinin şeir kitabı (Ərəb əlifbasında)

Şairin tәbi-rәvanpәrvәri ağılın bu gunә Qumrini xabi-qәflәtdәn bidar edib, axirәt vә mәnәviyyәt alәminә onun fikrü xәyalatını sövq etmәyini müşahidә edib, filfövr ağıl ilә mübahisәyә daxil olur vә meydani-fәsahәtü bәlağәt[dә] tündü çapük gedәn atını cövlan etdirib, bir xeyli mükalimә vә mübahisәdәn sonra tәb ağıla qalib gәlir. Burada tәbdәn murad mәhәbbәti-әzәli vә eşqi-hәqiqidir. Çün hәr şeyi cünbişü hәrәkәtә gәtirәn vә hәr şeyә ruhü can verәn, hәr şeyi gözәl, lәtif, mәrğubü tәr-tazә qılan eşqdir, ona binaәn külli-mәxluqata sahibü hökmfәrman olan, cәmi yaranmışa ağalıq edәn, xüsusәn bәni-növi-bәşәri öz tәhti-idarәsindә dolandıran, piri cavana, cavanı pirә, tәrsanı müsәlmana, müsәlmanı tәrsaya bәnd edәn dinü mәzhәbi, malü canı, qeyrәtü himmәti, irzü namusu, namü şöhrәti öz әlindә әsir edәn, lazım olduqda cümlәsini badi-fәnaya verәn eşqdir.

Bu minval bәnәfşә, qәrәnfil, güli-novruz, güli-cәfәri, güli-sabahi-Süleymani, lalә, süsәn, reyhan hәr birisi hali-pәjmürdәlәri ilә özlәrini şühәdayi-Kәrbәlaya oxşadıb nalәvü fәryad edirlәr. Bәnәfşә gәrdәnini kәc görәndә badili-zar Sәkinәni gәtirib xatirinә qan ağlar. Bu büsatü övzai gördükdә Qumri dәrin fikrә gedib, özünü bu mәclisi-vәfaya vә bu gülşәni-pürsәfaya daxil etmәyә layiq görmür vә Kәrbәla gülşәninin bülbüllәrini bir-bir zikr edib, özünü onların müqabilindә bir aciz vә hәqiri-bibәzaәt şair hesab edir. Neynәva gülüstanın bülbüllәri isә bu әşxasi-möhtәrәmdәn ibarәtdir ki, hәr biri facieyi-Kәrbәlanı vә dastani-pürmәlali-seyyidi-şühәdanı nәsrәn vә nәzmәn tәhrir qılıblar: Müqbil, Mirfәttah, Mәhzun, Ağabağır, Cövhәri, Dәxil, Xaki, Sәrbaz vә qeyrilәri. Bu zәvati-giramın hәr birinin ismi-şәriflәrini Qumri kamali-әdәbü ehtiram ilә bu sayaq zikr qılır:

İbtidayi-"Kәnzül-mәsaib"dә dәrc olunmuş saqinamәlәr dәxi Qumrinin gözәl vә fәsih kәlamlarından әdd olunur. Әvvәlinci saqinamәsindә saqiyi-siminsaqa xitab edib, ondan kәrәm vә himmәt tәlәb edib deyir: Qәdәhi hәzrәt Әlinin eşq

badәsi ilә lәbalәb edib, mәnә әta elә, ta ki, ol badeyi-gülfami-fәrәhbәxşi-zülalı nuş qılıb, o mövlanı mәdh etmәk üçün şahinmisal zәrrin bal açıb alәmi-baladә dövr etmәyә pәrvaz edim. Sonradan şair saqiyә üz tutub, ona deyir ki, bu bәzmi-şahanәyә vә mәclisi-ürfana şüәrayi-әcәm, türk, Buxaranı gәtir.

Qumrinin biәmәl vә mühil ülәmaların zәmmindә yazdığı bu kәlam xeyli nazik vә әdibanә әsәrlәrdәn birisi hesab oluna bilәr. Burada istemal olunan "günbәdi-pürmәkrdir әmmameyi-әhli-riya" kimi bәzi istiarat vә işarәlәr ancaq müqtәdir vә kamil şairin qüvvәsindәn xaric olan kәlamlardır.

Kәlamın cümlәsindәn mәlum olur ki, Mirzә Mәhәmmәd Tağı Qumri hәqiqәtdә bir bәliği-şirinzәban vә sahibi-tәbi-mövzun şair imiş. Sәhih qövlә görә, ol cәnab tәbi-sәlimdәn başqa qeyrәti-milliyyәsi ilә müasiri beynindә iştihar bulmuş ziyadә cürәtli vә himmәtli vә sahibmәnsәb vә hükkam hüzurunda mәruf vә ictimai-nasdә Dәrbәnd әhlinin ehtiyacını bildirәn vә әrzi-halü dәrdi-dilini әrseyi-zühurә gәtirәn dilavәrü mütәkәllim vә mütәәssibü millәtpәrәst bir vücud idi.

Ziyadә dindar vә çakәri-әhli-beyti-rәsul olduğuna binaәn, qәdimdәn Dәrbәnddә şәbih әsası mütәdavil ikәn ol cәnab dәxi şәbih büsatına rağib vә mayil olub, hәr sәnә mübaliğ pullar sәrf edib, şәbihә dair mükalimati-cәdidә tәrtib edәrmiş.

Ol mәrhumun xәsayisi-qәribәsindәn biri dә bu imiş ki, xәlayiqi-sübhan ona iki çeşmi-giryan manәndi-әbri-neysan әta buyurmuşdu ki, hәr vaxt nәzmi-müsibәt qıldıqda xütuti-övraq gözlәrinin yaşından pozulub, dübarә onları tәhrir edәrdi. Necә ki, bu barәdә şair deyibdir:


"Kәnzül-mәsaib"dәn sәva Qumrinin әşari-nәfisә vә әbyati-mütәfәrriqәsi çoxdur. "Kәnzül-mәsaib"ә әlli sinnindә olduqda yenә bir neçә cüz әhvalat üsәrayi-Kәrbәladan mülhәq qılıb, onu "Külliyyat" ismi ilә mövsum etmişdir.

Mәrhumun zükur övladlarından Mirzә Mehdi vә Mirzә Cәfәr üçün qәzayi-rәbbanidәn bir hadiseyi-üzma üz verib, nizami-sәltәnәtә görә hükkami-divani-әdliyyә hәr ikisini müqәssir bilib, iki il müddәti Dәrbәnddә mәhbus saxlayıb, sonra Sibirә İrkut quberniyasına rәvan etdirmişdi. Mәrhum Qumri bu yolda—öz oğlanlarının xilası üçün çox zәhmәtlәr çәkib vә çox pullar sәrf edib, hәr bir tәrәfә sәfәr qılıb, gahi Tiflisә, gahi Peterburqa vә gahi Tehrana. Amma heç bir tәrәfdәn dәrdi-dilinә çarә tapmayıbdır. Bununla belә Qumri öz әnduhü mәlalı vә pәrişan halını öz ürәyindә gizlin saxlayıb, әğyarü bәdxah nәzәrindә vә tәslimi-rizadә sabitqәdәm olub, qeyrәt vә himmәtinә әsla qüsur yetirmәyibdir vә sabiqi adәtinә görә nәzmü tәlifә mәşğul ikәn:

Filhәqiqә Qumrinin çox rәvan vә mövzun tәbi varmış. Buna şәhadәt verәn onun әşari-abdarı [vә] xoşgüvarıdır. Heyfa ki, Qumri qüvveyi-şeriyyәsini ancaq bir yolda – yәni müsibәt yazmaqda sәrf edib, özgә qisim asar qoymayıbdır ki, şayani-diqqәt ola. Әlbәttә, buna sәbәb onun pişrovları vә müasirinin, xüsusәn Dәrbәnd әhlinin müsibәtnamәni hәr qisim әşarü kәlama tәrcih tutmaqları vә xud şairin özünün әyyami-tüfuliyyәtdәn şәbihkәrdanlar vә mәrsiyәxanlar vә növhәsazlar arasında nәşvü nüma tapması vә ev tәrbiyәsi olubdur.

Mәlumdur ki, beş-on sәnә bundan әqdәm artıq hörmәt vә şöhrәtdә olan ancaq İmam Hüseyn müsibәtinә dair növhә vә mәrsiyә yazan şairlәr idi ki, onların kәlamı mәscidlәrdә, tәkyәlәrdә oxunurdu vә onlar öz kәlamlarını eşidib, xalqın tәrifü tövsifi ilә sәrәfraz olurdular vә növhә yazmağa dәxi dә artıq şövqmәnd olub, bütün vaxtlarını vә qüvveyi-şeriyyәlәrini bu yolda sәrf edirdilәr. On beş-iyirmi sәnә bundan әqdәm Şuşa qәlәdә әli qәlәm tutan kәmsavad uşaqlar dәxi növhә yazmağa mәşğul olub, hәr birisi öz düzdüyü şerә oxşayan kәlamları ilә iftixar edirdilәr. Amma bu axır vaxtlarda növhә vә mәrsiyә mövsümü bir növ keçib vә solub. Tәğazayi-zәmanәyә görә şairlәrimiz indi dә tәzә mәslәkdә vә qeyri bir mәzmunda şer yazırlar. Mәzmunü mәslәkin dәgşirilmәsi ilә belә şairlәrimiz şiveyi-lisanlarını da dәgşiriblәr.

Yaradıcılığı[redaktə | əsas redaktə]

Gülzari-Hüseyni və kənzül məsaib Nəşri:Dərbəndi [Təbriz]: [s.n.], [1915.].- 346 s.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Bütöv Azərbaycan qəzeti, №43(175), 12-18 dekabr 2012-ci il.