Neytron ulduzu

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Neutron star cross section numbered.svg
IsolatedNeutronStar.jpg

Neytron ulduzu - Neytron ulduzları Supernova partlayışı nəticəsində ortaya çıxır. Partlayan ulduzun nüvəsinin kütləsi 1,4 Günəş kütləsindən böyük 3 Günəş kütləsindən kiçikdirsə, çökmə nəticəsində Neytron ulduzu ortaya çıxır. Bu kütləyə sahib nüvə çökərkən yuxarıda adını çəkdiyim elektron qazının təzyiqi qravitasiya qüvvəsini saxlaya bilmir və nüvə çökərək elektron və protonları birləşdirib neytronları əmələ gətirir. Ortaya maddəsi sadəcə neytronlardan ibarət olan bir kürə çıxır və buna görə onlara Neytron ulduzları deyirik. Neytron ulduzunu daha da çökməyə qoymayan güc isə bu neytron qazının təzyiqidir. Neytron ulduzları 1,4 Günəş kütləsindən böyük 3 Günəş kütləsindən kiçik olub ölçüsü 10-20 km olur. Bu maddənin elə bir sıxılmış halıdır ki, hər sm kubda 10 üstü 14 qram maddə olur. Yəni bir noxud dənəsi boyda Neytron ulduzu maddəsi Yerdə 100 milyon tondan daha ağır gəlir. Əsasən neytronlardan ibarət hidrostatik tarazlıqda olan ulduzlardır.

Neytron ulduzları çox istidir və ümumiyyətlə 600000 K ətrafında bir səth temperaturu sahibdirlər. Onların maqnetik sahələri Dünyanınki qədər 108-dən 1015-qat daha güclüdür. Neytron ulduzunun səthindəki cazibə sahəsi, Yerin təxminən 2 × 1011 qat daha çoxdur.

Bu ulduzların mövcudluğu XX əsrin 30-cu illərində neytron kəşf olunduqdan sonra məlum oldu. Lakin yalnız 1967-ci ildə onları pulsarların radioşüalanmasına görə aşkar etmək mümkün olmuşdur. Sonralar göstərildi ki, neytron ulduzlar həm pulsarlarda, həm də rentgen şüalanma mənbələri olan barsterlərdə özünü biruzə verir. Güman olunur ki, təkamülün müəyyən mərhələsində neytron ulduzlar aktiv qamma-şüalanma mənbəyinə çevrilir. Bilinən ən sürətli neytron ulduzu, saniyədə 716 dəfə və ya dəqiqədə 43.000 devirli dönən PSR J1748-2446ad olub, səthdə 0.24 dərəcə (yəni təxminən olaraq) xətti bir sürət verməkdədir. İşığın dörddəbir sürətdir.

Hazırki dövrə qədər 500-dən çox neytron ulduz aşkar olunmuşdur, onlardan 5%-i rentgen pulsarı, 10%-i barster, qalanları isə adi radiopulsarlardır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]